قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا بيىككە قانات سامعاعان «قارلىعاش» ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن سوناۋ توقىراۋ جىلدارىندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قيىندىعىن دا تاباندىلىقپەن جەڭىپ شىقتى. قارجى تاپشىلىعىنان سول كەزەڭدە رەسپۋبليكاداعى 8 مىڭ بالاباقشادان 300-ءى قالسا, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى 145-ءشى بالاباقشادان جۇمىسىن جالعاستىرعان ۇشەۋدىڭ ءبىرى دە وسى «قارلىعاش» ەدى.
«قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى روزا سارسەمبيەۆا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «سوروس-قازاقستان» حالىقارالىق قورىنىڭ «العاشقى قادام» بايقاۋىندا جۇلدەلى ورىندى جەڭىپ الىپ, رەسپۋبليكاداعى قازاق بالاباقشالارى اراسىندا جەڭىمپاز اتانعان تاجىريبەلى مامان. بۇل بايقاۋدا حالىقارالىق «ءتاي-ءتاي» تەحنولوگياسى بويىنشا ونىڭ ەڭبەگى ۇزدىك باعالانۋىمەن قوسا, سوناۋ امەريكادان كەلگەن ماماندار اۋىل بۇلدىرشىندەرى ومىرىنەن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, الەمگە ايان ەتكەندىگى ونىڭ ەسىنەن ءالى كەتەر ەمەس.
«ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەمەكشى, اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ وزەكتىلىگىن جۇرەگىمەن سەزىنگەن تاربيەشىنىڭ پىكىرىنشە, بالاۋسا ۇل مەن قىزدىڭ بويىنا اتا-بابالاردىڭ اسىل مۇراسىن, سالت-ءداستۇرىن, تاربيە-ءتالىمىن ءسىڭىرۋ ەڭ باستى قاجەتتىلىك. ونەگەلى ۇجىمنىڭ وزىق ءتاجىريبەسىنىڭ سول ءبىر جىلداردا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بالاباقشالارى اراسىندا تاراتىلىپ, رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزۋ مارتەبەسى شاعىن عانا «شيەن» اۋىلىنداعى بالالار مەكەمەسىنە ءتۇسۋى, مىنە, وسىنداي ەسەلى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. ءبىر قۇپتارلىعى, اۋىلدا وتكەن سەمينارعا ءوزگە رەسپۋبليكالاردان كەلىپ قاتىسقان ءتاربيەشىلەر بالاباقشاداعى وزىق ءتاجىريبەگە تامسانىپ قايتقاندىعى كەزىندە ءباسپاسوز بەتىندە دە جازىلدى.
ءيا, 1996 جىل ونىڭ ومىرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعان كەزەڭ بولدى. سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ءوز باسىنا عانا ەمەس, بالاباقشاداعى كوزدەرى جاۋدىراعان بۇلدىرشىندەر, ولاردىڭ اتا-انالارى تاپ بولعان «قيىن ءتۇيىننىڭ شەشىمىن قالاي تابۋعا بولار ەكەن» ىشتەي قينالىپ جۇرگەن كەزەڭدە «سوروس-قازاقستان» قورى كومەككە كەلدى. حالىقارالىق قوردىڭ باعدارلاماسىن وقۋ-تاربيە جۇيەسىندە حالىق پەداگوگيكاسىمەن بايلانىستىرا جۇرگىزۋدىڭ ىقپالى مول بولدى. بۇگىندە ۇلىن ۇياعا, قىزدارىن قياعا قوندىرىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان ابزال انا ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇرەگىندە ماڭگى ساقتايتىن ەرەكشە ءبىر قىمبات, ءارى اسىل سەزىم بار. بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, بىراق «بالا جانىنىڭ باعبانى» اتانعان روزا ءوز تاربيەلەنۋشىلەرىن تۋعان نەمەرەلەرىنەن كەم كورمەيدى.
اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى – جاس ۇرپاق. «شيەندە» ءبۇلدىرشىندەر بويىنا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ءسىڭىرىپ, ولاردى حالىقتىق تاعىلىم نارىنەن سۋسىنداتىپ, تانىمدىق جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ ءوز ءناتيجەسىن بەرۋدە. بالاباقشا تۇلەكتەرى تاربيەشىلەردى جاقسى ءۇلگەرىمىمەن, ونەگەلى تاربيەسىمەن قۋانتۋدا. ءماسەلەن, جانات ءنۇسىپباەۆا, ەلميرا اكىمباەۆا, راۋشان اتىكەنوۆا جانە گۇلنار يبرايموۆا سياقتى تاربيەشىلەر عانا ەمەس, اتا-انالار دا وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ مازمۇندى ءارى ساپالى وتكىزىلۋى مەكەمە باسشىسىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنە, كاسىبي بىلىكتىلىگىنە تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن دە اتاپ ايتادى.
ءومىردىڭ قىزىعىن دا, قيىندىعىن دا باستان كەشكەن روزا ءسارسەنبيەۆا ءۇشىن ەڭ باستىسى – ءبىر كەزدەرى ءتاي-ءتاي باسىپ, وسى ءبىر جىلى ۇيانىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان ءبۇلدىرشىندەردىڭ ەسەيگەنىن, ولاردىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسقانىن كورىپ, سوعان كۋا بولۋ. بالاباقشا ءتۇلەكتەرىنىڭ ارادا قانشاما جىل وتسە دە سول ءبىر جىلى ۇياداعى قىزىقتى ساتتەرىن, تۋعان انالارىنداي ءماپەلەگەن جانداردىڭ مەيىرىمىن, جۇرەك جىلۋىن قيماستىقپەن ەسكە ءتۇسىرۋى تاربيەشىلەر ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ويتكەنى, ولار كەمەل ەلدىڭ كەلەشەگىن تاربيەلەۋدىڭ سارا جولىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقاندىعىن كوڭىلدەرىنە ۇلكەن مەدەت تۇتادى.
– «جاقسىدان شاراپات» دەگەن ءسوز ءجايدان-ءجاي ايتىلماسا كەرەك. جەتپىس بالا تاربيەلەنەتىن, جيىرماعا جۋىق مامانى بار ىنتىماعى جاراسقان ۇجىم ءۇشىن وتكەن 2010 جىل وتە بەرەكەلى جىل بولدى. الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ تىكەلەي كومەگىمەن عيمارات كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. قاشاندا كاسىبي بىلىكتىلىك, ءوز ىسىنە دەگەن جاناشىرلىق جوعارى جەتىستىككە, مول تابىسقا جول اشاتىندىعى ءسوزسىز. شاعىن عانا اۋىلداعى بالاباقشاعا حالىق پەداگوگيكاسىن ەنگىزۋدە بيىك دەڭگەيدەن كورىنىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە ءدارىپتەلگەن تالىمگەردىڭ ءتاربيەلىك ماڭىزى زور ەڭبەكتەرى دە ءبىرشاما. بۇل ورايدا «قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋى, ونىڭ بالاباقشاداعى تاربيەلىك ءمانى», «حالىق پەداگوگيكاسى – بالاباقشادا», «ءبوبەكتەرگە – بازارلىق», «حالىق تاعىلىمى», «ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزدەرى», «ەرتەگىلەر ەلىندە», «يماندىلىق ساباعى – بالاباقشادا» جانە «بالاباقشا ءومىرىم» اتتى ەڭبەكتەرى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەستەردە ءىس-ءتاجىريبە قۇرالى رەتىندە تاراتىلدى.
قانشا دەگەنمەن كوپ بالالى انا ءۇشىن سوناۋ ءبىر جىلدارى وتباسى تىرشىلىگىمەن قوسا, قيىندىعى از ەمەس جۇمىستى جۇرگىزۋ وڭايعا سوققان جوق. «قارلىعاشتىڭ» مەڭگەرۋشىسى روزا سارسەمبيەۆانىڭ ايتۋىنشا, «ەلباسىنىڭ حالىققا بيىلعى جولداۋىنداعى «مەن اۋىزبىرشىلىكتەن اينىمايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋاتتى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينالارىنا كامىل سەنەمىن» دەگەن ءسوزى, اسىرەسە, ۇستازدارعا ءۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ال, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى – جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تاۋەلدى.
باقىت بالعارينا.
الماتى وبلىسى.
