تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە ەلدىك تۇعىرىمىزدى اسقاقتاتقان ەلەۋلى وقيعالار بارشىلىق. سونىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ بۇكىل شەجىرەلى تاريحىنا عاجايىپ قۇبىلىس بولىپ ەنگەن ەرەكشە ەرلىك – ەلوردامىز استانانىڭ سالىنۋى بولىپ تابىلادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەرىك-جىگەرى مەن بالاماسىز باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا سارىارقا توسىندە, ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا ءححى عاسىر عاجابى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ارايلى ەلورداسى بوي كوتەردى. ءوز تاعدىرلارىن ەلدىڭ ەلورداسىمەن بەرىك بايلانىستىرعان ازاماتتار دا جەتەرلىك. ءبىز بۇگىن سولاردىڭ ءبىرى – استانانىڭ العاشقى جىلدارىندا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولعان بەلگىلى ونەر قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى تولەگەن مۇحامەدجانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ عاجايىپ مەگاپوليسى – استانا بوي كوتەردى. ەلوردامىزدى عاسىردىڭ عالامات جوباسى دەپ تە اتايدى. وسى ورايدا قيىن كەزەڭدە ەلوردانى اقمولاعا اۋىستىرۋداعى پرەزيدەنتىمىزدىڭ بالاماسىز باستاماسى قاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن بۇگىنگە كوز تويماستاي قۇلپىرعان استانامىزعا قاراپ, ونىڭ العاشقى قادامدارىن, وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدەگى سول ءبىر ۇلى ەرلىكتىڭ باستاۋىن تەبىرەنە ەسكە الامىن. جاسىراتىنى جوق, العاشقىدا بۇل يدەيانى ەستىگەندە توسىرقاي قابىلداپ, ورىندالماس ارمان عوي دەگەن ويدا بولدىم. ونىڭ سەبەبى دە سالماقتى ەدى. مەن ارۋ الماتىعا شىن مانىندە عاشىق بولعان جانداردىڭ ءبىرىمىن. الماتى قالاسىنا 16 جاسىمدا كەلىپ, ءساۋلەتتى شاھاردىڭ قايتالانباس تىنىس-تىرشىلىگىنە بالاۋسا ءۇمىتىمدى جالعاپ, وسى قالادا ءومىرىمدى وتكىزسەم دەگەن ويدا بولدىم. كونسەرۆاتوريادا وقىدىم, ونى بىتىرگەن سوڭ جەمىستى شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىمدى دا وسى قالادا باستادىم. شاڭىراق قۇردىم, ءتورت بولمەلى پاتەر الدىم. قىسقاشا ايتقاندا, ازامات رەتىندە الماتىدان باقىتىمدى تاۋىپ, بارىمدى باياندى ەتتىم. سوندىقتان مەنىڭ ومىرىمدە بۇدان باسقا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى بولادى-اۋ دەگەن وي جوق ەدى.
1997 جىلى اقمولادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باسقوسۋى بولدى. مەن اسسامبلەيا ءمۇشەسى رەتىندە سول جيىنعا قاتىستىم. وسى ساپار بارىسىندا مەن ءۇشىن بەيمالىم قالانى كورمەك بولىپ, كوشەلەردى ۇزاق ۋاقىت جاياۋ ارالادىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سول جولى بولاشاق استانا مەنىڭ ءجۇرەگىمە ەرەكشە سەزىم ۇيالاتتى. اسسامبلەيا قالاداعى جاستار سارايىندا ءوتىپ جاتقان بولاتىن. سول جەردە قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى مەنەن سۇحبات الدى. وسى سۇحبات بارىسىندا مەن بولاشاقتا وسى قالانىڭ تۇرعىنى بولامىن دەپ, اقجارىلقاپ ءسوزىمدى العاش ايتتىم. 13 جەلتوقساندا اقمولاعا تاعى كەلىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قولىنان «پاراسات» وردەنىن الدىم. ادام رەتىندە وسى جولى ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگىنە ءتانتى بولىپ, شامام جەتسە بارلىق كۇش-جىگەرىمدى جۇمساپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا سەرت بەردىم. جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقاراتىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ شاقىرىپ الىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەن اقمولا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولاتىنىمدى ايتتى. العاشقىدا ءجۇرەكسىنىپ قابىلداسام دا تاۋەكەل ەتىپ كەلىسىمىمدى بەردىم.
