جوعارىداعى ماقالاسىندا ەلباسىنىڭ بىزگە استارلاپ جەتكىزگەنىنىڭ ءبىرى – كەڭەستىك ءداۋىر جىلدارىندا, وعان دەيىنگى عاسىرلاردا ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇزۋدەگى, باسقا دا جازۋ-سىزۋ ماسەلەلەرىندەگى بۇرمالاۋشىلىقتى دۇرىستاۋ ەكەنىنە ەڭ اۋەلى فيلولوگتار مەن قالامگەرلەردىڭ وي جۇگىرتكەنى ءلازىم. نەندەي جاڭالىقتىڭ دا پراكتيكالىق ومىرگە سىڭۋىندە ازدى-كوپتى قيىندىق بولماي تۇرمايدى. سول سەكىلدى, سوڭعى سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قازاقشا جازۋدى كيريلليتسا الفاۆيتىمەن ورىنداپ ۇيرەنگەن جۇرت ءۇشىن لاتىن گرافيكاسىمەن جازىپ-حاتتاۋعا توسەلۋدە وتپەلى كەدەرگىلەر ۇشىراساتىنى بۇگىندە ىسكە بىلەك سىبانا ارالاسقان عالىم, مۇعالىم, قالامگەرگە ءمالىم.
قاشان قولعا تيەرى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى جاڭا سوزدىكتەر ءازىر بولعانشا, قوعام بولىپ عالىمدارعا جاردەمدەسىپ, اركىم-اق ءوزىنىڭ كىشى وتانىندا ۇشىراساتىن توپونيميكالىق اتاۋلاردى لاتىنشا بەدەرلەپ ۇسىنۋ ارتىق بولماس ەدى. سونداي-اق جاڭا ءالىپبي قابىلداۋدى اركىم ءوز اتى-ءجونىنىڭ جازىلۋ ترانسكريپتسياسىن انىقتاۋدان, ءتىل-ادەبيەتشىلەر كۋرسىنىڭ پراكتيكالىق ء«ال-قيسساسىن» ءاربىر تىڭداۋشى ءوزىنىڭ جانە وقۋشىلارىنىڭ اتى-جوندەرىن لاتىنشامەن ساۋاتتى بەدەرلەۋدەن باستاسا يگى.
كەزىندە قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوز اتى-ءجونىن قازاقشالاپ جازدىرعانىن تاريحي قازان توڭكەرىسى دە جويا الماعان « ۇلىورىستىق شوۆينيزم» ەلەسىنەن قايمىققان اتقامىنەرلەر ۇلگى-ونەگە ەتە الماپتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان جىلدان سوڭ عانا ۇكىمەتىمىز اركىمنىڭ اتى-ءجونىن تولقۇجاتىنا ەجەلگى ايتىلۋ-جازىلۋ ۇلگىسىمەن ء(تيىستى ءتارتىپ شەڭبەرىندە) قازاقشالاپ جازدىرۋعا مۇرسات بەرگەن تۇستا, بىرقاتار قالامگەر قاۋىم بىردەن باستاماشىلىق تانىتتى. سول كەزەڭدە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ ءبىرى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ ماقالالارىنا «اقسەلەۋ تاراقتى» دەپ قول قويىپ ءبىر ونەگە كورسەتكەن ەدى, اۋداندىق «قارقارالى» گازەتىندە ىستەيتىن بىزدەر ورىسشا تولتىرىلعان پاسپورتتارىمىزدى دەرەۋ جاڭا جەكەباس كۋالىكتەرمەن ايىرباستاپ, ساپارعالي لامبەك ۇلى, شايمۇرات مالعاجدار ۇلى وسپان, اسقار نازيپا قوجاقىزى دەگەن اتى-ءجون كۋالىكتەرىنىڭ يەسى اتانعان بولاتىنبىز. كەزىندە ءورىستىلدى احات قىزمەتشىلەرىنىڭ ساۋات-جەتەسىنىڭ «ارقاسىندا» تۋ تۋرالى كۋالىككە (ودان پاسپورتقا) ورەسكەل بۇرمالانىپ جازىلعان تالاي اتى-جوندەردىڭ جاڭا تولقۇجاتتارعا دۇرىستالىپ (ناقتى فاكتىمەن ايتسام: امانبەك تيۋسيۋتوۆ – «امانبەك ءتۇسىپوۆ» بولىپ, ايگۇل ارتاكشينوۆا – «ايگۇل ارتىقشا» بولىپ, مارۋا كونوپيانوۆا – ء«مارۋا قاناپياقىزى» بولىپ) قازاقشا جونىمەن جازىلعانىنا كۋامىز.
