بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدا بەدەلدى ساراپتامالىق, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالعان مەكەمەنىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىنا از-كەم كوز جۇگىرتسەك, ورتالىقتىڭ پايدا بولىپ, تولىققاندى ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋىنا ونىڭ العاشقى باسشىسى ومىرسەرىك قاسەنوۆ ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ينستيتۋت قۇرۋ قاجەتتىلىگىنە مەملەكەت باسشىسى تۇسىنىستىكپەن قاراپ قولدادى. ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇستارىن بولجامدى-تالداۋشىلىق قامتۋ ماقساتىندا 1993 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن رەسمي تۇردە قۇرىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ونىڭ اكىمشىلىگى جانىنداعى ساراپتامالىق قۇرىلىم قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, قسزي وسى جىلدار ارالىعىندا قازاقستان دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماسەلەلەرىنە: ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ شارالارى, كورشى جانە ۇلى دەرجاۆالارمەن بايلانىسى, ايماق پەن الەمدەگى ەكونوميكالىق ۇردىستەر, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى كوپتەگەن ساراپتامالىق زەرتتەۋلەردى دايىندادى. ولاردىڭ كوبى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە نەگىزگە الىندى. بۇگىندە شاڭىراق كوتەرگەنىنە شيرەك عاسىر بولعان مەرزىمدە قسزي ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ الدىڭعى شەبىندە قىزمەت ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ونىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.
وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قىزمەتىنىڭ باستى نازارى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالدى. سوندىقتان دا ەلىمىزگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاتەرلەرىن تانىپ ءبىلۋ مەن ونىڭ الدىن الۋ ادىستەرىن قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىرعان بەدەلدى ينستيتۋت رەتىندە تانىلدى.
ارينە, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قيىنشىلىقتار, بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, قارجىنىڭ ازدىعى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ناشار بولۋى ەلدە ساياسي ساراپتاما جاساپ, تالداۋشىلار مەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى بويىنشا ماماندار دايىنداۋ جاعدايىندا قىرۋار جۇمىس ىستەگەنىن بىلەمىز. كوش جۇرە تۇزەلەدى دەمەكشى, العاشقى جىلدارى الماتىداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان, الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنەن شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرگەن كادرلار مەن بىلىكتى ماماندار, شىعىستانۋشىلار قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنا شاقىرىلدى.
سول تۇستا ءوزىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى, قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە, كەيىنىرەك رەسپۋبليكا پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان كەزدەرىمدە قسزي جۇمىسىن ءجىتى قاداعالاپ, تىكەلەي قولداۋ مەن كومەك كورسەتكەن جايىمىز بار. العاشقى كەزدەگى ديرەكتور ومىرسەرىك قاسەنوۆ ينستيتۋتتىڭ قىرۋار جۇمىسىن قولعا الىپ, بەدەلىن كوتەرۋ جولىندا كوپ ءىس تىندىردى. سول باعىتتى ودان ءارى جالعاستىرىپ, قسزي-ءدى حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزە بىلگەن كەيىنگى باسشىلار الما سۇلتانعاليەۆا, لەۆ تاراكوۆ, ماۋلەن اشىمباەۆ, بولات سۇلتانوۆ, ەرلان قارين, سىندى بىلىكتى ساياساتكەر عالىمدار زور قىزمەت اتقاردى. ال قازىرگى ينستيتۋت ديرەكتورى, عىلىم دوكتورى زارەما شاۋكەنوۆا.
ينستيتۋتتا ستراتەگيالىق باعىتتار نازارعا الىنىپ, ساياسي ساراپتاما, تالداۋلار قامتىلىپ, وسى سالا ءوز دەڭگەيىندە دامىعانى نازارىمىزدان تىس قالمادى. ءوزىنىڭ اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي, سىرتقى ساياساتتا ينستيتۋت قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى ماسەلەلەرى مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساراپتاپ, ورتالىق ازيا مەن الەمدىك گەوساياساتتاعى ورنىن, كورشىلەس ەلدەر مەن الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ستراتەگيالارىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋعا ءتيىس بولدى. كوپ كەشىكپەي, سىرتقى ساياسي ماسەلەلەرمەن قاتار ىشكى ساياسي ماسەلەلەردىڭ دە ماڭىزى ارتا باستاعانىن باعامدايمىز. توقسانىنشى جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى جانە قوعامدىق قاتىناستارداعى قارقىندى رەفورمالار قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى بولدى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەدى.