7 قاڭتار كۇنى – مەنىڭ ءبىرىنشى جۇمىس كۇنىم ەدى, قالا اكىمى ءادىلبەك جاقسىبەكوۆپەن ەندى تانىسىپ, ءوتىنىش جازىپ وتىرعانىمدا, ءبولمەگە قازاقتىڭ كورىكتى ءۇش كەلىنشەگى كىرىپ كەلدى. سولاردىڭ ءبىرى ايمان مۇساقوجاەۆا بولاتىن. ولار اقمولادا قازاق مۋزىكا اكادەمياسىن اشۋدى ۇسىندى. كەيىننەن بۇل ۇسىنىس ەلباسىمىزدىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ناۋرىز ايىندا رەسمي تۇردە ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. وسىلايشا ەلىمىزگە تانىمال تالاي ونەر مايتالماندارى وسى اكادەميا ارقىلى استاناعا كوشىپ كەلىپ, ەلوردامىزدىڭ مادەني تاريحىنا وزدەرىنىڭ قولتاڭبالارىن قالدىرا باستادى.
– تولەگەن مۇحامەدجان ۇلى, ەلوردا اقمولاعا كوشىرىلگەن العاشقى جىلدار وڭاي بولعان جوق. ءسىز سول كەزەڭدەردە كوپ جىل استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ناقتى ءىس باسىندا بولدىڭىز. سول جىلداردىڭ ەستە قالعان ەلەۋلى وقيعالارىن تىلگە تيەك ەتسەڭىز.
– ءيا, جۇمىس وتە قاۋىرت ءارى قىزىقتى بولدى. ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاق استاناسىنىڭ مادەنيەت, ونەر جانە شىعارماشىلىق شەجىرەسىن تىڭ جەردەن قۇرا باستادىق. ەلوردامىزعا العاشقى بولىپ كوشىپ كەلگەن ۇجىمداردىڭ ءبىرى – عازيزا جۇبانوۆا اتىنداعى شەكتى اسپاپتار كۆارتەتى بولاتىن. ءالى ەسىمدە, مەن كەزەكتى ساپارمەن الماتىدا بولعانىمدا تالانتتى ءجىگىتتەردى كورىپ, استاناعا شاقىرعانمىن. بىردە سول جىگىتتەر ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «اعا, ءبىز قازىر عانا استاناعا كوشىپ كەلدىك», دەدى. ال مەن مۇنداي شۇعىل بەتبۇرىستى كۇتپەپ ەدىم. ولارعا ءبىز باسپانا دايىنداۋ ءتۇگىلى, جاڭا فيلارمونيامىز دا اشىلىپ ءۇلگەرگەن جوق. ۋاقىت وتە كەلە بارلىعى ءوز ورنىنا كەلدى. قازىر بۇل كۆارتەت دۇنيە ءجۇزىنە ايگىلى ونەر ۇجىمىنا اينالدى.
مەن استانادا قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىن ءجيى ەسكە الامىن. العاش وسى ونەر ۇجىمىنىڭ دايىندىق وتكىزەتىن ورىندارى دا بولعان جوق. ءتىپتى رەپەتيتسيالارىن قاتار-قاتار قالاعان كىرپىشتەردىڭ ءۇستىنە وتىرىپ وتكىزگەن كۇندەرى دە بولدى. ولار بيىك ونەر ءۇشىن بارىنە توزە ءبىلدى. وركەستر قۇرامىنداعى ونەر ساڭلاقتارىنىڭ وسىنداي جانقيارلىقتىڭ ارقاسىندا ءبىز 1998 جىلدىڭ 15 ءساۋىرىندە قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ العاشقى تۇساۋكەسەر كونتسەرتىن ءوتكىزۋگە قول جەتكىزدىك. وسى ورايدا وركەستردىڭ ءبىرىنشى باس ديريجەرى مىرزاعالي ايدابولوۆتى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. وزار ەلدىڭ ارمانى بىتپەيدى عوي, ءبىز ءبىرىنشى جىلدىڭ وزىندە سيمفونيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتىن قويدىق. بۇل دا ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. ويتكەنى, العاش اقمولاعا كەلگەن كەزىمىزدە قالادا وسىنداي وركەستردىڭ قۇرامىندا وينايتىن ءبىر دە ءبىر مۋزىكانت جوق بولاتىن. ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, استانا قالاسىن قۇرۋعا اتسالىسقان العاشقى لەكتەگى جىگىتتەردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرى وتە جوعارى بولدى. ولار ەل بولاشاعى, حالقىمىزدىڭ ەرتەڭگى يگىلىكتەرى ءۇشىن كەز كەلگەن قيىندىقتارعا توتەپ بەردى.
