اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكى سالادان – وسىمدىك شارۋاشىلىعىنان جانە مال شارۋاشىلىعىنان تۇرادى. بۇلاردىڭ قاتارىنا ءداندى داقىلدار, ءتورت ت ۇلىك, قۇس شارۋاشىلىعى سياقتى كوپتەگەن قوسالقى سالالار ەنەدى. ءار سالانىڭ وزىندىك تەحنولوگياسى, تابيعاتقا بەيىمدىلىگى جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بار. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جىل سايىن قوماقتى قارجى بولەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلعا 275 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. از قارجى ەمەس. ەندىگى ماسەلە بولىنگەن قارجىنى قالاي ءتيىمدى يگەرىپ جاتىرمىز جانە ونىڭ ناتيجەسى قانشالىقتى دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە تۇر. ولاي دەيتىن سەبەبىم – جىلدار بويى وسىنشا قاراجات بولىنگەنىنە قاراماستان, اگروونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە 5 پايىزدان اسپاي وتىر. ونىڭ وزىندە وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ 42 پايىزىن ۇكىمەتتەن ءبىر تيىن المايتىن ءۇي شارۋاشىلىقتارى قۇرايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساپالى دايىن ءونىمىن وندىرۋدەگى باستى ەرەكشەلىكتەر – شيكىزات ءوندىرۋ, ونى وڭدەۋ ورىندارىنا دەر كەزىندە جەتكىزۋ, قالدىقسىز وڭدەۋ, وڭدەلگەن ءونىمدى ستاندارتتارعا ساي قويمالاردا ساقتاۋ جانە ۋاقىتىندا تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ ماسەلەلەرى. وسى اتالعان ماسەلەلەر وڭتايلى شەشىلمەسە, ءبىرىنىڭ جۇمىسىن ءبىرى تەجەپ, اراعا دەلدالدار كيلىگەدى. سوندىقتان دا ولار ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, ءبىرى دامىماي ەكىنشىسى دامىمايدى. ءار باعىت نارىق ەكونوميكاسىنا بەيىمدەلۋ ارقىلى وڭىرارالىق ساۋدا-ساتتىق بايلانىسىن دامىتۋعا ىقپال جاسايدى جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
وسى ارادا «مۇنداي نارىق جولىنا قويىلعان پروتسەسس بىزدە قالىپتاسقان با؟» دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق.
مىسالى, اتىراۋ وبلىسى ءشولدى-شولەيتتى جەردە ورنالاسقان. ءوڭىر جىل ون ەكى اي بويى ىشكى سۇرانىسىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءتىپتى ەكسپورتقا دا شىعارۋعا كىرىسكەن, بىلتىر 2 300 توننا پياز ەكسپورتقا شىعارىلعان. زاماناۋي تالاپتارعا ساي, 1100 باسقا ارنالعان ءسۇت فەرماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىر سيىردان جىلىنا 6600 ليتر ءسۇت ساۋىلادى, بيوتىڭايتقىش شىعارادى, گيدروپون ءوسىرىپ, مال باسىن كاروتينى مول كوك بالاۋسامەن تاماقتاندىرىپ, وزدەرىندە شىقپايتىن جەم-ءشوپتىڭ ورنىن تولتىرىپ, تولىققاندى راتسيونمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ودان قالدى قۇس فەرماسى, ەشكى فەرماسى, جىلىجايلار, كوكونىس وندىرەتىن شارۋاشىلىق ءوزىنىڭ ساقتاۋ قويماسىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ تۇر. ءتىپتى ليمون ءوسىرۋدى قولعا العان. وسى اتالعان شارۋاشىلىقتارعا ءوز ونىمدەرىن وزدەرى وڭدەپ, دەلدالدارسىز تىكەلەي اتىراۋ قالاسىندا ورنالاسقان كوممۋنالدىق بازارعا شىعارىپ, وندىرىلگەن ونىمدەرىن ساۋدالاۋعا جاعداي جاسالعان. بۇدان بولەك تۇيە, قوي جۇندەرىن وڭدەيتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان. جۇندەردى تەرەڭ وڭدەپ, كىلەم, الاشا شىعارۋدا. اۋىلارالىق جولدارعا تاس جول توسەلۋ جالعاسۋدا جانە اۋىلدى مەكەندەرگە تولىعىمەن گاز تارتىلعان. مىنە, نارىقتىڭ جولىنا قويىلعان شارۋاشىلىقتار دەپ وسىنداي كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرىلعان جوبالاردى ايتۋعا بولادى.
