كەلەلى اسۋلار الدا

تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ال­عاشقى كۇننەن باستاپ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ءىسى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ساياسا­تى­نىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىن­داعى قيىندىقتارعا قارا­ماس­تان, كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ مىندەتتى تەگىن ورتا ءبىلىم الۋ قۇ­قى­عى بەكىتىلدى. سول كەزەڭنىڭ وزىندە ەل­با­سى­نىڭ باستاماسىمەن الەمدە ەش تەڭ­دەسى جوق ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, 1993 جىلى ءوز جۇ­مىسىن باستاعان «بولاشاق» باع­دارلاماسى بويىنشا دارىندى تا­لاپ­كەرلەردىڭ الەمدەگى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋى دەسەك, مىڭعا جۋىق قازاقستاندىقتار بۇ­رىن قولجەتىمسىز بولعان بىلىمگە يە بو­لىپ, تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ­دىڭ جاڭا مىندەتتەرىن شەشۋگە قا­تىستى. ءالى كۇنگە دەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسى وزەكتى بولىپ كەلەدى. ەندىگى كەزەكتە اتالمىش باعدار­لا­ما يننوۆاتسيالىق سەرپىنگە ماگيسترلەر مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردى دايىنداۋعا باعىتتالعان. «دارىن» پرەزيدەنتتىك جوباسى 14 جىلدىڭ ىشىندە مىڭعا جۋىق دارىندى, تالانتتى بالالاردى انىق­تادى. ولاردىڭ حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارى مەن عىلىمي جوبا جارىستارىنداعى ايقىن جەڭىستەرىن الەم مويىنداپ, قازاقستاندىق مەك­تەپ­تەردىڭ ءبىلىم كورسەتكىشىنىڭ جوعا­رى دەڭگەيىن تانىتىپ وتىر. زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋ بو­يىن­شا جوعارىدا اتالعان جوبا­لار­دىڭ لوگيكالىق جالعاسى رەتىندە ەل­با­سىنىڭ باستاماسىمەن جاڭا جو­با­لار قولعا الىندى. بۇلار: «ن­ا­زار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» مەن «نا­زارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» بولىپ تابى­لا­دى. اتالعان وقۋ ورىندارى وتان­دىق مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى باعدارى بولۋمەن قاتار, الەمدىك ساپا ستان­دارت­تارىنا ساي, ءبىلىم سالاسىنداعى ۇلگى تۇتار وقۋ ورىندارى بولۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. سوڭعى 10 جىلدا ءبىلىم بەرۋ ءجۇ­يەسىن قارجىلاندىرۋ 7,5 پايىز­عا ءوستى. 2011 جىلعى مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­تەن ءبىلىم سالاسىنا بولىنگەن قار­جى 900 ملرد. تەڭگەگە جۋىق بولدى. بۇل ءىجو-ءنىڭ 4,2 پايىزىن قۇرايدى. قازاقستاندا 5-24 جاس ارالى­عىنداعى حالىقتىڭ 75 پايىزى بىلىممەن قامتىلعان بولسا, ءبىلىم سا­لا­سىندا 414,5 مىڭ پەداگوگتار مەن عالىمدار قىزمەت اتقارۋدا. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ءجا­نە تاربيەلەۋ ىسىندە 2010 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەنگىزىلگەن «بالاپان» باعدارلاماسى زور ءرول اتقارىپ كەلەدى. بالاباق­شا­لاردى قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ مەن جاڭا بالاباقشالار سالۋدىڭ, مەكتەپ بازاسىندا شاعىن ورتالىق­تار­دى اشۋدىڭ, جەكەشەلەندىرىلگەن جانە بۇرىن جالعا بەرىلگەن مەكەمەلەردى قايتارۋدىڭ ناتيجەسىندە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋدى 2 جىل ىشىندە ەكى ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى: 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى بىلىممەن قامتۋ 36,2-دەن 65,4 پايىز­عا, كەيبىر وڭىرلەردە 90 پايىزعا دەيىن جەتتى. بۇگىندە 538,5 مىڭ بالا 7591 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا تاربيە الۋدا. 20 جىل ىشىندە 800 مەكتەپ سا­لىندى. مۇنداي كولەمدەگى قۇ­رىلىس رەسەيدى ەسەپتەمەگەندە, ەشبىر پوستكەڭەستىك ەلدەردە بولماعان. 2,5 ملن. وقۋشى 7775 مەكتەپتە ءبى­لىم الىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, قا­زاقستاننىڭ يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بەرۋ يندەكسى بويىنشا 4 جىل قاتا­رى­نان الەمدەگى ۇزدىك تورتتىك­تىڭ قا­تا­رىندا, ەكەنىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. وسى جىل­دان باستاپ مەملەكەت جىل سا­يىن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 3000 با­لا­نى قا­شىقتىقتان وقىتۋ ءۇشىن كومپيۋتەرمەن, ينتەرنەتپەن, باع­دار­لاما­لار­مەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تەح­ني­كالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى 185-كە ءوستى. قازىرگى تاڭدا 600 مىڭ­نان استام وقۋشى ءبىلىم الاتىن 896 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ورىندارى جۇمىس ىستەيدى. كادر­لار­دى دايارلاۋ 185 (495 بىلىكتىلىك) ماماندىق بويىنشا جۇرگىزىلىپ وتىر. مەملەكەت كولەمىندە مىندەتتى تۇردە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋى­مەن كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. كادرلاردى دايارلاۋ ماسە­لە­لەرىن شەشۋ ءۇشىن بيزنەس-قاۋىم­داس­تىقتار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قا­تى­سۋىمەن تەحنيكالىق جانە كا­سىپ­تىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. وڭىرلىك جانە سالا­لىق كادر ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن 14 سالالىق جانە 16 وڭىرلىك كەڭەس قۇرىلدى. قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ارا­سىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جو­عارى ءبىلىم الۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەر ءۇشىن قارىز الۋدى قولدانا باستادى. 11 جىلدىڭ ىشىندە جوعا­رى ءبىلىمدى كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس 2 ەسەگە ءوستى: 2000 جىلى 18 مىڭ گرانت بولسا, 2011 جى­لى ونىڭ كولەمى 36 مىڭعا دەيىن ءوستى. كادرلاردى دايارلاۋدىڭ 3 ساتى­لى ۇلگىسى ەنگىزىلدى: (باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا PhD), بۇل ۇلگى وزىق دامىعان ەلدەردە قولدانىلىپ كەلەدى. قازاقستان ورتا ازيا ەلدەرىندەگى ەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ (بولون پروتسەسى) تولىققاندى مۇشەسى بولعان ال­عاش­قى مەملەكەت بولىپ سانالادى. 2011 جىلى العاش رەت 350 ستۋدەنت مەملەكەتتىڭ قارجىلان­دى­رۋى­مەن پوستكەڭەستىك ەلدەرگە, ەۋروپا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, قىتاي, كورەيا ەلدەرىنە ءبىر جىلدىق اكادە­ميا­لىق كەزەڭگە جىبەرىلە باستاعان بولسا, ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق قىز­مەتكە بەيىمدەلگەن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى جانە جوعارى وقۋ ورىن­دارى قۇرىلۋدا. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ناقتى جاڭا باعىت بەردى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, جاڭا «عىلىم تۋ­رالى» جانە وزگەرتىلگەن «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتى – پەداگوگ مامان­دىعىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ بولىپ تابىلادى. بىلىكتىلىك پەن سوڭعى ناتيجەگە بايلانىستى ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلدى. 1 قىر­كۇيەك­تەن باستاپ, تەحنيكالىق جانە كاسىپ­تىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن شەبەرلەرى بىلىكتىلىك ساناتى ءۇشىن نەگىزگى ەڭبەكاقى مولشەرىنە 100 پايىز ۇستەماقى الا باستادى. سونداي-اق ءبىز پەدا­گو­گيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋدەمىز. وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا پەداگوگ ما­مان­داردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جالپى سانى ازاي­تىل­ماق. ولاردا جوعارعى مەكتەپتىڭ ۇزدىك پەداگوگتارى جيناقتالادى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن «پەداگوگتاردىڭ بىلىكتىلىگىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» حولدينگى جانىنان پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. ولار اتالمىش جۇيەنى جاڭعىرتۋداعى تۇجىرىم­دا­مالىق نەگىز بولماق. حولدينگ بار­لىق وبلىستىق بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتتارىن, سونىمەن قاتار قا­زاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى پە­دا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارى جانىنداعى 5 پەداگوگتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ورتالىقتارىن بىرىكتىرەدى. مۇعالىمدەردى قايتا دايارلاۋدا ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك قارجىلان­دىرۋ – باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. پەداگوگتەر ءۇشىن ۆاۋچەر دەگەنىمىز – مۇ­عالىمنىڭ ءوز بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدەگى گەوگرافيالىق ورىندى انىقتاۋى. وسىلايشا پەداگوگتاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ ۇيىم­داستىرۋ قۇرىلىمىنىڭ, ماز­مۇ­نى­نىڭ, ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىندە الەم­دىك تاجىريبەگە سايكەستەن­دى­رىلەدى. الدىمىزدا كەلەلى اسۋلار تۇر. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى 100 پايىز قامتۋ, 12-جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ, الەمدىك دەڭگەيدەگى كوللەدجدەردى سالۋ, الەمدىك ۇزدىك رەيتينگكە ءوزىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىمىزدى ەنگىزۋ. 20 جىلدىق تاجىريبە جوعارىدا اتالعان كەلەلى مىندەتتەردى جۇكتەپ وتىرعان باستى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن زياتكەر ۇلت جانە يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ ءىسىن قولعا الۋعا كۇش بەرەدى. باقىتجان جۇماعۇلوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.