1998 جىلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن العاش رەت استانادا باسقا وڭىرلەردەن, ءتىپتى الماتىدان ونەر شەبەرلەرىن شاقىرماي, ءوز كۇشىمىزبەن وتكىزدىك. وسى مەرەكەدەن كەيىن قالا اكىمى ءادىلبەك جاقسىبەكوۆ ماعان تەلەفون شالىپ, ەلباسىنىڭ استانادا وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشۋعا تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. كەيبىر كوبىك اۋىز «جاناشىرلاردىڭ» مۇنداي اۋقىمدى شارانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن كەمىندە 10 جىل كەرەك» دەگەن قارسىلىقتارىنا قاراماستان, ءبىز بۇل ءىستى شۇعىل قولعا الدىق. 2000 جىلدىڭ اقپان ايىندا ۇكىمەتتىڭ استانا قالاسىندا وپەرا جانە بالەت تەاترىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. جەتى ايدان كەيىن, ياعني سول جىلدىڭ قازان ايىندا ءبىز ءۇش كلاسسيكالىق شىعارمامەن ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدىك. بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە ەكى بىردەي ايتۋلى وپەرا جانە بالەت تەاترى بار. ەلباسىنىڭ باستاماسى بولماسا مۇنداي تاريحي قۇبىلىستار مۇمكىن بولار ما ەدى؟!
– ءبىر كەزدەرى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ وكىلدەرى 17 پايىزدان اسپايتىن اقمولادا بۇگىن قازاق جۇرتشىلىعى باسىمدىققا يە بولدى. بۇل رەتتە اتقارىلعان يگى ىستەر حاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى مۇلدە از بولعاندىعى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ەلباسىنىڭ استانانى ەلىمىزدىڭ ورتالىق ايماعىنىڭ كىندىگى – اقمولاعا اۋىستىرۋىنىڭ استارىندا دا وسىنداي ەرتەڭگى ەل مۇددەسىن ويلاعان ۇلكەن ماقسات بولعان ەدى. اقمولا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى اتانعان كەزدە مۇندا جالعىز عانا قازاق ورتا مەكتەبى بولاتىن. ءبىر دە ءبىر قازاق بالاباقشاسى بولعان جوق. ۇلتتىق مادەنيەت, ونەر ورتالىقتارى تۋرالى ايتۋعا دا بولمايدى.
ءبىز العاشقى كۇندەردەن باستاپ وسىنداي كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ شارالارىن شۇعىل قولعا الدىق. اقمولادا اشىلعان العاشقى №38 قازاق ورتا مەكتەبى ءبىرىنشى كەزەكتە بوي كوتەرگەن جاڭا عيماراتتا جۇمىس ىستەي باستادى. سول جىلدارى «اققايىڭ» اتتى العاشقى قازاق بالاباقشاسى دا ەسىگىن ايقارا اشتى. قالاداعى كوشەلەردىڭ, مەيرامحانا, ساۋدا ورتالىقتارى جانە باسقا قوعامدىق ورىنداردىڭ اتاۋلارىن قازاقشالاۋعا باتىل بەتبۇرىس جاسالدى. مىنە, بۇگىن 700 مىڭنان استام حالقى بار استانامىزدا قانداستارىمىزدىڭ قۇرامى 70 پايىزدان استى. قالادا 50-دەن استام قازاق مەكتەبى بار. بيىلعى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىلى ىرگە كوتەرگەن 30 بالاباقشانىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلتتىق تىلىمىزدە تاربيە بەرەدى.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سىندارلى جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن اقمولاعا كوشىرۋ – ءسوزسىز ەلباسىنىڭ ەرلىگى ەدى. ال ەندى استانا تاۋەلسىز قازاقستانعا نە بەردى؟
– استانا – تاۋەلسىزدىك سيمۆولى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولىپ سانالاتىن 14 جىلدىڭ ىشىندە استانامىز توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇيىسكەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر مەن زاماناۋي ۋربانيزاتسيالىق ورتالىققا اينالدى. بۇگىندە باسەكەلەستىك مۇمكىندىگى مول استانا الەمدىك شەڭبەردەگى ماڭىزدى ورتالىققا اينالعانىن دا جاسىرا المايمىز. استانا جەتىستىكتەرى ەل ەڭسەسىن بيىكتەتتى. بۇرىن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا جاڭا قالانىڭ سالىنۋى ويعا سىيماس ارمان سياقتى بولاتىن. ەندى, مىنە, ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇرعان كەرەمەت عيماراتتاردان تۇراتىن اسەم قالا كوز سۇيسىندىرەدى.
