ونىڭ سەبەپتەرى جەتەرلىك: ءوزى دە اقىن ۇستازىمىز لەكتسياسىندا جاستىق شاعى قايتا ورالعانداي جان دۇنيەسىن جارقىراتىپ كورسەتەدى; ولەڭ اۋىلىنا ات باسىن تىرەيمىن دەگەن شاكىرتتەرىنە شەبەرلىكتىڭ قىر-سىرىن قاپىسىز تۇسىندىرەدى; قازاق جىرىنىڭ ارعى-بەرگى اقىندارىنان جاتقا جىر وقىپ, سۇلۋ سوزىنە سىمباتتى شۋماقتاردى دانەكەرلەگەندە دۇنيە شىركىن ديدارىن اشىپ شىعا كەلەدى; ەركىن توگىلگەن ەرەكشە تىركەستەردەن ادەمىلىك پەن ادەپتىلىكتىڭ ءتۇر-سيپاتى بوي كورسەتىپ, جانىڭا ساۋلە قۇيىلادى; ەڭ باستىسى – سول كەزدە اتاعى جەر جارىپ, ارمانشىل اۋديتوريانى اۋزىنا قاراتىپ جۇرگەن اتاقتى اقىنداردى جەتەلەپ اكەلىپ ساباعىنا قاتىستىرىپ, شاكىرتتەرىنە سىناتىپ, وزدەرىنە ءسوز بەرىپ, ولەڭ وقىتىپ, ولاردىڭ اششى تەرىن ءبىر العانداي بولادى.
قادىردان ءوتىپ, تۇمانبايعا جەتىپ, اقىندىققا بەكىپ, قاسيەتتى ولەڭنىڭ تۇنىق تۇماسىنا باس قويىپ جۇرگەن قىزىقتى كۇندەردىڭ بىرىندە زەكەڭ بىزگە سىرتىنان ءبىلىپ سۇقتانىپ, كەزدەسۋگە وقتالىپ جۇرگەن مۇقاعاليدى ەرتىپ كەلدى. قادىر اعامىز تاۋىپ سويلەپ, پايىمداپ پىكىر ايتىپ, سىر باعىپ وتىرسا, تۇمانباي اعامىز كوزى مولدىرەپ, جۇرەگى ەلجىرەپ, ء«وي, اكە» دەپ وبەكتەپ, جىر قۇيماسىن اشاتىن. مۇقاعالي ولارعا ۇقسامايدى ەكەن, الشاڭ باسىپ, ادۋىن سويلەپ, ارقا-جارقا پىكىر ايتىپ, سوڭىنان ارقىراپ جىر وقىدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «شاعالا» اتتى قابىرعا گازەتى بار. جىلىنا ءۇش-ءتورت رەت شىعارامىز. كەيدە ونىڭ ۇزىندىعى ون-ون بەس مەترگە دەيىن كەتىپ قالاتىن. سول قابىرعا گازەتى قاشان شىعادى دەپ اقىن-جازۋشىلار سىرتىنان سۇراپ جۇرەدى. شىققان كۇنى جاپىرلاپ كەلىپ, تاپجىلماي تۇرىپ وقىپ, پىكىر الىسىپ, كەيدە داۋلاسىپ, كەيدە ءبىر توقتامعا كەلىپ, دۋلاپ قالاتىن. زەكەڭ مەنى ءۇشىنشى كۋرستان سول گازەتكە رەداكتور تاعايىنداعان. بۇل دا ستۋدەنت ءۇشىن ۇلكەن بەدەل ەدى.