بىرەر جىلدان سوڭ ينستيتۋت گەوساياسي ماسەلەلەردى جەدەل مەڭگەرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ قارقىنىن كۇشەيتتى. سول ۋاقىتتا ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىن وسى سالاداعى باتىستىق تالداۋشىلىق قۇرىلىمدارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتا باستادى. ينستيتۋت باسشىلىعى مەن سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى – ولاردىڭ ءوز مۇمكىنشىلىكتەرى مەن ىقپالىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ءۇشىن يادرولىق ماسەلەنىڭ ءتيىمدى شەشىلۋىنە ۇلەس قوسۋىمەن بايلانىستى: 1994-1995 جىلدارى قازاقستان كەڭەس زامانىنان قالعان يادرولىق قارۋ-جاراق ارسەنالىنان باس تارتىپ, جەتەكشى دەرجاۆالاردان قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن الدى.
قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جيناعان تاجىريبەسى ارقاسىندا ونىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق بەدەلى ارتتى. بۇعان مىسال رەتىندە 1993 جىلدىڭ سوڭىندا ينستيتۋتقا تانىمال امەريكالىق ساياساتكەر جانە تالداۋشى زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ كەلۋى, ءۇش جىلدان كەيىن تاعى ءبىر بەلسەندى امەريكالىق ساياساتكەر, اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەردىڭ كەلىپ ءسوز سويلەۋىن اتاپ وتۋگە بولادى.
بۇگىندە ينستيتۋتتا ءوزىنىڭ ءۇش تىلدەگى سايتى جۇمىس ىستەيتىنىن كورەمىز. بۇل وسى سالاعا قاتىستى قىزمەتكەرلەردىڭ زەرتتەۋلەرىن عىلىمي ورتاعا تانىتۋ ءۇشىن اسا قاجەت. ينستيتۋتتىڭ ءوز جەكە سايتى بولۋى حالىقارالىق بايلانىس ورناتۋعا قولايلى. زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدار قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ۇسىنىلعان جەكە سايتىن ۇدايى پايدالانادى. مۇنداي سايتتىڭ بولۋى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن كەڭەيتۋىنە بارىنشا جاعداي جاساپ وتىرعانىن كورسەتسە كەرەك.
سايتتان مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى دەپ تابىلاتىن ماڭىزدى قۇجاتتارىن, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋلارىن, قازاقستان دامۋىنىڭ 2030-2050 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق باعدارلامالارىن, سول ماسەلەلەرگە ارنالعان ساراپتاما, تالداۋلارىن كورەمىز.
بۇگىنگى تاڭدا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى «قوعام جانە ءداۋىر» اتتى قازاق تىلىندەگى, «كازاحستان-سپەكتر», «Analytic» اتاۋىمەن ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە Central Asia’s Affairs جۋرنالدارىن باسىپ شىعارۋدا. ونى بىزدەر, ياعني ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, ءدىنتانۋ ينستيتۋتتارى مەن بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى ۇدايى نازاردا ۇستاپ وتىرامىز. قسزي-دىڭ مەرزىمدىك باسىلىمدارى تەك ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ وكىلدەرى, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن باسقا دا شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ءوز عىلىمي كوزقاراستارىن ورتاعا سالىپ, جاريا ەتەتىن مىنبەر مەن الاڭ رەتىندە تانىلىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
وسى ارادا نازار سالىپ قاراساق, اتالمىش ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى تەك ەلىمىز ىشىندە عانا ەمەس, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان كىتاپتار, بروشيۋرالار جانە ءتۇرلى قۇجاتتار جيناقتارىن جارىققا شىعارىپ وتىر. ينستيتۋتتىڭ ءوزىنىڭ قالىپتاسۋىنان بەرگى جىلداردا وقىرماندار مەن عالىمدارعا بارلىعى 200-دەن اسا كىتاپتار ۇسىنىپتى. سونداي-اق ينستيتۋت ماماندارىنىڭ «سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك» ايدارىمەن جاريالانعان وزەكتى ماسەلەلەرگە وراي جاساعان ساراپتامالارىن, شەتەلدىك عالىمداردىڭ ماقالالارىمەن تانىسامىز.