ەلباسى باس قالامىزدى كوشىرگەن العاشقى كەزەڭىندە «استانا – ەكونوميكامىزدىڭ لوكوموتيۆى بولادى» دەگەن ەدى. بۇگىن بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعىنا دا ەشكىم تالاسا المايدى. قالادا اشىلعان ءىرى ءوندىرىس ورتالىقتارى ەكونوميكامىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ءبىر كەزدە 200 مىڭنان استام عانا حالقى بار قالادا بۇگىندە 730 مىڭ حالىق تۇرادى. استانانىڭ ارقاسىندا بارلىق ماماندىقتارعا سۇرانىس ارتتى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءوڭىرىنەن كەلگەن مىڭداعان مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, ينجەنەرلەر, ونەر شەبەرلەرى ءوز باقىتىن باس قالامىزدان تاپتى. بۇل دا استانانىڭ ەل يگىلىگىنە قوسقان ەرەن ۇلەسى بولسا كەرەك.
ەرتەرەكتە مەن پاريجدە بولعانىمدا لۋۆرعا قاراپ, وسىنداي سۇلۋلىقتى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز كورسە عوي دەپ ارمانداۋشى ەدىم. جاھاندىق ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن بويىنا جيناقتاعان استاناداعى ءبۇگىنگى ءبىزدىڭ ايتۋلى عيماراتتارىمىز كىمنەن كەم؟! مەن وسى ءبىر سۇلۋلىققا قاراپ «اپىر-اي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا لۋۆر بىزگە كەلىپتى عوي», دەپ تولعانامىن. استانا – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي جەڭىسى, ەرەن جەتىستىگى. ەلباسىنىڭ ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن شىن مانىندەگى عاسىردىڭ عالامات جوباسى. ءبىر ادامنىڭ ارمانىنىڭ ارقاۋى رەتىندە ومىرگە كەلگەن استانانىڭ, اقىرىندا ميلليونداعان ادامنىڭ ارمانىنا اينالۋى سول ادامنىڭ ۇلىلىعىنىڭ ايعاعى دەر ەدىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
پارلامەنت سەناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلدانعاننان كەيىن سول تاريحي وقيعاعا قاتىسۋشىلار ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى.
لەبىزدەر
نۇرلان سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– پارلامەنت سەناتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلدىگىمىزدى بىلدىرەتىن, حالقىمىزدى ۇيىستىراتىن تاريحي ماڭىزدى قۇجات قابىلدادى. مەن وسىمەن ەكىنشى رەت زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ دەكلاراتسيالار قابىلداۋىنا قاتىسىپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى – 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەس قابىلداعان ءتاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى بولسا, ەكىنشىسى – ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بيىلعى جىلى اتقارىلۋى ءتيىس نەگىزگى باعىتتار مەن مىندەتتەر ايقىندالىپ, سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىن ەل بولىپ جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن بولاتىن. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى دا وسىعان بايلانىستى بولىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك – ءتاڭىردىڭ ءبىزدىڭ ۇرپاققا بەرگەن ۇلكەن باقىتى, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعى. قازىرگى كەزدە اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندى ەل بولىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت قۇرىپ, ەكونوميكاسى ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان ءۇش ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ وتىرمىز. مۇندا, ارينە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
اسحات كۇزەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– سەنبى كۇنى ەلىمىزدە ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسى ءبىراۋىزدان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
قازىر دۇنيە جۇزىندە ساياسي, ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان كەشىپ جاتقان ەلدەر كوپ. ال ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدەم باسقاشا جاعداي. بۇل ءبىزدىڭ 20 جىلداعى ەڭ باستى جەتىستىگىمىز دەپ بىلەمىن. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ ارقاسى.
جالپى, بۇل قۇجاتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزى زور. دەكلاراتسيا ارقىلى ءبىز وتپەلى كەزەڭدەگى بارلىق قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ, دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا تۇسكەنىمىزدى كورسەتىپ وتىرمىز. ءبىز ءبارىمىز وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىس-تىرشىلىگى قانداي بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ال قازىرگى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن سول كەزدەگى حالىقتىڭ جۇمىسىمەن سالىستىرساق, اراسى جەر مەن كوكتەي. وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
ءبىزدىڭ پارلامەنت – 100 پايىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ كومانداسى. ەلباسى قاي ءىستى قولعا السا دا, ءبىز ونىڭ دۇرىستىعىن جاقسى سەزىنەمىز. سوندىقتان دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى وتە كەرەك نارسە دەپ ەسەپتەيمىن.
– تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ عاجايىپ مەگاپوليسى – استانا بوي كوتەردى. ەلوردامىزدى عاسىردىڭ عالامات جوباسى دەپ تە اتايدى. وسى ورايدا قيىن كەزەڭدە ەلوردانى اقمولاعا اۋىستىرۋداعى پرەزيدەنتىمىزدىڭ بالاماسىز باستاماسى قاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن بۇگىنگە كوز تويماستاي قۇلپىرعان استانامىزعا قاراپ, ونىڭ العاشقى قادامدارىن, وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدەگى سول ءبىر ۇلى ەرلىكتىڭ باستاۋىن تەبىرەنە ەسكە الامىن. جاسىراتىنى جوق, العاشقىدا بۇل يدەيانى ەستىگەندە توسىرقاي قابىلداپ, ورىندالماس ارمان عوي دەگەن ويدا بولدىم. ونىڭ سەبەبى دە سالماقتى ەدى. مەن ارۋ الماتىعا شىن مانىندە عاشىق بولعان جانداردىڭ ءبىرىمىن. الماتى قالاسىنا 16 جاسىمدا كەلىپ, ءساۋلەتتى شاھاردىڭ قايتالانباس تىنىس-تىرشىلىگىنە بالاۋسا ءۇمىتىمدى جالعاپ, وسى قالادا ءومىرىمدى وتكىزسەم دەگەن ويدا بولدىم. كونسەرۆاتوريادا وقىدىم, ونى بىتىرگەن سوڭ جەمىستى شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىمدى دا وسى قالادا باستادىم. شاڭىراق قۇردىم, ءتورت بولمەلى پاتەر الدىم. قىسقاشا ايتقاندا, ازامات رەتىندە الماتىدان باقىتىمدى تاۋىپ, بارىمدى باياندى ەتتىم. سوندىقتان مەنىڭ ومىرىمدە بۇدان باسقا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى بولادى-اۋ دەگەن وي جوق ەدى.
1997 جىلى اقمولادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باسقوسۋى بولدى. مەن اسسامبلەيا ءمۇشەسى رەتىندە سول جيىنعا قاتىستىم. وسى ساپار بارىسىندا مەن ءۇشىن بەيمالىم قالانى كورمەك بولىپ, كوشەلەردى ۇزاق ۋاقىت جاياۋ ارالادىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سول جولى بولاشاق استانا مەنىڭ ءجۇرەگىمە ەرەكشە سەزىم ۇيالاتتى. اسسامبلەيا قالاداعى جاستار سارايىندا ءوتىپ جاتقان بولاتىن. سول جەردە قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى مەنەن سۇحبات الدى. وسى سۇحبات بارىسىندا مەن بولاشاقتا وسى قالانىڭ تۇرعىنى بولامىن دەپ, اقجارىلقاپ ءسوزىمدى العاش ايتتىم. 13 جەلتوقساندا اقمولاعا تاعى كەلىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قولىنان «پاراسات» وردەنىن الدىم. ادام رەتىندە وسى جولى ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگىنە ءتانتى بولىپ, شامام جەتسە بارلىق كۇش-جىگەرىمدى جۇمساپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا سەرت بەردىم. جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقاراتىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ شاقىرىپ الىپ, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەن اقمولا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولاتىنىمدى ايتتى. العاشقىدا ءجۇرەكسىنىپ قابىلداسام دا تاۋەكەل ەتىپ كەلىسىمىمدى بەردىم.
7 قاڭتار كۇنى – مەنىڭ ءبىرىنشى جۇمىس كۇنىم ەدى, قالا اكىمى ءادىلبەك جاقسىبەكوۆپەن ەندى تانىسىپ, ءوتىنىش جازىپ وتىرعانىمدا, ءبولمەگە قازاقتىڭ كورىكتى ءۇش كەلىنشەگى كىرىپ كەلدى. سولاردىڭ ءبىرى ايمان مۇساقوجاەۆا بولاتىن. ولار اقمولادا قازاق مۋزىكا اكادەمياسىن اشۋدى ۇسىندى. كەيىننەن بۇل ۇسىنىس ەلباسىمىزدىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ناۋرىز ايىندا رەسمي تۇردە ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. وسىلايشا ەلىمىزگە تانىمال تالاي ونەر مايتالماندارى وسى اكادەميا ارقىلى استاناعا كوشىپ كەلىپ, ەلوردامىزدىڭ مادەني تاريحىنا وزدەرىنىڭ قولتاڭبالارىن قالدىرا باستادى.