ءالى ەسىمدە, مۇقاعاليمەن بولعان مازمۇندى دا, پىكىرتالاستى سول كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا اقىننان قوناقكادە سۇرادىق. بۇل قالىپتاسقان ءداستۇر بولاتىن. سوندا مۇقاڭ ەل مەن جەر تۋرالى توگىلە سويلەپ, توماعاسى الىنعان توپتاما جىرلارىن اڭقىپ, شالقىپ وقىعان. سول توپتاما جىرلارىن «الدىمەن كورگەنىم اسپان...» دەگەن ورتاق اتپەن, اقىننىڭ سۋرەتىمەن «شاعالادا» جاريالادىق. وسىلايشا ۇلكەن ادامي پارىز بەن ازاماتتىق قارىمدى تانىتقان, فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگى ولشەۋسىز وسى ولەڭدەر جادىمىزدىڭ مۇراجايىندا قالىپ قويعان-دى. بۇل توپتاما ولەڭدەر, ەڭ الدىمەن, «شاعالا» قابىرعا گازەتىندە جاريالاندى. كەيىنگى جىلداردا بارىپ جىر جيناعىنا كىردى. بۇل ءسات مەن ءۇشىن كوڭىلىمە جىلى شۋاق بەرەتىن كەزەڭ بولىپ ەسىمنەن شىققان ەمەس. مۇقاعاليتانۋىم وسى كەزەڭنەن باستاۋ الدى.
كەشىرسىن مەنى جەر-انا,
جەر-انا ماڭگى جورگەگىم,
كوك اسپان, تۇنىق كوك اسپان,
كوزىمدى اشىپ كورگەنىم, دەپ توگىلىپ, تەبىرەنىپ باستالعان جىر شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەن ساتىندە:
الدىمەن اسپان كورگەنىم,
ايدى, كۇندى, جۇلدىزدى –
سونان سوڭ بارىپ كورگەنمىن, دەپ وي اعىسى تەرەڭدەي كەلە, ءتۇيىنى قۇيىلار تۇستا:
اياداي مەنىڭ اسپانىم,
توڭكەرىلگەن توبەمنەن,
الايدا سەن شەكسىزسىڭ,
شەتىڭە جەتپەي كەلەم مەن.
وزىڭە قاراپ تۋىپپىن,
وزىڭە قاراپ ولەم مەن...
دەپ جۇرەكتى شىمىرلاتىپ, جانىڭدى تۇمانداتىپ, تۋعان دالاعا دەگەن پەرزەنتتىك سەزىمىڭدى ۇرانداتىپ, تۇسىنسەڭ سىر اڭداتىپ اياقتالاتىن قۇيما جىر قۇلاقتان كىرىپ, بويدى العان ەدى سوندا. زەكەڭنىڭ سۇڭعىلالىعى سول, ارناۋلى كۋرستى اقىنشا جۇرگىزىپ, اقىلعا بۇرعىزىپ, ولەڭ اتتى تۇما-بۇلاققا ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىزدى باتىرعان بولاتىن. مۇقاعاليدىڭ مۇڭى مەن سىرىن, تەرەڭ ۇعىنۋعا بالكىم, ول كەزدە جاساڭداۋ بولعان شىعارمىز. بىراق ماقاتاەۆ پوەتيكاسىنىڭ ءورشىل قۋاتى مەن ومىرشەڭ شۋاعىن تانۋعا اياق باسقانىمىز راس. اقىندىق اۋىلىنا وكشە كوتەرۋگە سەبى تيگەن شىعار.
...1975 جىلعى مامىر ايى. وندا مەن ماڭعىستاۋ وبلىستىق «كوممۋنيستىك جول» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى ەدىم. ءبىر كۇنى وبلىستىق گازەتكە وسى وڭىرگە ىسساپارمەن كەلگەن ءارى ۇستاز, ءارى اعا, ءارى ءبىرىنشى كۋرسقا وقۋعا تۇسكەندە تانىسىپ, اعالىق نيەتىن العاۋسىز ءبىلدىرىپ, قاناتىمنان دەمەگەن ساعات اعا اشىمباەۆ كەلە قالدى. «سەن قايدان ءجۇرسىڭ, وسىندا ەكەنسىڭ عوي, وبلىستىق گازەت اقىنعا قول ەمەس, قاساڭدانىپ, قارايىپ قالاسىڭ, ەڭبەك دەمالىسىڭدى العان بويدا الماتىعا, ماعان كەل, سەنىڭ ورتاڭ سول جەر» دەپ ساعات اعا وزىنە ءتان شاپشاڭ سويلەيتىن ادەتىمەن مەنى بىردەن باۋراپ اكەتتى. ءوزىم دە ەلەگىزىپ, جالعىزسىراپ ءجۇر ەدىم. ساكەڭ ول كەزدە اتاعى جەر جارىپ تۇرعان جاستار باسىلىمى – «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ەكەن. رەداكتورى ساردار ساراپشى, ۇلتشىل پاتريوت, قايسار ازامات سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىز بولاتىن.