پاسپورتتاعى «يبراەۆ» تەگىن گازەتكە, ەكرانعا «ىبىراەۆ» دەپ, «يبرايموۆ» اتاۋىن «ىبىرايىموۆ», اكباروۆ اتاۋىن «اقپاروۆ», «سلياموۆ» اتاۋىن ء«ىسلاموۆ», سيسەنبەكوۆتى «سەيسەنبەكوۆ» دەپ «تۇزەتكەنىمىزگە» اتى-ءجون يەلەرىنىڭ قاباق شىتاتىنىن ەسكەرەيىك. راحيما, راحيموۆ, يليا, يلياس اتتارىن دا كەز كەلگەن تىلدەگى باق-تا وزگەرتپەي جازعان ءجون: ءسوز توركىنى «راھيم», «يبراھيم» دەگەن ارابتىق ۇعىمنان عوي. كۇنى ەرتەڭ لاتىنشاعا كوشكەنىمىزدە دە بۇل ەسىمدەر «ھ» ءارپى ارقىلى جازىلماق.
بىردەن ايتايىن, ماقالامدا كەلتىرىلگەن اتى-جوندەردىڭ ءبارى تەلەديدار تيترىنان, گازەتتەن الىنعان ناقتى كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى. كىم دە بولسىن تولقۇجاتتاعى اتى-ءجونىنىڭ باسپاسوزدە بۇرمالانعانىن كىنالاۋعا قۇقىلى. سوندىقتان تانىمال تۇلعالاردىڭ دا اتى-جوندەرىن وزدەرى وتىنگەندەي, تولقۇجاتتاعى ۇلگىسىمەن جازعان ءجون (اتى-ءجونى تۇركىلەرگە ءتان «ين» اففيكسىنە بىتەتىن ايسارين, تورەعوجين, كەيكين, سالاحاددين, بايعانين, جانگەلدين, زەينۋللين بولىپ كەلەتىندەردىڭ جاعدايى بارىنەن دە ۇتىمدى, ارينە).
ال ەندى توتاليتاريزم جىلدارى تولقۇجاتقا ۋربيسينوۆ, كيديرماگامبەتوۆ, بۋرباەۆ, مەەرمانوۆ, يسەنجۋلوۆ بولىپ ورەسكەل جازىلعان وتاعالارى اۋلەتتەن-اۋلەتكە كەتە بەرەتىن تەگىن پاسپورت ايىرباستاۋ كەزىندە اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعىن ريزا قىلىپ, ء«وربىسىن», «قىدىرماعامبەت», ء«بورىباي», «مەيىرمان», «ەسەنجول» دەپ دۇرىستاتىپ السا عانيبەت بولماق. ەكى تىلدە بىردەي شىرقايتىن ەسترادا ءانشىسى بەيبىت كۋشكاليەۆتىڭ ورىس تيترىندەگى تەگىن جۋرناليستەر قازاق تيترىندە بىرەسە «كوشقاليەۆ», بىرەسە «قوشقاليەۆ», ەندى بىردە «كۇشقاليەۆ» دەپ جازىپ ءجۇر. «سول بەيبىت اتى-ءجونىن لاتىنشاعا «بەيبىت كوشقالي» ۇلگىسىمەن تۇسىرسە وڭدى بولار ەدى...» دەپ قويامىن ىشىمنەن.