– تولەگەن مۇحامەدجان ۇلى, ەلوردا اقمولاعا كوشىرىلگەن العاشقى جىلدار وڭاي بولعان جوق. ءسىز سول كەزەڭدەردە كوپ جىل استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ناقتى ءىس باسىندا بولدىڭىز. سول جىلداردىڭ ەستە قالعان ەلەۋلى وقيعالارىن تىلگە تيەك ەتسەڭىز.
– ءيا, جۇمىس وتە قاۋىرت ءارى قىزىقتى بولدى. ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاق استاناسىنىڭ مادەنيەت, ونەر جانە شىعارماشىلىق شەجىرەسىن تىڭ جەردەن قۇرا باستادىق. ەلوردامىزعا العاشقى بولىپ كوشىپ كەلگەن ۇجىمداردىڭ ءبىرى – عازيزا جۇبانوۆا اتىنداعى شەكتى اسپاپتار كۆارتەتى بولاتىن. ءالى ەسىمدە, مەن كەزەكتى ساپارمەن الماتىدا بولعانىمدا تالانتتى ءجىگىتتەردى كورىپ, استاناعا شاقىرعانمىن. بىردە سول جىگىتتەر ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «اعا, ءبىز قازىر عانا استاناعا كوشىپ كەلدىك», دەدى. ال مەن مۇنداي شۇعىل بەتبۇرىستى كۇتپەپ ەدىم. ولارعا ءبىز باسپانا دايىنداۋ ءتۇگىلى, جاڭا فيلارمونيامىز دا اشىلىپ ءۇلگەرگەن جوق. ۋاقىت وتە كەلە بارلىعى ءوز ورنىنا كەلدى. قازىر بۇل كۆارتەت دۇنيە ءجۇزىنە ايگىلى ونەر ۇجىمىنا اينالدى.
مەن استانادا قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىن ءجيى ەسكە الامىن. العاش وسى ونەر ۇجىمىنىڭ دايىندىق وتكىزەتىن ورىندارى دا بولعان جوق. ءتىپتى رەپەتيتسيالارىن قاتار-قاتار قالاعان كىرپىشتەردىڭ ءۇستىنە وتىرىپ وتكىزگەن كۇندەرى دە بولدى. ولار بيىك ونەر ءۇشىن بارىنە توزە ءبىلدى. وركەستر قۇرامىنداعى ونەر ساڭلاقتارىنىڭ وسىنداي جانقيارلىقتىڭ ارقاسىندا ءبىز 1998 جىلدىڭ 15 ءساۋىرىندە قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ العاشقى تۇساۋكەسەر كونتسەرتىن ءوتكىزۋگە قول جەتكىزدىك. وسى ورايدا وركەستردىڭ ءبىرىنشى باس ديريجەرى مىرزاعالي ايدابولوۆتى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. وزار ەلدىڭ ارمانى بىتپەيدى عوي, ءبىز ءبىرىنشى جىلدىڭ وزىندە سيمفونيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتىن قويدىق. بۇل دا ۇلكەن جەتىستىكتىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. ويتكەنى, العاش اقمولاعا كەلگەن كەزىمىزدە قالادا وسىنداي وركەستردىڭ قۇرامىندا وينايتىن ءبىر دە ءبىر مۋزىكانت جوق بولاتىن. ەرەكشە اتاپ وتەتىن ءبىر ماسەلە, استانا قالاسىن قۇرۋعا اتسالىسقان العاشقى لەكتەگى جىگىتتەردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرى وتە جوعارى بولدى. ولار ەل بولاشاعى, حالقىمىزدىڭ ەرتەڭگى يگىلىكتەرى ءۇشىن كەز كەلگەن قيىندىقتارعا توتەپ بەردى.
