جەدەل تارتىلىپ كەلە جاتقان ارال تەڭىزى سياقتى اسا ءىرى ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ سالدارى
ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ قاسىرەتتى شەگى – كوپقىرلى ەكولوگيالىق قاۋىپ. قازاقستان ءۇشىن ول, ءبىرىنشى كەزەكتە, تارتىلىپ بارا جاتقان ارال تەڭىزىمەن بايلانىستى. بۇل پروبلەما وڭىرلىك قانا ەمەس, سونداي-اق پلانەتارلىق – ارال جەر بيوسفەراسىن ساقتاۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ارال پروبلەماسىن شەشۋ ونى قۇتقارۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى جانە ءتيىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋدى تالاپ ەتەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋى مەن دامۋى ستراتەگياسىنان.
الماتى قالاسى, 1992 جىلعى 16 مامىر.
تاۋەلسىزدىگىن العان قازاقستان اسا كۇردەلىلەرىنىڭ ءبىرى ارال تەڭىزى بولىپ تابىلعان بىرقاتار شەشۋىن كۇتكەن ەكولوگيالىق پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ال ارال تەڭىزى كەڭەس وداعى كەزىندەگى قىلمىستىق شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جانە ادامنىڭ ويسىزدىعى مەن جەتەسىزدىگىنىڭ سالدارىنان «ءولى تەڭىزگە» اينالعان ەدى. ارال پروبلەماسى تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنان تۇرعىندارى زارداپ شەككەن جاقىن جاتقان بارلىق وڭىرلەر ءۇشىن اپاتتى بولدى. قازاقستانعا وسى اسا وتكىر الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق پروبلەمانى شۇعىل شەشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
ارال داعدارىسى – بۇل ويلاستىرىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعىن يگەرۋ سالدارىنان 1961 جىلى باستالعان, ايتارلىقتاي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارى بار ەكولوگيالىق اپاتتىڭ اسا قاسىرەتتى مىسالى. اعىن سۋدى كۇرت كوپتەپ الۋ سالدارى (كەيبىر جىلدارى جىلىنا 70-75 تەكشە شاقىرىمعا جەتتى) سۋ جانە تۇز بالانسىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى. ال سۋدىڭ تابيعي ازايۋى 1960-1980 جىلدار ارالىعىن قامتىدى.
ارال كولەمى 10 ەسەگە جۋىق كەمىپ, اۋماعى 4 ەسەدەن استامعا قىسقارىپ كەتتى. جاعالاۋ سىزىعى ونداعان, كەيبىر جەرلەردە جۇزدەگەن شاقىرىمعا دەيىن كەرى شەگىندى. قۇرعاعان قايراڭ اۋماعى 4,5 ملن. گەكتاردى قۇرادى. تەڭىزدىڭ تارتىلعان اكۆاتورياسىنان جىل سايىن قۇرامىندا ءتۇرلى حيميكاتتار مەن ۋلار بار 100 مىڭنان استام توننا تۇز بەن شاڭ تارايدى. جىل سايىن اۋاعا 15-تەن 75 ميلليون تونناعا دەيىن شاڭ كوتەرىلەدى.
مەملەكەت ەكولوگيالىق اپات سالدارىنان تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا ايتارلىقتاي شارالار قابىلدادى. ارال ماڭى پروبلەمالارىن كەشەندى شەشۋ جونىندەگى 2004-2006 جانە 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك زايمىنىڭ قارجىسى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 2002 جىل مەن 2009 جىل ارالىعىندا «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك جوباسى بويىنشا ۇزىندىعى 13 شاقىرىمدىق كوكارال بوگەتىن سالۋ 2003 جىلدان 2005 جىلعا دەيىن جالعاستى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءناتيجەسىندە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ دەڭگەيى بالتىق جۇيەسى بويىنشا 41,4 مەتر بەلگىگە جەتتى (جوبا جۇزەگە اسىرىلعانعا دەيىن 39 مەتر). بۇعان قوسا, سۋ ايدىنىنىڭ اۋماعى 2606 شارشى شاقىرىمنان 3156 شارشى شاقىرىمعا دەيىن, سۋ كولەمى 17,7-دەن 25,2 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايىپ, سۋدىڭ مينەرالدانۋى 23-تەن 17 گرامم/ليترگە دەيىن تومەندەدى.
كول جۇيەلەرىنىڭ سۋلانۋ اۋماعى 6,3 مىڭ گەكتارعا, شابىندىق جەرلەر 7 مىڭ گەكتارعا جانە سۋلاندىراتىن جەرلەر 17 مىڭ گەكتارعا جەتتى. 70 مىڭ گەكتاردان استام يرريگاتسيالىق جانە جالپى الاڭى 65 مىڭ گەكتاردان استام سىرداريا وزەنىنىڭ جاعالاۋلارىنداعى تەڭىزدىڭ كول جۇيەسىندەگى, تابيعي كەشەندەرىندەگى جانە شابىندىق جەرلەرىندەگى اۋماقتى سۋلاندىرۋ جاقسارا ءتۇستى. قۇرعاعان تەڭىز تابانىنان ۇشاتىن تۇزدى-شاڭدى توزاڭ ازايا تۇسسە, بۇل, ءوز كەزەگىندە, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا, تەڭىزدىڭ بيوكوپتۇرلىلىگىنىڭ, ارال توڭىرەگى فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
تاياۋ ۋاقىتتاردا «سىرداريا ارناسى مەن ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن رەتتەۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالاتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا, بۇگىندە ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ بالالارىن تۋعان جەرلەرىندە ءوسىرىپ-تاربيەلەۋگە مۇمكىندىك الادى دەپ ايتۋعا سەنىم بار.
