تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام دەنساۋلىعى

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق دامۋ جول­دارى – ەلىمىزدىڭ بارلىق سالالارىن­داعى سياق­تى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­دا دا اي­تار­لىقتاي وڭدى ناتيجەلەر كە­زەڭى بولعانى ءمالىم. ويتكەنى, مەملەكەتتىڭ باستى قۇندى­لى­عى – ادام, وسى تۇرعىدا حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاق­سارا تۇسۋىنە, ءوسىپ-وركەندەۋىنە باعىتتالعان باع­دار­لا­ما­لار جۇمىس ىستەپ, بۇل سالادا قىرۋار شارالار اتقارىلدى. بۇگىنگى كۇنى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن قار­جى­لاندىرۋ كولەمى 1991 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 107 ەسەگە, ال ونىڭ ىشىندە مەديتسي­نا­لىق كومەكتىڭ تەگىن كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى­نە جۇمسالعان قارجى, 2001 جىلمەن سالىس­تىرعاندا, 10,5 ەسەگە ءوستى. حالىقتىڭ ءوسۋ سانى, 2000 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 1,5 ميلليوننان استى. بالا تۋ كورسەتكىشى تۇراقتالىپ (مىڭ ادامعا شاق­قان­دا, 1991 ج.- 21,5; 2010 ج.- 22,5,), ال 2001 جىل­مەن سالىستىرعاندا 14,9-دان 22,54-كە دەيىن كوتەرىلدى. جالپى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تۇراقتالىپ, ونىڭ ىشىندە انالار مەن نارەس­تەلەردىڭ شەتىنەۋى اناعۇرلىم ازايا ءتۇستى. جۇرەك اۋرۋلارىنان قايتىس بولۋ 2007 جىلدان باستاپ تومەندەۋدە, قۇرت جانە ىسىك اۋرۋلارىمەن اۋىرۋ جانە ولاردان قايتىس بولۋ دا ازايۋدا. جۇقپالى جانە پارازيتارلىق اۋرۋلار 2 ەسەگە جۋىق تومەندەدى. باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلار ازايا تۇسۋدە. اتالعان اۋرۋلاردىڭ نىسانالى ينديكا­تور­لارىنىڭ جوسپارلانعان دارەجەدە تومەن­دەۋى حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارا باستاعا­نىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. ەلىمىزدىڭ دارىگەر ماماندارىن, ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىن (مەنەدجەرلەرىن) ارنايى دايىندىقتاردان وتكىزىپ, بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ, ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق ورتا­لىق­تاردا جانە دامىعان ەلدەردە وقىتۋ دۇرىس جول­عا قويىلا باستادى. سونىڭ ارقاسىندا, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق جۇيەسىنىڭ شەڭ­بەرىندە ەل وڭىرلەرىندە جوعارى ماماندان­دى­رىلعان كومەكتىڭ تۇرلەرى مەن كولەمى دامۋ ۇستىندە. ەگەر بۇرىن كارديوحيرۋرگيالىق, نەيروحيرۋرگيالىق جانە باسقا دا كۇردەلى وپەراتسيالار تەك رەسپۋبليكالىق ورتالىق­تار­دا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جاسالسا, قازىرگى كەزدە ولار وبلىس ورتالىقتارىندا دا كەڭىنەن كورسەتىلە باستادى. بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ ساپالى مەديتسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ وتىر. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جانە ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن دامىتۋ, ينستيتۋتتار مەن عىلىمي ورتالىقتار بازا­سىندا يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ, جو­عارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ارقىلى, قا­زاق­ستان ورتالىق ازيادا ساپالى ءارى قول­جە­تىمدى مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن بىردەن ءبىر ەلگە اينالدى. ءاربىر قازاقستاندىق مەديتسينالىق كو­مەك­­تىڭ تەگىن كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىنە قۇ­قى­لى بولىپ, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسى اياسىندا ساپالى ءارى جوعارى دەڭ­گەيدەگى مەديتسينالىق كومەك الۋدا. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 10 ايلىق ەسەپتىك كەزەڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەديتسينالىق كومەك العان ادامدار سانى 2 ميلليونداي بولدى. ونىڭ ىشىندە تۇرعىلىقتى جەرىندە 90% ەمدەلسە, 3% وزگە وڭىرلەردى تاڭداعان, ال 7% رەس­پۋبليكالىق كلينيكالاردا جوعارى ما­­مان­دان­دىرىلعان كومەك الدى. ەركىن تاڭداۋ قۇ­قى­عىن پايدالانۋ جولىمەن ستاتسيونارلاردا جوسپارلى ەمدەلگەن ادام سانى 800 مىڭ, ولار­دىڭ ىشىندە 42% اۋىل تۇرعىندارى بولعان. قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى قۇرامىنداعى ەمدەلۋگە جاتقىزۋ بيۋروسىنىڭ پورتالى ارقىلى پاتسيەنتتەر مە­دي­تسينالىق ۇيىمدى ەركىن تاڭداۋعا جانە جوس­پارلى ەمدەۋگە جاتقىزۋ كەزىندە كورسە­تى­لەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى جايلى ناقتى اقپاراتتى تەگىن الا الادى. بۇل ورايدا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەن ادام­­داردىڭ 95%-ى جيىرما كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدە, ال 5%-ى جيىرما كۇننەن اسا ستاتسيوناردا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەككە كەزەكتە تۇرعان. قازىرگى ءىس-ارەكەتىمىز - اتالعان كور­سەتكىشتەردى ودان ءارى جاقسارتۋ, اۋرۋلاردىڭ ستاتسيونارلىق ەمدەلۋگە جاتۋىن اناعۇرلىم تەزدەتۋ. بۇل شارالار شەتەلدىك تاجىريبەدەگى اۋرۋحاناعا جەتۋ ءۇشىن 6 ايدان استام كۇ­تۋى­مەن سالىستىرعاندا ۇلكەن جەتىستىك. الىس وڭىرلەردە تۇراتىن تۇرعىندارعا مە­ديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قام­تاما­سىز ەتۋ ءۇشىن كولىك, اۋە, تەمىرجول مە­دي­تسيناسى, سونىڭ ىشىندە, بارلىق قاجەتتى مەدي­تسينالىق قۇرىلعىلارمەن جانە دارىگەرلەر توبىمەن جابدىقتالعان ساناۆياتسيا, «دە­ن­ساۋلىق» جانە «جاردەم» كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق پويىزدارى قىزمەت كور­سە­تۋ­دە. 2010 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ «سا­لا­ماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سى شەڭبەرىندە «سالاماتتى قازاقستان» اتتى ءۇشىنشى مەديتسينالىق پويىز ءوز جۇ­مى­سىن ناتيجەلى جۇرگىزۋدە. قازاقستان بويىنشا 17 جىلجىمالى مە­دي­­­تسينالىق كەشەن (جمك) بار. جالپى اعىم­داعى مەرزىمدە جمك ارقىلى 100 مىڭعا جۋىق ادام مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتتى. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىندە سونىمەن قاتار الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا سكرينينگ, ياعني پروفي­لاكتيكالىق مەديتسينالىق بايقاۋ جۇرگىزىلىپ, 2011 جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا 2 ميلليونعا جۋىق ادام تەكسەرىلدى. مەديتسينالىق كومەكتىڭ دەڭگەيى مەن سا­پا­سى ازاماتتارىمىزدى ءدارى-دارمەكپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ىسىمەن تىعىز بايلانىستى. ق­ا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا بۇگىنگى كۇنى 6 مىڭنان استام قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن ءدارى-دارمەكتىك جانە مەديتسينالىق قۇرالدار تىركەلگەن. دارىلەردىڭ تيىمدىلىگى مەن جاعىمدى اسەرى تۋرالى اقپارات بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى جاريالانادى. دەگەنمەن, ۇلكەن اقپارات اعىمىندا دايەكتى ءارى قاجەتتى ماعلۇمات تابۋ قيىنعا تۇسەدى. وسىعان وراي, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دارىلىك زاتتارعا قاتىستى جاريالا­نا­تىن اقپاراتتىڭ ساپاسى مەن ناقتىلىعىنا ايىرىقشا كوڭىل بولەدى. 2011–2015 جىل­دار­عا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكتورىندا تەحنولوگيالاردى بەرۋ جانە ينستيتۋتسي­و­نال­دىق رەفورمانى جۇرگىزۋ» باعىتىنداعى ءدۇ­نيەجۇزىلىك بانك جوباسىنىڭ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باستى رەفورمالارىن قولداۋ ءۇشىن دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتا­لى­عىندا جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىن­دا دارىلىك اقپاراتتىق ورتالىقتار (داو) اشىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتتى. وبلىستارداعى دارىلىك اقپاراتتىق ورتا­لىقتار قر دسم «دەنساۋلىق ساقتاۋدى دا­مى­تۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى» رمك بازاسىن­دا قۇرىلعان اتتاس ورتالىقتىڭ باسشىلى­عىمەن, ۇيىمداستىرۋ-ادىستەمەلىك