تامىز تۋا ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ, الماتىنى بەتكە الدىم. كەلگەن كۇنى نيەتتەس دوسىم, تەتەلەس اعام, اقىن يبراگيم يساەۆپەن جولىقتىم. ول «جالىن» الماناعىنىڭ قىزمەتكەرى. سوعان سالەمدەسە جازۋشىلار وداعىنا باردىم. مەزگىل تۇسكە جاقىنداپ قالعاسىن ەكەۋىمىز سىرتقا شىقتىق. قاراساق, اناداي جەردە وداققا قاراي الشاڭ باسىپ ادىمداپ مۇقاڭ – مۇقاعالي كەلە جاتىر ەكەن. يبراگيم: «اۋەلى مۇقاڭا سالەم بەرەيىك, سەنى تانىستىرايىن» دەپ توقتاي قالدى. ۇستىندە اق نەيلون كويلەك, قارا شالبار, اياقتا جازدىق جەڭىل اياقكيىم. قاز-قاتار تۇرا قالىپ سالەمدەستىك. يبراگيم: «مۇقا, مىنا جىگىت جاس اقىن وتەگەن ورالباەۆ دەگەن ءىنىڭىز, ماڭعىستاۋدان كەلدى, سىزبەن تانىستىرايىن دەپ تۇرمىن» دەپ مەنى نۇسقادى.
مۇقاڭ جالت بۇرىلىپ, جاعامنان الا كەتىپ: «اقىن بولامىن دەسەڭ, اعاڭدى سىيلا» دەدى وكتەم ۇنمەن. «ارينە, مۇقا, ءجۇرىڭىز, مىنا «الماتى» مەيرامحاناسىنا بارىپ وتىرالىق» دەدىم جالما-جان ىعىنا جىعىلىپ. «مەنىڭ مەيرامحانادا وتىراتىن ۋاقىتىم جوق» دەدى مۇقاڭ گۇر ەتىپ. سوسىن ء«جۇر بەرى» دەپ باستاي جونەلدى. ەرىپ كەلەمىز. سول كەزدە «شاحتا» اتالاتىن, وداقتان تاياق تاستام جەردەگى «الاتاۋ» قوناقۇيىنىڭ جەرتولەسىنە تۇستىك. اقىن وڭعا بۇرىلدى. سول جەردە ءدامحانا بار ەكەن. ءدامحانا ىشىندە ءۇش-ءتورت ورىس جىگىتى ىشىمدىك ءىشىپ, شالقىپ وتىر ەكەن. ولارعا تۇكسيە ءبىر قاراپ قويدى دا: «اناۋ ليترلىك «ۆەرمۋتتى» ال» دەدى بۇيىرا سويلەپ. ازىرقانسام دا, الدىم. يبراگيمگە: «ۇشكە ءبولىپ قۇي» دەدى. قۇيىپ قويدى. تاعى دا الگىلەرگە قاراپ: ء«بىز اقىن بولعاسىن ىشەمىز, مىنالار نەسىنە جەتىسىپ ءىشىپ وتىر, قىزتالاقتار, بىت-شىتىن شىعارايىن با؟» دەدى ادۋىنداپ. البىرت كەزىمىز, اقىن باستاسا اتتانداپ كەتەتىن جەر, بىراق مۇقاڭ اقىلعا كەلدى. «ال كەتتىك» دەپ شاراپ تولى ستاقاندى تاۋىسا تارتىپ جىبەردى. يبراگيم ىلەستى دە, مەن كىدىرىپ قالدىم. «مۇقا, رەنجىمەڭىز, شاراپ ىشپەۋشى ەدىم» دەدىم كىنالى ۇنمەن. «دۇرىس, اقىلىڭ بولسا, اراق ىشپە, باۋىرىم, بۇل ءزار عوي, زانتالاق» دەپ قوستاپ قويدى دا, تاعى ءبىر ستاقانىن تارتىپ الىپ, جوعارى جونەي بەردى. جۇگىرە ىلەسىپ كەلەمىز. سىرتقا شىقتىق.