1998 جىلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىن العاش رەت استانادا باسقا وڭىرلەردەن, ءتىپتى الماتىدان ونەر شەبەرلەرىن شاقىرماي, ءوز كۇشىمىزبەن وتكىزدىك. وسى مەرەكەدەن كەيىن قالا اكىمى ءادىلبەك جاقسىبەكوۆ ماعان تەلەفون شالىپ, ەلباسىنىڭ استانادا وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشۋعا تاپسىرما بەرگەنىن ايتتى. كەيبىر كوبىك اۋىز «جاناشىرلاردىڭ» مۇنداي اۋقىمدى شارانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن كەمىندە 10 جىل كەرەك» دەگەن قارسىلىقتارىنا قاراماستان, ءبىز بۇل ءىستى شۇعىل قولعا الدىق. 2000 جىلدىڭ اقپان ايىندا ۇكىمەتتىڭ استانا قالاسىندا وپەرا جانە بالەت تەاترىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. جەتى ايدان كەيىن, ياعني سول جىلدىڭ قازان ايىندا ءبىز ءۇش كلاسسيكالىق شىعارمامەن ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدىك. بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدە ەكى بىردەي ايتۋلى وپەرا جانە بالەت تەاترى بار. ەلباسىنىڭ باستاماسى بولماسا مۇنداي تاريحي قۇبىلىستار مۇمكىن بولار ما ەدى؟!
– ءبىر كەزدەرى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ وكىلدەرى 17 پايىزدان اسپايتىن اقمولادا بۇگىن قازاق جۇرتشىلىعى باسىمدىققا يە بولدى. بۇل رەتتە اتقارىلعان يگى ىستەر حاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى مۇلدە از بولعاندىعى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ەلباسىنىڭ استانانى ەلىمىزدىڭ ورتالىق ايماعىنىڭ كىندىگى – اقمولاعا اۋىستىرۋىنىڭ استارىندا دا وسىنداي ەرتەڭگى ەل مۇددەسىن ويلاعان ۇلكەن ماقسات بولعان ەدى. اقمولا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى اتانعان كەزدە مۇندا جالعىز عانا قازاق ورتا مەكتەبى بولاتىن. ءبىر دە ءبىر قازاق بالاباقشاسى بولعان جوق. ۇلتتىق مادەنيەت, ونەر ورتالىقتارى تۋرالى ايتۋعا دا بولمايدى.
ءبىز العاشقى كۇندەردەن باستاپ وسىنداي كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ شارالارىن شۇعىل قولعا الدىق. اقمولادا اشىلعان العاشقى №38 قازاق ورتا مەكتەبى ءبىرىنشى كەزەكتە بوي كوتەرگەن جاڭا عيماراتتا جۇمىس ىستەي باستادى. سول جىلدارى «اققايىڭ» اتتى العاشقى قازاق بالاباقشاسى دا ەسىگىن ايقارا اشتى. قالاداعى كوشەلەردىڭ, مەيرامحانا, ساۋدا ورتالىقتارى جانە باسقا قوعامدىق ورىنداردىڭ اتاۋلارىن قازاقشالاۋعا باتىل بەتبۇرىس جاسالدى. مىنە, بۇگىن 700 مىڭنان استام حالقى بار استانامىزدا قانداستارىمىزدىڭ قۇرامى 70 پايىزدان استى. قالادا 50-دەن استام قازاق مەكتەبى بار. بيىلعى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىلى ىرگە كوتەرگەن 30 بالاباقشانىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلتتىق تىلىمىزدە تاربيە بەرەدى.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سىندارلى جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن اقمولاعا كوشىرۋ – ءسوزسىز ەلباسىنىڭ ەرلىگى ەدى. ال ەندى استانا تاۋەلسىز قازاقستانعا نە بەردى؟
– استانا – تاۋەلسىزدىك سيمۆولى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولىپ سانالاتىن 14 جىلدىڭ ىشىندە استانامىز توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇيىسكەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر مەن زاماناۋي ۋربانيزاتسيالىق ورتالىققا اينالدى. بۇگىندە باسەكەلەستىك مۇمكىندىگى مول استانا الەمدىك شەڭبەردەگى ماڭىزدى ورتالىققا اينالعانىن دا جاسىرا المايمىز. استانا جەتىستىكتەرى ەل ەڭسەسىن بيىكتەتتى. بۇرىن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا جاڭا قالانىڭ سالىنۋى ويعا سىيماس ارمان سياقتى بولاتىن. ەندى, مىنە, ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇرعان كەرەمەت عيماراتتاردان تۇراتىن اسەم قالا كوز سۇيسىندىرەدى.