اتالعان جوبالار 2012-2016 جىلدار ارالىعىندا ىسكە قوسىلعان, ال ولاردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ جۇزەگە اسىرعان, سول جىلدارى ءوڭىردى باسقارعان, قازىر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى ىزمۇحامبەتوۆ, ەندى وسى ءۇردىستى قازىرگى ءوڭىر باسشىسى نۇرلان نوعاەۆ مىرزا جالعاستىرۋدا.
وسىنداي ءۇردىس باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا بايقالادى. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىندا. وسىدان 68 جىل بۇرىن وسى وڭىردە بۋدانداستىرۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ كليماتقا بەيىمدەپ شىعارىلعان قازاقتىڭ اقباس سيىر تۇقىمىن دامىتۋ قولعا الىنعان. جىل ون ەكى اي جايىلىمدا باعىلاتىن, ءونىم بەرۋ قابىلەتى جوعارى, جەم-ءشوپ تالعامايتىن, ىستىق پەن سۋىققا ءتوزىمدى, قىسقاشا ايتقاندا, كۇتىمگە تالعامپاز يمپورتتىق تۇقىمدارعا قاراعاندا, جەرگىلىكتى تابيعي-ەكولوگيالىق جاعدايعا اناعۇرلىم بەيىمدەلگەن مال. اقباس سيىردىڭ وسى ارتىقشىلىقتارىن وڭىردە ءتيىمدى پايدالانىپ, وزىندىك قۇنى ارزان, ساپاسى جوعارى, تابيعي تازا ەت ءونىمىن ءوندىرىپ, بولاشاقتا قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالدىرۋ جولىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىلايشا ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ءوندىرىسىن دامىتۋعا جول اشىلعان. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى وتاندىق اسىل تۇقىمدى مال باسىن بيىل سۋبسيديادان تىس قالدىرىپ وتىر. تۇسىنىكسىز جاعداي. مينيسترلىك ءالى دە بولسا بۇل جاعدايعا قاتىستى وڭ شەشىمىن شىعارادى دەپ ويلايمىن. بۇدان بولەك وڭىردە ءىرى قارا مالدىڭ, ۇساق مالدىڭ تەرىسىن وڭدەۋ تولىعىمەن جولعا قويىلىپ, اياق-كيىم شىعارۋ قولعا الىنعان. اتالعان وڭىرلەردە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان يگى ىستەردى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى نازارعا الىپ, باسقا وڭىرلەرگە بەيىمدەپ, پيلوتتىق جوبا رەتىندە ۇسىنۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.
ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا كوپتەگەن باعدارلامالار, جوسپارلار بارشىلىق. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بيۋدجەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ جالپى ستراتەگياسى ارقىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى بار. كەيىن ونىڭ ورنىن 2017-2021 جىلدارعا باعىتتالعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى باستى. وعان قوسا ء«ىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق əلەۋەتىن دامىتۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى دا بار. وسى اتالعان جوبالاردىڭ كوپشىلىگى اياعىنا دەيىن جەتپەي جۇمىسىن توقتاتقاندارى بەلگىلى. نەگە دەسەڭىز, جىل سايىن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەمىز, سودان كەيىن تاعى دا وزگەرتەمىز, اقىر سوڭىندا ورتا جولدا قالدىرامىز.
وسىنداي تۇراقسىزدىققا بايلانىستى قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جانە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ اراسىندا باعدارلامالاردىڭ, جوبالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, تيىمدىلىگىنە دەگەن سەنىمسىزدىك پايدا بولادى. مىسالى, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان جوبا, 60 مىڭ توننا ءىرى قارا مال ەتىن ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسى اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەدى. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىن الىپ قاراساق تا وسىنداي جاعداي ورىن العان. قازىرگى قارالىپ وتىرعان جوبادا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى قولدانىستاعى مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەركىن ساقتاندىرۋ نىسانىنا كوشىرۋ ۇسىنىلعان. تەرەڭىرەك قاراساق, ورىسشا ايتقاندا, «دوبروۆولنو پرينۋديتەلنوە ستراحوۆانيە» بولايىن دەپ وتىر. ولاي دەيتىنىم, ەگەر دە ءسىز ساقتاندىرۋعا قاتىسپاساڭىز ۇكىمەتتىڭ جەڭىلدىگىنەن ايىرىلۋىڭىز مۇمكىن.