«ال باۋىرلار, ۋاقىتىم تىعىز, ءبىر-ءبىر ولەڭ وقيىق تا, تارايىق» دەدى مۇقاڭ. يبراگيم باستاپ, مەن قوستاپ ءبىر-ءبىر ولەڭ وقىدىق. «قابىر باسىنداعى قاراعايلاردى قارا كيگەن ايەلدەرگە تەڭەگەنىڭ جاقسى شىققان, اقىن بولاسىڭ, بالا» دەپ كۇرەكتەي الاقانىن سوزدى. اسىعىستاۋ بولسا دا, «شاعالا» قابىرعا گازەتىنە «الدىمەن كورگەنىم اسپان» تسيكلىن جاريالاعانىم تۋرالى ايتتىم. جىلىۇشىراي قاراپ, «سولاي ما, زەكەڭنىڭ ارقاسى عوي, ونداي سۇڭعىلا دا ازايىپ بارادى, اعالار دا ۇساقتاپ كەتتى» دەدى ويلانا سويلەپ. ءسويتتى دە, ءوزى الماتى تۋرالى بەس-التى شۋماقتان تۇراتىن ايگىلى ولەڭىن وقىدى:
جەم بولعان بالتىققا دا, بايكالعا دا,
الماتى سايتان قالا, سايقال قالا,
دەپ باستالاتىن ولەڭىن وقىدى. قاپەلىمدە ولەڭدى تولىق ۇستاي الماي قالدىق. اياعىندا:
ءبوزىڭ كەتتى بىرەۋدىڭ بوربايىندا.
ءسوزىڭ كەتتى بىرەۋدىڭ تاڭدايىندا,
دەگەن جولدارى عانا ەستە قالدى. جانە مۇنداي ۋىتتى ولەڭدى ەستيمىز دەپ تە ويلاعان جوقپىز. «باۋىرلار, ءاربىر اقىننىڭ قوعامى باسا المايتىن, جاريالاۋعا قورقاتىن كەم دەگەندە ءۇش-ءتورت ولەڭى بولۋ كەرەك, اقىن دەگەن سول بولادى. مەنىڭ وسى ولەڭىمدى بي-بي- سي «ازاتتىق» راديوسىنان بەرىپتى, ءۇش ءارىپ سوڭىما تۇسكەن, ءبىرتالاي مازامدى الدى. «مەن شەتەلگە بارعان جوقپىن, كافەلەردە وقىعاندا بىرەۋلەر جازىپ العان بولار, وعان مەنىڭ قانداي قاتىسىم بار دەپ ازەر قۇتىلدىم» دەدى كۇلە سويلەپ. «ال قايىر-قوش, ىنىلەرىم, ءىرى جۇرىڭدەر» دەپ اسىعىس باسىپ ۇزاي بەردى. يبراگيم ەكەۋىمىز ساعات اعامىزعا تارتتىق. ساكەڭ تۋعان باۋىرى كەلگەندەي قۋانىپ قالدى. ساكەڭنىڭ كەپىلدىگىمەن «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا تۇردىم. ادەبي ورتاعا وسىلايشا ارالاسا باستادىم.