جانە الەم­دىك تاجىريبەمەن ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسى ار­قى­لى ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن ونىڭ دارىگەرلەرىنىڭ, بۇكىل مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ حالىققا ساپالى مەدي­تسي­نالىق قىزمەت كورسەتۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. دارىلىك اقپاراتتىق ورتالىقتاردىڭ ءبۇ­گىن­گى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە ورىنداي­تىن بىرنەشە باستى ماقساتى بار. ءبىرىنشىسى – حا­لىققا دارىلىك زاتتاردى ورىندى, قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى قولدانۋى جايلى اقپارات ۇسىنۋ. ال, ەكىنشىسى – فورمۋليارلىق جۇيەنىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسىپ, ونىڭ قازاقستاننىڭ بارلىق اي­ماق­تا­رىندا دۇرىس جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ. الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا دۇنيە ءجۇ­­زىندە ەمدەۋ ۇدەرىستەرى دالەلدى مەديتسينا نەگىزىندە قۇراستىرىلادى, قازاقستان دا وسى تۇرعىدا شەتتە قالعان جوق. فورمۋليارلىق جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى, رەسپۋبليكادا تىركەلگەن ءدارى-دارمەك ءتىزىمىنىڭ باسىم بولىگى ءدا­لەل­دەنگەن بازاسى بار پرەپاراتتار بولىپ وتىر. داو ماماندارى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە, ءدارىحانالار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءدا­لەلدى مەديتسينا نەگىزدەرى مەن ءدارى-دارمەك­تەردى ورىندى قولدانۋى جايلى دارىستەر وقىپ, دارىگەرلەرمەن, فارماتسەۆت جانە فارماكولوگتارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس اتقارۋدا. داو ءدارى-دارمەكتەرگە بايلانىستى كەز كەلگەن اقپاراتتى الەمدىك قاۋىمداس­تىق­تار ماقۇلداعان اقپاراتتار بازاسىنا سۇيەنىپ بەرەدى. ماسەلەن, بريتاندىق ۇلتتىق فورمۋليار, كوحرەين كىتاپحاناسى, اۆستراليالىق جانە امەريكالىق فورمۋليارلار جانە ت.ب. 2011 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان تۇرعىندار ءۇشىن قوسىمشا قىم­بات تۇراتىن مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر ءجۇر­گىزىلىپ, ءار ازامات مەديتسينالىق كومەكتىڭ تەگىن كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى اياسىندا بەرىلەتىن امبۋلاتوريالىق دارىلىك قامسىزداندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا تەگىن ءارى 50% جە­ڭىلدىكپەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋعا مۇمكىن­دىگى بولدى. بۇدان بىلاي, 2012 جىلدان باستاپ, پاتسيەنت امبۋلاتوريالىق دارىلىك قام­سىز­داندىرۋ اياسىندا دارىلىك زاتتاردى تەگىن الاتىن بولادى. تەگىن پرەپاراتتاردى ىزدەۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ, قولجەتىمدىلىگىن اناعۇر­لىم ارتتىرۋ ماقساتىندا ەمحانالار بازا­سىندا ءدارىحانالار اشىلماق. ەلباسى بەكىتكەن, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى وسى جىلى ءوز جۇمىسىن باس­تاپ, قىسقا ۋاقىت ىشىندە حالقىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىعىن, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋ باعى­تىن­داعى يگىلىكتى قادامدارى وڭ ناتيجەسىن بەرۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بيىلعى حالىققا ارناعان جولداۋىندا اتاپ كورسە­تىل­­­گەن­­­دەي, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ال­دى­نا قوي­ىل­عان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءنا­تيجەسىندە 2015 جىلى قازاقستان­دىق­تار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­تى­عىن 70 جاسقا دەيىن, ال 2020 جىلعا 72 جانە ودان دا كو­بىرەك جاسقا دەيىن ۇزارتۋ ماقساتى تۇر. تاۋەلسىزدىك مەيرامىنا وراي, وتا­ن­­­داس­تا­رىما دەنساۋلىقتارىڭىز مىقتى بول­­­سىن, ءوسى­رىپ وتىرعان ۇرپاعىمىز با­قىتتى بولسىن, ەلىمىز گۇلدەنە ءتۇسسىن دەگەن, شىن جۇرەكتەن شىققان تىلەگىمدى بىلدىرەمىن. سەرىك ىبراەۆ,  دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.