–––––––––––––
سۋرەتتە: روزا مالايقىزى بۇلدىرشىندەر اراسىندا.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا بيىككە قانات سامعاعان «قارلىعاش» ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن سوناۋ توقىراۋ جىلدارىندا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قيىندىعىن دا تاباندىلىقپەن جەڭىپ شىقتى. قارجى تاپشىلىعىنان سول كەزەڭدە رەسپۋبليكاداعى 8 مىڭ بالاباقشادان 300-ءى قالسا, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى 145-ءشى بالاباقشادان جۇمىسىن جالعاستىرعان ۇشەۋدىڭ ءبىرى دە وسى «قارلىعاش» ەدى.
«قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى روزا سارسەمبيەۆا ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «سوروس-قازاقستان» حالىقارالىق قورىنىڭ «العاشقى قادام» بايقاۋىندا جۇلدەلى ورىندى جەڭىپ الىپ, رەسپۋبليكاداعى قازاق بالاباقشالارى اراسىندا جەڭىمپاز اتانعان تاجىريبەلى مامان. بۇل بايقاۋدا حالىقارالىق «ءتاي-ءتاي» تەحنولوگياسى بويىنشا ونىڭ ەڭبەگى ۇزدىك باعالانۋىمەن قوسا, سوناۋ امەريكادان كەلگەن ماماندار اۋىل بۇلدىرشىندەرى ومىرىنەن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, الەمگە ايان ەتكەندىگى ونىڭ ەسىنەن ءالى كەتەر ەمەس.
«ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەمەكشى, اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ وزەكتىلىگىن جۇرەگىمەن سەزىنگەن تاربيەشىنىڭ پىكىرىنشە, بالاۋسا ۇل مەن قىزدىڭ بويىنا اتا-بابالاردىڭ اسىل مۇراسىن, سالت-ءداستۇرىن, تاربيە-ءتالىمىن ءسىڭىرۋ ەڭ باستى قاجەتتىلىك. ونەگەلى ۇجىمنىڭ وزىق ءتاجىريبەسىنىڭ سول ءبىر جىلداردا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بالاباقشالارى اراسىندا تاراتىلىپ, رەسپۋبليكالىق سەمينار وتكىزۋ مارتەبەسى شاعىن عانا «شيەن» اۋىلىنداعى بالالار مەكەمەسىنە ءتۇسۋى, مىنە, وسىنداي ەسەلى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. ءبىر قۇپتارلىعى, اۋىلدا وتكەن سەمينارعا ءوزگە رەسپۋبليكالاردان كەلىپ قاتىسقان ءتاربيەشىلەر بالاباقشاداعى وزىق ءتاجىريبەگە تامسانىپ قايتقاندىعى كەزىندە ءباسپاسوز بەتىندە دە جازىلدى.
ءيا, 1996 جىل ونىڭ ومىرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعان كەزەڭ بولدى. سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ءوز باسىنا عانا ەمەس, بالاباقشاداعى كوزدەرى جاۋدىراعان بۇلدىرشىندەر, ولاردىڭ اتا-انالارى تاپ بولعان «قيىن ءتۇيىننىڭ شەشىمىن قالاي تابۋعا بولار ەكەن» ىشتەي قينالىپ جۇرگەن كەزەڭدە «سوروس-قازاقستان» قورى كومەككە كەلدى. حالىقارالىق قوردىڭ باعدارلاماسىن وقۋ-تاربيە جۇيەسىندە حالىق پەداگوگيكاسىمەن بايلانىستىرا جۇرگىزۋدىڭ ىقپالى مول بولدى. بۇگىندە ۇلىن ۇياعا, قىزدارىن قياعا قوندىرىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان ابزال انا ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇرەگىندە ماڭگى ساقتايتىن ەرەكشە ءبىر قىمبات, ءارى اسىل سەزىم بار. بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, بىراق «بالا جانىنىڭ باعبانى» اتانعان روزا ءوز تاربيەلەنۋشىلەرىن تۋعان نەمەرەلەرىنەن كەم كورمەيدى.
اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى – جاس ۇرپاق. «شيەندە» ءبۇلدىرشىندەر بويىنا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ءسىڭىرىپ, ولاردى حالىقتىق تاعىلىم نارىنەن سۋسىنداتىپ, تانىمدىق جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ ءوز ءناتيجەسىن بەرۋدە. بالاباقشا تۇلەكتەرى تاربيەشىلەردى جاقسى ءۇلگەرىمىمەن, ونەگەلى تاربيەسىمەن قۋانتۋدا. ءماسەلەن, جانات ءنۇسىپباەۆا, ەلميرا اكىمباەۆا, راۋشان اتىكەنوۆا جانە گۇلنار يبرايموۆا سياقتى تاربيەشىلەر عانا ەمەس, اتا-انالار دا وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ مازمۇندى ءارى ساپالى وتكىزىلۋى مەكەمە باسشىسىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنە, كاسىبي بىلىكتىلىگىنە تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن دە اتاپ ايتادى.