ەلباسى باس قالامىزدى كوشىرگەن العاشقى كەزەڭىندە «استانا – ەكونوميكامىزدىڭ لوكوموتيۆى بولادى» دەگەن ەدى. بۇگىن بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعىنا دا ەشكىم تالاسا المايدى. قالادا اشىلعان ءىرى ءوندىرىس ورتالىقتارى ەكونوميكامىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ءبىر كەزدە 200 مىڭنان استام عانا حالقى بار قالادا بۇگىندە 730 مىڭ حالىق تۇرادى. استانانىڭ ارقاسىندا بارلىق ماماندىقتارعا سۇرانىس ارتتى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءوڭىرىنەن كەلگەن مىڭداعان مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, ينجەنەرلەر, ونەر شەبەرلەرى ءوز باقىتىن باس قالامىزدان تاپتى. بۇل دا استانانىڭ ەل يگىلىگىنە قوسقان ەرەن ۇلەسى بولسا كەرەك.
ەرتەرەكتە مەن پاريجدە بولعانىمدا لۋۆرعا قاراپ, وسىنداي سۇلۋلىقتى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز كورسە عوي دەپ ارمانداۋشى ەدىم. جاھاندىق ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن بويىنا جيناقتاعان استاناداعى ءبۇگىنگى ءبىزدىڭ ايتۋلى عيماراتتارىمىز كىمنەن كەم؟! مەن وسى ءبىر سۇلۋلىققا قاراپ «اپىر-اي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا لۋۆر بىزگە كەلىپتى عوي», دەپ تولعانامىن. استانا – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي جەڭىسى, ەرەن جەتىستىگى. ەلباسىنىڭ ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن شىن مانىندەگى عاسىردىڭ عالامات جوباسى. ءبىر ادامنىڭ ارمانىنىڭ ارقاۋى رەتىندە ومىرگە كەلگەن استانانىڭ, اقىرىندا ميلليونداعان ادامنىڭ ارمانىنا اينالۋى سول ادامنىڭ ۇلىلىعىنىڭ ايعاعى دەر ەدىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
پارلامەنت سەناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى قابىلدانعاننان كەيىن سول تاريحي وقيعاعا قاتىسۋشىلار ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى.
لەبىزدەر
نۇرلان سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– پارلامەنت سەناتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلدىگىمىزدى بىلدىرەتىن, حالقىمىزدى ۇيىستىراتىن تاريحي ماڭىزدى قۇجات قابىلدادى. مەن وسىمەن ەكىنشى رەت زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ دەكلاراتسيالار قابىلداۋىنا قاتىسىپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى – 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەس قابىلداعان ءتاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى بولسا, ەكىنشىسى – ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بيىلعى جىلى اتقارىلۋى ءتيىس نەگىزگى باعىتتار مەن مىندەتتەر ايقىندالىپ, سونىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىن ەل بولىپ جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن بولاتىن. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى دا وسىعان بايلانىستى بولىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك – ءتاڭىردىڭ ءبىزدىڭ ۇرپاققا بەرگەن ۇلكەن باقىتى, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعى. قازىرگى كەزدە اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندى ەل بولىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت قۇرىپ, ەكونوميكاسى ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان ءۇش ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ وتىرمىز. مۇندا, ارينە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
اسحات كۇزەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– سەنبى كۇنى ەلىمىزدە ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى. پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسى ءبىراۋىزدان ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
قازىر دۇنيە جۇزىندە ساياسي, ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان كەشىپ جاتقان ەلدەر كوپ. ال ءبىزدىڭ ەلدە مۇلدەم باسقاشا جاعداي. بۇل ءبىزدىڭ 20 جىلداعى ەڭ باستى جەتىستىگىمىز دەپ بىلەمىن. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ ارقاسى.
جالپى, بۇل قۇجاتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزى زور. دەكلاراتسيا ارقىلى ءبىز وتپەلى كەزەڭدەگى بارلىق قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ, دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا تۇسكەنىمىزدى كورسەتىپ وتىرمىز. ءبىز ءبارىمىز وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىس-تىرشىلىگى قانداي بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ال قازىرگى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن سول كەزدەگى حالىقتىڭ جۇمىسىمەن سالىستىرساق, اراسى جەر مەن كوكتەي. وسىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
ءبىزدىڭ پارلامەنت – 100 پايىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ كومانداسى. ەلباسى قاي ءىستى قولعا السا دا, ءبىز ونىڭ دۇرىستىعىن جاقسى سەزىنەمىز. سوندىقتان دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى وتە كەرەك نارسە دەپ ەسەپتەيمىن.