باعامداپ وتىرساق, قازاقتىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا 2000 جىلداردان جاڭا كەزەڭ باستالدى. قسزي قاۋىپسىزدىك كەڭەسىمەن جانە ت.ب. الەۋەتتى جانە تالداۋشىلىق مەكەمەلەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل ۇدەرىس حالىقارالىق جاعدايدىڭ ۋشىعۋىمەن, ورتالىق ازيا قاۋىپسىزدىگىنە اۋعانستاننان تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ وسۋىمەن, 2001 جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعالارىمەن, اقش-تىڭ انتيتەررورلىق وپەراتسيالارىمەن جانە گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىلاردىڭ بارلىعى ينستيتۋت قىزمەتىندە كورىنىس تاپتى. ينستيتۋت ديرەكتورى ماۋلەن اشiمباەۆتىڭ تۇسىندا سىرتقى جانە iشكi قاۋiپسiزدiك, جاڭا حالىقارالىق جاعدايداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگياسى, ەكونوميكانىڭ iلگەرىلەمەلi دامۋى, كاسپي ايماعىنىڭ ماسەلەسى سەكىلدى بارلىق نەگiزگi باعىتتارعا ءوز جۇمىسىنىڭ قارقىنىن كۇشەيتتى. ينستيتۋت پەن پرەزيدەنت اكiمشiلiگi اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىلدى, قسزي-دىڭ تالداۋشىلىق جۇمىستارىن تيiستi مەكەمەلەردىڭ تۇتىنۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل كەزدە ينستيتۋت شىعاراتىن باسپا ءونiمىنىڭ سانى ارتىپ, جۋرنالداردىڭ سانى تورتكە جەتكەن. م.اشiمباەۆ تۇسىندا ينستيتۋتتىڭ كۇندەلiكتi جۇمىسىنا مەملەكەتتiك تiل ەنگiزىلە باستادى. قازاق تىلىندەگى تالداۋشىلىق زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ماقالالار سانى ايتارلىقتاي ءوستى. بۇدان كەيىن دە وسى ءۇردىس زاڭدى قۇبىلىسقا اينالدى.
ال 2005 جىلى قسزي-دىڭ ديرەكتورى بولعان بولات سۇلتانوۆ تۇسىندا ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى ينستيتۋتتىڭ ەۋروپالىق ارىپتەستەرمەن بايلانىستى نىعايتۋدا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. وسىلاردىڭ قاتارىندا, ءبىرىنشى كەزەكتە, گەرمانيا سىرتقى ساياسات قوعامى, عىلىم جانە ساياسات قورى, فريدريح ەبەرت قورى, دج. مارشالل ورتالىعى سياقتى گەرمانيالىق جانە قحر مەن ۇندىستانداعى (شانحاي حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى (شحقي), دجاۆاحارلال نەرۋ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت), رەسەيدەگى الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى, رەسەي ديپلوماتيالىق اكادەمياسىمەن ارىپتەستىكتەر نىعايا ءتۇستى. مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر مەن ۇجىمدىق باسىلىمدار تۇراقتى جارىق كورە باستادى, ينستيتۋتتىڭ اكادەميالىق باعىتى ءوستى, كادرلىق قۇرامىندا بىلىكتى عالىمدار سانى كوبەيدى, ونىڭ وزىندىك عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2014 جىلى 11 ساۋىردە قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى استاناعا اۋىستىرىلعانى ءمالىم. وسى كۇنى ينستيتۋت ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ بەلگىلەگەن اعىمداعى جانە پەرسپەكتيۆالىق مiندەتتەردi نەگiزگە الا وتىرىپ, ءوز قىزمەتiن انىقتايتىن بەدەلدى مەكەمەگە اينالدى.
قازىرگى تاڭدا قسزي ەلىمىزدەگى عىلىمي جانە ساراپتامالىق قۇرىلىمدار اراسىندا ايرىقشا ورىندا تۇر, ويتكەنى ول – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاراۋىنداعى ينستيتۋت. بۇل ءوز كەزەگىندە تەك قۇرمەت قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وسى سالانىڭ بارلىق عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. سوندىقتان دا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر, ساراپتاما, تالداۋ ىسىندەگى نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە جوعارى بىلىكتىلىك پەن عىلىمعا ادالدىقپەن قاتار قازاقستاندىق پاتريوتيزم دە نەگىزگى ورىنعا قويىلادى.
قازاقتىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ءوزىنىڭ نەگىزىن قالاپ, شاڭىراق كوتەرگەنىنەن بەرگى ۋاقىتتان باستاپ وسى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا عىلىمي جۇمىسقا بەلسەندى ارالاسىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن كوپتەگەن عىلىمي كونفەرەنتسيادار, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىستارى, ءتۇرلى سەمينارلار وتكىزىپ كەلەدى.
2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى جەتەكشى اناليتيكالىق ورتالىقتار» (اقش اناليتيكالىق ورتالىقتارىن قوسپاعاندا) جاھاندىق رەيتينگىسىندە قسزي 140-ورىنعا يە بولدى. ينستيتۋت جەتەكشى رەيتينگكە ەنگەن بىردەن-ءبىر قازاقستاندىق «اقىل-وي ورتالىعى» رەتىندە ءوزىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن تاعى دا راستادى. ياعني قسزي قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن بۇل نوميناتسيا بويىنشا ەنگەن جالعىز اناليتيكالىق ورتالىق بولدى.
اقان بيجانوۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
