كەدەندىك وداقتان — ەكونوميكالىق وداققا

جاڭا جىل مەن جاڭا ونجىلدىقتىڭ باسى ەۋرازەق پەن تمد جانە باسقا دا ينتەگراتسيا­لىق بىرلەستىكتەر سياقتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتەردىڭ جاڭا ۇيلەسىمدى قۇرىلىم­دارى­نىڭ قالىپتاسۋىنا باستاۋ بەرگەن وقيعامەن بايلانىستىرىلىپ وتىر. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىنان باستاپ بەلورۋسسيا, قازاقستان جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلعان كەدەندىك وداق ءوزىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىسىن اتقارۋ كەزەڭىنە قادام باستى. جاڭا وداق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 1994 جىل­­دىڭ ناۋرىز ايىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىن­دا­عى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى قابىر­عا­­سىندا ايتقان ءتيىستى ينستيتۋتتىق قۇ­رىلىمى بار ەۋر­ازيا­لىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى باس­تا­ماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى­نىڭ ءناتي­جەسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل باستاما, ەلباسىنىڭ باسقا دا يدەيالارى تارىزدەس, الەمدىك ءتاجى­ريبەنى زەرتتەۋ, ءتيىستى جاعدايدى مۇ­قيات ساراپتاۋ جانە ەكونوميكالىق ماقساتتار نەگىزىندە ومىرگە كەلدى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ ەۋروپا, وڭ­تۇستىك امەريكا, وڭتۇستىك جانە ور­تا­لىق افريكا ايماقتارىندا ءبىر­نە­شە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر بار ەكەندىگى بارشاعا ءمالىم. ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ولاردىڭ ارقايسىسى الۋان ءتۇرلى قا­عيدالار نەگىزىندە قالىپتاسقان, الايدا ءاردايىم ءتيىمدى دە پاي­دالى بولدى. كونە ءXىىى عاسىردىڭ وزىندە ۇلكەن گانزەي ساۋدا وداعى قۇرىلعان بولاتىن. ال ءXىX عاسىردا كەدەندىك وداق ارقىلى كانتسلەر بيس­مارك گەرمانيا مەملەكەتىن قۇرعان. ەۋروپاداعى كەدەندىك وداقتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرى 1957 جىلى ەۋروپالىق وداق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ ساتىنەن, ياعني كەزەڭدىك تۇرعىدا بارىنە بىردەي ءتيىمدى بولۋى ءتيىس كەدەندىك تولەمدەر مەن الىمداردى الىپ تاستاۋدان باستالعاندىعى بارىمىزگە ءمالىم. ال 1968 جىلدان باستاپ ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارالىق اي­ماقتاردا كەدەندىك باقىلاۋلار بىرتىندەپ الى­نىپ تاستالدى. بۇل ۇدەرىس 1993 جىلدارى اياق­تالىپ, بىرىڭعاي تولەم بىرلىگى رەتىندە بىرىڭعاي ۆاليۋتا ومىرگە كەلدى. جالپى العاندا, ەۋروپا اتال­مىش وداقتى قۇرۋعا 40 جىلعا جۋىق ۋاقى­تىن جۇمسادى. ال بىزدە كەدەندىك وداقتى قۇرۋ اسا قىسىل­تاياڭ مەرزىم ارالىعىندا ءوتتى. بەلورۋسسيا, قازاقستان جانە رەسەيدىڭ كەدەندىك وداق قالىپ­تاستىرۋداعى جولى 15 جىلدىق مەرزىمدى قۇراي­دى. ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق بازانى قالىپ­تاس­تىرۋعا, كوپتەگەن سكەپتيكتەردىڭ ەۋروپالىق ءتاجى­ريبەگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ەۋرازيالىق ۇدەرىستەر بىرنەشە ونجىلدىقتاردى الادى دەگەن ويلارىنا قاراماستان 2 جىل عانا ۋاقىت جۇم­سالىپ وتىر. نەگىزىنەن بۇل جەتىستىككە ەل باس­شى­لارىنىڭ ساياسي جىگەرى مەن ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ ءىس­كەرلىك قىزمەتتەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەت­كىزىلىپ وتىر. ەۋرازەق بىرلەستىگى اياسىنىڭ وزىندە ەركىن ساۋدا رەجىمىن قالىپتاستىرۋ باعىتى بويىنشا ماڭىزدى قادامدار جاسالعان. بۇل قوعامداس­تىق­قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تاۋار اينالىمى مەن ءوزارا ينۆەستيتسيا كولەمدەرىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىكتەر بەردى. ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, داعدارىسقا قارسى قور جانە جوعارى تەح­نولوگيالار ورتالىعى سياقتى قارجى ينتە­گ­راتسياسىنىڭ ناقتى مەحانيزمدەرى قۇرىلدى. ينتەگراتسيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە وزىندىك تۇرعىداعى, ءتىپتى ەكسترەمالدىق تۇرعىدا, جەدەل­دەتۋشى سەرپىن رەتىندە الەمدىك قارجى-ەكونو­ميكالىق داعدارىسى دا ءوز سەپتىگىن تيگىزگەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. كەدەندىك وداق جۇزىندە ءبىر­لەستىك قۇرۋ فاكتىسىنىڭ ءوزىن داعدارىسقا قارسى پارمەندى شارا دەپ تانۋعا ابدەن بولادى. الدا­عى ەكى جىل ونىڭ اۋقىمدى تۇردە العا باسۋ كە­زەڭى بولاتىندىعى كۇمانسىز. بۇلاي دەپ تۇجىرىمداۋعا تولىق نەگىز بار. ساراپشىلار كەدەندىك وداقتىڭ تيگىزەتىن وڭدى اسەرىن رەسەي ءۇشىن 400 ميلليارد دوللارعا, ال بەلورۋسسيا مەن قازاقستان ءۇشىن 16-18 ميل­ليارد دوللار كولەمىندە باعالاپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل قادام ارقىلى, ن.ءا.نازارباەۆ ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە اتاپ وتكەندەي, حالقى 180 ميلليون ادامدى قامتيتىن, ياعني تمد حال­قىنىڭ 60 پايىزىن قۇرايتىن ورتاق رىنوك قالىپتاستىرۋعا جول اشىلىپ وتىر. ەكى ەلدىڭ ورتاق وندىرىستىك الەۋەتى بۇگىنگى كۇنى 600 ملرد. دوللارعا باعالانىپ, مۇناي قورى 90 ملرد. باررەل, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى اۋقى­مى 112 ملرد. دوللاردى قۇراۋدا. كەدەندىك وداق اۋماعىندا بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ىشكى جالپى ۇلتتىق ءونىمىنىڭ 85 پايىزى ءون­دىرىلەدى. ءۇش ەلدىڭ ورتاق ىشكى جالپى ۇلتتىق ءونى­مى 2 تريلليون دوللاردان اسىپ, 2015 جىلعا قاراي 15-18 پايىز شاماسىندا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسىنىڭ ءبارى كەدەندىك وداققا الەمدىك بەدەلدى ينتەگراتسيالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى بو­لۋىنا, الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەدە ماڭىزدى ورىن الۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. الايدا, ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن جوعارى دەڭگەيدەگى ەكو­نو­ميكالىق جانە ساياسي ماقساتتاعى مۇنداي ءبىر­لەستىكتەر نە ءۇشىن ورىن الۋدا دەسەڭىز, ول – ور­تاق تاريحى مەن مەنتاليتەتى جانە ءالى دە بولسا دوستىق ءارى تۋىسقاندىق بايلانىستارىن جوعالت­پاعان حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, تۇرعىندارعا جايلى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جاساۋ. ينتەگراتسيانىڭ بۇل كەزەڭىنە الماتىدا 2009 جىلى 19-20 جەلتوقساندا وتكەن بەلورۋس­سيا, قازاقستان جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋلەرىندەگى بىرلەسكەن ءمالىم­دەمەدە العا باسىلعان قادام رەتىندە باعا بەرىل­گەن بولاتىن. وندا “ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ماقسات ەتكەن نارسەمىز – ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ جوعارى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, ەل­­دە­رى­مىز­دىڭ ەكونومي­كا­لىق-الەۋ­مەتتىك تۇراقتى دا­مۋى... كە­دەندىك وداق ءوزارا ساۋداعا شىعارىلعان ءونىم­نىڭ باسە­كەگە قابىلەتتى­لى­گى­نىڭ ارتۋى­نا سەپتىگىن تيگى­زىپ, ينۆەس­تيتسياعا جاڭا ءمۇم­كىندىكتەر اشاتىن بولا­دى” دەلىنگەن. بۇل پىكىرلەر قاڭتارداعى ەلباسى جولداۋىمەن ءۇن­دەسۋدە. “قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق پرو­تسەس­ستەردىڭ بەلسەندى قاتى­سۋشىسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەي جانە بە­لارۋسپەن كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى بارلىق قازاقستان­دىق ينتەگراتسيا­لىق باستاما­لار­دىڭ ءىشىن­دە­گى ەڭ قارقىندىسى. ءۇش ەل ينتە­گرا­تسيا­سىنىڭ كە­لەسى كەزەڭى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارى­نان باستاپ بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىس­تىكتىڭ قۇرىلۋى بولماق. بۇل قارجى مەن جۇمىس كۇشى ەركىن ورىن الماسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ين­تە­گرا­تسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى”, دەلىنگەن جولداۋدا. جانە بۇنداي پىكىر ءادىل بولىپ تابىلادى. سەبەبى ونىڭ ءبىرى ەكىنشىسىمەن تىكەلەي باي­لانىستى. كوپتەگەن كەدەندىك كەدەرگىلەردى جويۋ ەكونوميكانى دامىتۋعا, جاڭا وندىرىستەر مەن سالالاردىڭ پايدا بولۋىنا, سايكەسىنشە تاۋار مەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, ءوز كەزەگىندە بۇل دەگەنىڭىز جۇمىس ورىندارىنىڭ ەداۋىر وسۋىنە اكەلمەك. بۇل – جۇمىسپەن قامتۋ, جالاقى, كوپتەگەن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى, شەكاراداعى ارتىق تولەمدەر مەن الىمداردىڭ جويىلۋى ەسەبىنەن وندىرىستىك جانە تاماق ونىمدەرى باعالارىنىڭ تۇراقتانۋى, ءتىپتى تومەندەۋى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق بۇل ورتاق ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتە ادامداردىڭ ەركىن قوزعالىسى بولماق. كەدەندىك وداق الەمدەگى ەڭ تارتىمدى رى­نوك­قا اينالا وتىرىپ, وڭىرلىك رىنوكتى كەڭەي­تەدى جانە ءۇش ەلدىڭ ەكسپورتى كولەمىن ۇلعايت­پاق. مىسالعا قازاقستان ءىرى مينەرالدار مەن ەنەرگيا كوزدەرى قورىنىڭ يەسى بولا وتىرىپ, دايىن ءونىم شىعارۋ مەن ونى ەكسپورتتاۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق سيپاتىنان ارىلۋعا تىرىسۋدا. بۇدان بولەك, قازاقستان تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەڭ ءىرى مەملەكەت. كە­دەندىك وداققا مۇشە بولۋ بىزگە قولايلى تران­زيتتىك تاريفتەردى بەلگىلەۋ ارقىلى بۇل ماسە­لەلەردى شەشۋگە جول اشادى. تاۋار اعىنى ەش بۇرمالاۋسىز جاندانا تۇسەتىن بولادى. شەكا­راداعى كەدەرگىلەر جويىلادى – بۇل دەگەنىڭىز ىسكەرلىك ۇدەرىستەردىڭ جىلدامداۋى, پروگرەسسيۆتى يننوۆاتسيالىق ءوسۋ دەگەن ءسوز. ارينە, الدىمەن كەدەندىك وداق, سودان كەيىن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ – اۋقىمدى ءارى كۇردەلى ۇدەرىس. ول ۇكىمەتتەر ارا­سىنداعى ىقپالداستىق پەن ۇيلەستىرۋدى كۇشەي­تۋدى, اسىرەسە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەدەندىك, سالىق, كولىك جانە باسقا دا قۇرىلىمدارىنىڭ ىقپالداستىعىن قاجەت ەتەدى. كەدەندىك وداقتى جانە جالپى ەكونومي­كا­لىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ – بۇل ۇكىمەت­تەردىڭ, اسىرەسە كەدەندىك, سالىقتىق, كولىكتىك جانە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ باسقا دا مەكە­مە­لەرىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن نىعايتۋىن تالاپ ەتەتىن, قيىن, كوپ جوسپارلى ۇدەرىس بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتى دە كەدەندىك وداقتىڭ كوميس­سياسى قۇرىلدى جانە ونىڭ شەشىمى بارلىق قاتىسۋشى­لارعا مىندەتتى بولىپ تابىلادى. باسقا سوزبەن ايت­قاندا, جاڭادان قۇرىلعان حا­لىقارالىق ۇيىمعا ءۇش ەلدىڭ ارقايسىسىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى­نىڭ جەكەلەگەن وكىلەت­تىلىكتەرى باعىتتالدى. اتالعان قادامنىڭ ەلى­مىز­دىڭ نەگىزگى زاڭىنا سايكەستىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن, پرەمەر-مينيستر قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنەن الدىن الا تۇسىنىك بەرۋدى سۇراعان. 