باعدارلامالار ءىس جۇزىندە, ارينە كەرەك. دەگەنمەن وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارعا نەگە ءبىز ءجيى كەزدەسەمىز؟ ونىڭ باستى سەبەپتەرى, باعدارلامانى نەمەسە جوبانى ازىرلەۋ بارىسىندا بىزدەر كوبىنەسە اسىعىستىق جاسايمىز, كوپ جاعدايدا تەورياعا باسىمدىق بەرىپ, تاجىريبەنى ەسكەرمەيمىز, ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن بايلانىستىرمايمىز, ولاردىڭ ناقتى ىسكە اسىرۋ جولدارىن, سحەمالارىن, مەحانيزمدەرىن انىقتامايمىز, سودان بارىپ تىعىرىققا تىرەلەمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامانىڭ كەيبىر باعىتتارى تەورياعا بەيىمدەلىپ جاسالعان جانە ءىس-تاجىريبەمەن تولىققاندى بايلانىستىرىلماعان.
وسىعان بايلانىستى جوعارىدا ايتىلعاننىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلە, كەلەسى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان ابزال:
بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزى عانا وڭدەلەدى, قالعانى شيكىزات رەتىندە قولدانىلۋدا. ال وڭدەۋ ورىندارى كەرىسىنشە شيكىزاتپەن 60 پايىزعا عانا قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. بۇدان باسقا كەيبىر وڭىرلەردە وسىدان ون جىل بۇرىن جاڭادان سالىنعان وڭدەۋ ورىندارى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جۇمىس ىستەمەي تۇر. سوندىقتان دا باردىڭ ءوزىن ۇقساتىپ, مۇمكىندىگىمىزشە وڭدەۋ ورىندارىن تولىعىمەن وتاندىق شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, سىرتقى نارىققا ەت جانە ەت ونىمدەرىن شىعارماستان بۇرىن, ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى شەشىپ الۋىمىز كەرەك, سودان كەيىن وڭىرارالىق بايلانىس ورناتىپ, ارتىق وندىرىلگەن ونىمدەردى ءبىر-بىرىمەن الماستىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار قۇس, جىلقى, بالىق ەتتەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋدى قولعا الماي بولمايدى. سول سەبەپتى ەت ءوندىرىسىن كەشەندى تۇردە قاراستىرعان ءجون.
ۇشىنشىدەن, «جايىلىمدار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ نورمالارىن جۇزەگە اسىرىپ, ەلدى مەكەندەر اينالاسىندا حالىقتى جايىلىممەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن قولعا الۋ كەرەك.
تورتىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل رەتتە قاراۋ مەرزىمدەرىن بارىنشا قىسقارتىپ, قاعاز راسىمدەرىن الىپ تاستاۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرى مەن راسىمدەرىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
بەسىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا «اقىلدى تەحنولوگيالاردى» ەنگىزۋ قاجەت. «اقىلدى تەحنولوگيالاردىڭ» اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى سوڭعى جولداۋدا باسا ايتىلعان بولاتىن. سوندىقتان دا زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى قولدانباساق, دامۋ كوشىنە ىلەسە المايتىنىمىز انىق. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ جانە ولاردى وتاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋ, اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولى مەن سول وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ماماندار ماسەلەسىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرىپ, ول ءۇشىن اگرارلىق سالادا ءونىمدى تەك شيكىزات رەتىندە ءوندىرىپ قانا قويماي, ونى قالدىقسىز وڭدەپ, الەمدىك نارىقتارعا جوعارى ساپالى دايىن ءونىم شىعارۋ قاجەتتىگى ايتىلعان ەدى. ەندەشە ەندىگى مىندەت – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردى دەر كەزىندە يگەرىپ, باعدارلامالار مەن جوبالاردى قاعاز جۇزىندە عانا قاراستىرماي, ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرىپ, ەڭ باستىسى ەل يگىلىگىنە جاراتىپ, ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي, اياعىنا دەيىن جەتكىزۋدى ءجىتى قاداعالاۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