1976 جىلعى ناۋرىز ايىندا قازاقتىڭ ايبىندى اقىنى مۇقاڭ ومىردەن ەرتە ءوتتى. ارتىنا ولشەۋسىز ەڭبەك, كول-كوسىر ادەبي قازىنا قالدىرىپ كەتتى. قايتىس بولعان كەزدە سوڭىندا 20 مىڭ جول ولەڭ قالدىرعان, ولەڭ بولعاندا دا «سامورودنىي سارى التىنداي» جىرلار قالدىرعان اقىن قازاق ادەبيەتىندە نەكەن-ساياق. بۇعان كولەمدى ادەبي كۇندەلىگىن, پروزاسىن قوسساق, ۇلكەن جۇكتىڭ تەڭى بوي كورسەتەدى. داستاندارى ءداۋىردىڭ كەلبەتىن, زاماننىڭ بولمىسىن قاپىسىز كورسەتكەن ۇلى ەڭبەكتەر. ومىردەن وتكەندە جاستىعىنىڭ استىندا قالدىرعان «رەكۆيەمى» قازاق پوەزياسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ادەبي ورە, قالامگەرلىك قۇلاش. رۋح پەن ءتاننىڭ, مۇڭ مەن سىردىڭ, ارمان مەن اڭساردىڭ, ەللەگيا مەن ەفيتاپيانىڭ تىلسىممەن استاسقان تولقىنى اقىن جۇرەگىنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك قۇيىلىسىندا توعىسىپ, وقىعاننىڭ ومىراۋىن بۇزىپ كەتە جازداعان.
«لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇرگەنىمدە مۇقاڭ تۋرالى 6 نوۆەللا, ماقالا, 3 ارناۋ ولەڭ جازدىم. ماقتانعانىم ەمەس, مۇنىڭ ءبارى وقىرماندار تاراپىنان جاقسى باعا الدى. مۇقاڭ قايتىس بولعان كەزدە اۋەلدە ەشكىم ول تۋرالى قالام ۇستاي قويعان جوق. ويتكەنى اقىن تۋرالى الىپ-قاشپا سوزدەردىڭ ءالى سايابىر تاپپاعان كەزى ەدى. كوبى كوڭىلىندە جۇرسە دە, ءالىپتىڭ ارتىن باقتى. سول جىلداردا ونىڭ جانىنان ايگىلى اسقار سۇلەيمەنوۆتى عانا ءجيى كورۋشى ەدىك. تەمەكىسى تۇتىندەپ, ايتار ءسوزىن بۇتىندەپ, اقتارىپ ايتىپ, اشىلا سويلەپ كەلە جاتاتىن.
1977 جىلى جاستار گازەتىندە «جەتى مىڭ مەتر بيىكتىك» دەگەن العاشقى نوۆەللام جارىق كوردى. كەيىن جالعاسا بەردى, مۇقاڭنىڭ كۇندەلىگى, ونىڭ «رايىمبەك» اتتى پوەماسى گازەتتىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەنىمدە قالامگەرلەر جانبولاتتىڭ, نۇرلىتايدىڭ ىزدەنىمپازدىعىمەن, مەنىڭ ارالاسۋىممەن جارىق كوردى. اقىن ارحيۆىمەن جۇمىس جاسادىم. اقىننىڭ جارى لاشىن اپايمەن كوپ سويلەسىپ, مۇقاڭ ءومىرىنىڭ تالاي تاعدىرلى ساتتەرىنە قانىقتىم. ونىڭ ءزابىر كورگەن كەزەڭدەرىنە كۋا بولاتىن قۇجاتتاردى دا كوردىم. سونىڭ ءبىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندى» داستانى شىعىپ, الماتى اسپانىندا اق پاراق بولىپ جاۋىپ تۇرعاندا جازعان «جەر-انا, كەشىر ءبىزدى» دەگەن ولەڭى تەك 1969 جىلى عانا «جالىن» الماناعىندا جارىق كورىپ, بىراق ۇزاق جىلدار اقىن كىتاپتارىنا ەنە المادى.