ءومىردىڭ قىزىعىن دا, قيىندىعىن دا باستان كەشكەن روزا ءسارسەنبيەۆا ءۇشىن ەڭ باستىسى – ءبىر كەزدەرى ءتاي-ءتاي باسىپ, وسى ءبىر جىلى ۇيانىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان ءبۇلدىرشىندەردىڭ ەسەيگەنىن, ولاردىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسقانىن كورىپ, سوعان كۋا بولۋ. بالاباقشا ءتۇلەكتەرىنىڭ ارادا قانشاما جىل وتسە دە سول ءبىر جىلى ۇياداعى قىزىقتى ساتتەرىن, تۋعان انالارىنداي ءماپەلەگەن جانداردىڭ مەيىرىمىن, جۇرەك جىلۋىن قيماستىقپەن ەسكە ءتۇسىرۋى تاربيەشىلەر ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ويتكەنى, ولار كەمەل ەلدىڭ كەلەشەگىن تاربيەلەۋدىڭ سارا جولىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقاندىعىن كوڭىلدەرىنە ۇلكەن مەدەت تۇتادى.
– «جاقسىدان شاراپات» دەگەن ءسوز ءجايدان-ءجاي ايتىلماسا كەرەك. جەتپىس بالا تاربيەلەنەتىن, جيىرماعا جۋىق مامانى بار ىنتىماعى جاراسقان ۇجىم ءۇشىن وتكەن 2010 جىل وتە بەرەكەلى جىل بولدى. الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ تىكەلەي كومەگىمەن عيمارات كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. قاشاندا كاسىبي بىلىكتىلىك, ءوز ىسىنە دەگەن جاناشىرلىق جوعارى جەتىستىككە, مول تابىسقا جول اشاتىندىعى ءسوزسىز. شاعىن عانا اۋىلداعى بالاباقشاعا حالىق پەداگوگيكاسىن ەنگىزۋدە بيىك دەڭگەيدەن كورىنىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە ءدارىپتەلگەن تالىمگەردىڭ ءتاربيەلىك ماڭىزى زور ەڭبەكتەرى دە ءبىرشاما. بۇل ورايدا «قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋى, ونىڭ بالاباقشاداعى تاربيەلىك ءمانى», «حالىق پەداگوگيكاسى – بالاباقشادا», «ءبوبەكتەرگە – بازارلىق», «حالىق تاعىلىمى», «ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزدەرى», «ەرتەگىلەر ەلىندە», «يماندىلىق ساباعى – بالاباقشادا» جانە «بالاباقشا ءومىرىم» اتتى ەڭبەكتەرى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەستەردە ءىس-ءتاجىريبە قۇرالى رەتىندە تاراتىلدى.
قانشا دەگەنمەن كوپ بالالى انا ءۇشىن سوناۋ ءبىر جىلدارى وتباسى تىرشىلىگىمەن قوسا, قيىندىعى از ەمەس جۇمىستى جۇرگىزۋ وڭايعا سوققان جوق. «قارلىعاشتىڭ» مەڭگەرۋشىسى روزا سارسەمبيەۆانىڭ ايتۋىنشا, «ەلباسىنىڭ حالىققا بيىلعى جولداۋىنداعى «مەن اۋىزبىرشىلىكتەن اينىمايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋاتتى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينالارىنا كامىل سەنەمىن» دەگەن ءسوزى, اسىرەسە, ۇستازدارعا ءۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ال, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى – جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تاۋەلدى.
باقىت بالعارينا.
الماتى وبلىسى.
–––––––––––––
سۋرەتتە: روزا مالايقىزى بۇلدىرشىندەر اراسىندا.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاندىق شاڭعىشى قىزداردىڭ جەكەلەي سايىستاعى ناتيجەسى قانداي؟
وليمپيادا • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى 6,4%-عا ءوستى
ءوندىرىس • كەشە