ەندى ءبىر ايتاتىنى, وتكەننىڭ وكىنىشىنە, ۇلتتىق ءتىلىمىزدى ۇمىتا جازداعانىمىزعا كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان رەسەيلىكتەر كىنالى دەسەك تە, تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە قايتىپ ورالعان قۇندىلىقتارىمىزدى جارقىراتا الماي جۇرگەن جايىمىز دا بار. بۇعان مىسالدى سابيلەرگە ات قويۋ سالاسىنان كەلتىرۋگە بولادى. ۇلتىمىزدا ايەل زاتىنا جاراساتىن ءجاميلا, نۇريليا, ءۇرنيسا, گۇلنيسا, توقمەيىل, جامال, ايتبانۋ, ءماريا, گۇلبادەن, ناركەس, اينامكوز... سياقتى, ەر-ازامات بولار ۇلدارعا جاراساتىن نارتاي, ايتمۇقان, زاڭعار, بايتۇرسىن, يماندوس, ەسەنعالي, ەرقارا, انۋار, جانىبەك, ءتاڭىر-بەرگەن, عابدراحمان, ساعىنجان, جارىلعاسىن, ءنۇردىلدا... سياقتى ايبارلى ەسىمدەر بارىن ەسكەرمەي ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ ءورىستىلدى قازاقتار رەسەيلىكتەر سەكىلدى, ولجاس وماروۆتى «الجاس اماروۆ», ورىنتاي وسپانوۆتى «ارىنتاي اسپانوۆ» دەپ ايتۋىن قويماي كەلەدى.
ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك كورىنەتىن وسى جايتتاردى جاس ارىپتەستەرىمنىڭ قاپەرىنە سالۋدى ءجون كوردىم. بۇلارىم – ايسبەرگتىڭ مۇحيت بەتىندەگى ۇشى عانا, ياعني فيلولوگ-عالىمدارمەن بىرگە قوعام بولىپ ويلاستىراتىن تۇستار بارشىلىق. ء«و» ءارپىنىڭ شەكەسىنە ءۇتىر قويعانشا, بەلىنەن سىزا سالمايمىز با, «xeroح» سەكىلدى حالىقارالىق تەرمين تۇگىلى, «جەكسەن, سەكسەن» سەكىلدى قازاق سوزدەرىن جازاردا دا قاجەتتى «ح» (يكس) ءارپىن الىپبيىمىزگە قوسۋ كەرەك» دەگەندەي پىكىرلەردىڭ ايتىلۋى كادىك. «وندايلارىن ايتتىرمايمىن» دەپ, دەموكراتيا ءپرينتسيپىن تارك ەتۋگە تاعى بولمايدى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «زامان اعىمىنا سانالى تۇردە قابىلەتتى بولۋ كەرەك. جاڭا جاھاندىق ۇردىستەر ەشكىمنەن سۇراماي, ەسىك قاقپاستان بىردەن تورگە وزدى, ...جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ءوزى سياقتى جالعاسا بەرەتىن پروتسەسس...» دەپ ايتقانىنا سايكەس, اۋدارما ءتىلىنىڭ ساپاسىن دا جەتىلدىرۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ شەتەلدىك اقپارات الماسۋ ءتىلىنىڭ ناقتىلىققا نەگىزدەلگەنى تۋرالى ەسكەرتۋىن ۇعىنىپ, جازۋ ەملەسىن اۋىرلاتاتىن باسى ارتىق جالعاۋ, شىلاۋدان قۇتىلۋىمىز, ىسكەرلىك ءتىل ءستيلىن وقىرمانعا ناسيحاتتاي ءجۇرۋىمىز دۇرىس بولار ەدى.
نازيپا اسقار,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
قاراعاندى