2009 جىلدىڭ قا­راشا­سىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋ­تسيا­نىڭ ەگەمەندىك, ۋنيتارلىق, باسقارۋ ءتۇرى مەن مەم­لەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى, جانە ازامات پەن ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستان­دىق­تارى تۋرا­لى ەرەجەلەرى بۇرمالانباعان جاعداي­لاردا, قازاق­ستان ءۇشىن كوك شەشىمىنىڭ مىندەتتىلىك سيپاتقا يە ەكەندىگى تۋرالى وڭ قورىتىندىلارىن بەردى. جوعارىدا اتاعانداي, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اراسىندا قابىلدانعان حالىق­ارا­لىق كەلىسىم شارتتىڭ قاعيدالارىنا سايكەس كەدەندىك وداق ءۇش كەدەندىك تەرريتوريالاردى – ءبىرتۇتاس كەدەندىك اۋماققا بىرىكتىرۋدى قاراس­تىرادى. بۇل ۇدەرىس ءىس جۇزىندە 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى شىلدەسىنەن باستاپ قولدانىسقا كىرەدى. وسى اۋماقتا وندىرىلگەن جانە ءبىرتۇتاس اۋماقتا ەركىن اينالىمدا بولاتىن ءۇشىنشى ەلدەردە ءون­دىرىلگەن تاۋارلاردىڭ ساۋدا-ساتتىق اينالىمىنا كەدەندىك باجدار مەن ەكونوميكالىق سيپاتتاعى شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى. ءۇش ەل ءۇشىنشى ەلدەرمەن بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفتى جانە تاۋارلارمەن ساۋدا-ساتتىقتى رەتتەۋدىڭ باسقا دا بىرەگەي شارالارىن قولداناتىن بولادى. بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف – بۇل شەشۋشى قۇجات ءارى بىرىڭعاي ساۋدا ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. بۇل سىرتقى ەكو­نو­ميكالىق قىزمەتتىڭ بىرىڭعاي ساۋدا نومەن­كلاتۋراسىنا سايكەس جۇيەلەندىرىلەتىن ءۇشىنشى ەلدەردەن بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماققا كىرگىزىلەتىن تاۋارلارعا قولدانىلاتىن كەدەندىك باج سالىقتارى ستاۆكا­لارى­نىڭ جيىنتىعى. ول ءۇشىنشى ەلدەردەن كىرگىزىلەتىن تاۋارلارعا تاراتىلادى, بىراق تمد ەلدەرىنەن اكەلىنەتىن تاۋار­لارعا قولدانىلمايدى (تمد ەلدەرى ىشىندە ەركىن ساۋدا ايماعى جۇمىس ىستەي­دى). تاۋارلىق پوزيتسيالاردىڭ جالپى سانى (ەتت) 11 214 ولشەمدى قۇرايدى. قازاقستان ينۆەستيتسيالىق جوبا­لارعا سايكەس ءوندىرۋ جوسپارلانعان تاۋارلارعا قاتىستى تومەن ستاۆكالار قولدانۋ مۇمكىندىگىن سالىنىپ جاتقان زاۋىتتار وندىرىستىك قۋاتتارىنا شىققانعا دەيىن­گى كەزەڭگە كەيىنگە قالدىرىپ وتىر. مى­سالى, ولار اليۋميني, مۇناي-حيميا سالاسىن­دا­عى تاۋارلارعا, قۇرىلىس ماتەريالدارىنا, مينە­رالدى تىڭايتقىشتارعا, ماتالارعا جانە ت.ب. ونىمدەرگە قولدانىلادى. وسىعان قوسا, ينۆەس­تي­تسيالىق كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە كەدەندىك باج سالىعىن تولەمەي-اق تەحنولوگيالىق جابدىق­تار­دى, جيىنتىقتاۋشى بۇيىمدار مەن قوسالقى بولشەكتەردى اكەلۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. ەندىگى باستىسى, ول كەدەن كودەكسىنىڭ 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە كۇشىنە ەنۋىنەن باستاپ كەدەندىك وداققا قاتىسۋشىلار اراسىندا تاۋار­لاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ بولمايدى, سونداي-اق رەسەي مەن بەلارۋس اراسىنداعى ءۇشىنشى ەلدەردە وندىرىلەتىن تاۋارلارعا دا كەدەندىك رەسىمدەۋلەر قولدانىلمايدى.وسىعان ۇقساس ءۇشىنشى ەلدەردە وندىرىلەتىن تاۋارلار جونىندەگى شارتتار قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ارينە, كەدەندىك رەسىمدەۋ الىپ تاستالعاننان كەيىن دە ىشكى شەكارالارداعى باقىلاۋلار بىردەن جويىلمايدى. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن كە­دەندىك, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, فيتو-سا­نيتارلىق, ۆەتەرينارلىق, كولىكتىك جانە شەكارا­لىق باقىلاۋ تۇرلەرى ساقتالادى. بىراق ولار دا شە­كارالىق باقىلاۋدى قوسپاعاندا كەيىن كەدەن­دىك وداقتىڭ سىرتقى شەكارالارىنا شىعارىلادى. ينتەگراتسيانىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بۇكىل­الەم­دىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى بولىپ وتىر. قول جەت­كىزىلگەن كەلىسىمدەرگە سايكەس, بسۇ-عا كىرۋ كەدەندىك وداقتىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن ورتاق ۇستانىمداردى كەلىسە وتىرىپ بىرلەسە جۇزەگە اسپاق. بۇل ماقساتتا ءۇش مەملەكەت وكىلدەرىنەن قۇرالعان بىرىڭعاي كەلىسسوز جۇرگىزۋشى توپ قۇ­رىلدى. جالپى, اتاپ وتەتىن ءجايت, كەدەندىك وداق­تىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسى مەن قازاقستاننىڭ بسۇ-عا كىرۋى – بۇل مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساۋدا رە­جىمىنە عانا ەمەس, سونداي-اق, جالپى ەكونو­ميكاعا اسەر ەتەتىن قوسارلاس پروتسەسس. ياعني, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسۋدا. قازىرگى تاڭدا قوعامداستىقتا حالىقارالىق قىزمەت سالاسىندا, بىرىڭعاي كولىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدا, ورتاق ەنەرگەتيكالىق رىنوكتا جانە كەلىسىلگەن الەۋمەتتىك ساياسات سالاسىندا ستراتەگيالىق باعىتتار ايقىندالعان. بۇگىندە الەمدە كۇردەلى ەكونوميكالىق جاع­داي قالىپتاسىپ وتىر. ءبىر جاعىنان مەملەكەت­تەر تاراپىنان داعدارىسقا قارسى قابىلدانعان شارالار جاھاندىق قارجى اپاتىنا جول بەرمەي, ءوز ەكونوميكالارىنا تيگىزەر زارداپتارىن ءمۇم­كىندىگىنشە جەڭىلدەتۋگە جول اشتى. دەگەنمەن, داعدارىستىڭ ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكادا تۇبەگەيلى تۇراقتىلىق ءالى كۇنگە ورناماعانىن مويىنداۋىمىز قاجەت. الدىمىزدا ەكونوميكالىق, قارجى, ءوندىرىس­تىك جانە باسقارۋ جۇيەلەرىن ۇيىمداستىرۋدا مەملەكەتتەردىڭ قاعيداتتىق جاڭا دەڭگەيگە ءوتۋى­نە جانە تۋىنداعان جاڭا ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ۇلكەن ءارى قيىن جۇمىستار تۇر. بۇل, ياعني ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا دايىنداۋ پرەزيدەنت جولداۋى­نىڭ ارقاۋى بولىپ تابىلادى. “...قازىردەن باستاپ ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە پايدا بولعان جاڭا مۇمكىندىكتەردى دۇرىس باعالاپ, جاڭا نارىققا شىعۋدىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالارىن ازىرلەۋمەن بارىنشا اينالىسىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت” – ەكەندىگىن ەلباسى جول­داۋىندا اتاپ ءوتتى. قورىتىندىلاي كەلە قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “...ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەگىندە بالاما جوق” دەگەن سوزدەرىن ەسكە سالا كەتۋ قاجەت. بۇل وتە ورىندى ءسوز. كەدەندىك وداق ءبىرىڭ­عاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. جانە ول ابدەن مۇمكىن. ونى كەلەسى فاكتىلەر دالەلدەيدى. بىرىنشىدەن, ءۇش مەملەكەت كەڭ رەسۋرستىق بازالارعا يە, سونىمەن قاتار, بىلىكتى جۇمىس كۇشى جەتكىلىكتى. ەكىنشى­دەن, اۋقىمدى رىنوك بار. بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي وزىنە جەتكىلىكتى جوعارى دەڭگەيدەگى ەكونوميكالارىنا يە. ەڭ باستىسى – بولاشاقتا كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ورتاق اقشا بىرلىگى نەگىزىندە ۆاليۋتا وداعىن قۇرۋى مۇمكىن. بۇل ۇيىمنىڭ قۇجاتتارىندا ونىڭ جاڭا مۇشەلەر ەسەبىنەن كەڭەيۋى اۋەل باستان قاراستىرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇگىنگى كۇنى كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋ پروتسەسى كەرى شەگىنبەيتىندەي كۇيگە جەتتى دەپ ناقتى ايتۋعا بولادى. نۇرتاي ابىقاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.