اقىن ەلىندە, ونىڭ كىندىگى كەسىلگەن قاراسازدا, ساعىمى ويناعان سارجايلاۋىندا, اسقاق شىڭى – اسپانتاۋىنىڭ ەتەگىندە تالاي رەت بولدىم. اناسى ناعيمانمەن دە تالاي رەت سىر ءبولىستىم. 1973 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءسابيت مۇقانوۆتى جەرلەۋ كەزىندە كوكتوبەدە ءبىر توپ جاس مۇقاڭمەن بىرگە قىزى مايگۇلدىڭ قابىرىن بىرگە ىزدەستىك. وكىنىشتىسى, اقىن كىشكەنتاي پەرزەنتىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن تابا الماي مۇڭايىپ, كوز شاراسى جاسقا تولعانىنا دا كۋا بولدىم. «قويمان, بوتام, كەرەگى نە كوك تاستىڭ, قىستا اق قار, جازدا شالعىن ءشوپ باسسىن» دەپ جازعانىنداي, كوكتوبەنى كومكەرگەن كوك شالعىن ءسابيىنىڭ جاتقان جەرىن كورسەتپەدى.
نارىنقول اۋدانى قايتادان اشىلاتىن بولدى دەگەندە, مۇقاڭنىڭ رۋحى قۋاناتىن بولدى-اۋ دەپ كەۋدەمدى قۋانىش پەن ساعىنىش قاتار تەربەدى. نارىنقولدىقتاردان كەم قۋانعان جوقپىن. شىعىسىمىزداعى شىرايى شۇعىلا بولىپ جاتقان وسى ولكەنىڭ جوقشىسى بولعان مۇقاڭنىڭ ەلى ءۇشىن قۋاندىم. ەسىمە 1991 جىلعى اقىننىڭ الپىس جىلدىعىنداعى ۇلان-اسىر توي, شالكودە جازىعىندا الامان بايگەگە تۇسكەن 125 اتتىڭ تۇياعىنان دا شاڭ كوتەرمەگەن شالقاردىڭ عاجايىبى ءتۇستى. الاش جۇرتىنىڭ اقىندى ساعىنعان الاپات سەزىمدى شاعى ويعا ورالدى. شالكودە تورىندە شالقىعان سول تويدان كەيىن «شالكودە» دەگەن جىر جازدىم. وسى جازبانى سونىمەن تۇيىندەسەم, ورايى كەلگەن سياقتى.
شالعىنىڭا ات بايلادىم, شالكودە,
شابىتىما وت بايلادىڭ, شالكودە.
شالقار اقىن سەندە تۋدى, شالكودە,
شىلبىرىنان قاقپايلادىم, شالكودە.
جولعا سالدىڭ جاس ۇلىڭدى, شالكودە,
جانىم ساعان اسىعۋلى, شالكودە.
جومارت جانىڭ جۇرەگىمدە, شالكودە,
ءجون كورەمىن باس ۇرۋدى, شالكودە.
مۇقاعالي سەن ەكەنسىڭ, شالكودە,
مىنەزى ەرەك جەر ەكەنسىڭ, شالكودە.
مارال جورتقان بەل ەكەنسىڭ, شالكودە,
مەرەكەمسىڭ, بەرەكەمسىڭ, شالكودە.
سامالىڭنان قانىپ ءىشتىم, شالكودە,
سارجايلاۋعا بارىپ ءىشتىم, شالكودە.
ساعىمىندا سامالى بار, شالكودە,
ساعىنىشتى تانىپ ءىشتىم, شالكودە.
ارمان جىردىڭ عۇرپىن الدىم, شالكودە,
اسپانتاۋدىڭ بۇلتىن الدىم, شالكودە.
اق بۇلاق بوپ بۇرقىرادىم, شالكودە,
ارعىماق بوپ شۇرقىرادىم, شالكودە.
ۇلدىڭ جانىن ەلەڭدەتتىڭ, شالكودە,
ۇلىلىقتى دالەلدەتتىڭ, شالكودە.
مۇقاعالي سەكىلدەنىپ مۇڭايىپ,
مەن وزىڭنەن ارەڭ كەتتىم, شالكودە.
اقىن اسپانتاۋدىڭ اقيىعى, قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى بولىپ ومىردەن وزدى. بىراق ونىڭ ومىرشەڭ تۋىندىلارى بولاشاققا سامعاپ بارادى.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش»
ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
