10 جەلتوقسان، 2011

ادام قۇقىقتارى – جالپىادامزاتتىق مادەنيەتتىڭ قۋاتتى بولىگى

5165 رەت كورسەتىلدى
ءوزىن دەموكراتيالىق ەلمىز دەپ سانايتىن كەز كەلگەن مەم­لەكەت ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تا­رى­نىڭ تاپتالۋىنا جول بەرمەيدى. بىلايشا ايتقاندا، ەشكىم ەشقانداي جاعدايدا كىناسىز جاپا شەكپەۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دىڭ دە كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قا­زىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومiرi، قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعانى بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز ەل كونستيتۋتسياسىنا جانە وسى سالا­دا­عى حالىقارالىق قۇجاتتامالارعا سايكەس ازامات­تارى­مىز­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا ءتيىسپىز. ەندەشە، وسىعان وراي ءبىز دۇنيەجۇزىلىك قۇقىق قور­عاۋ كۇنىنە باي­لانىستى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇ­قىق­­تارى ءجونى­ن­دە­گى كوميسسيانىڭ توراعاسى ساعىنبەك تۇرسىنوۆقا جولى­عىپ، بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ الدىق. – ساعىنبەك توقاباي ۇلى، ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قورعاۋ دەگەننىڭ ما­ڭىزى وتە زور ەكەنى بەلگىلى. بۇل ورايدا ايتار بولساق، رەسپۋب­لي­كامىزدا قۇقىق قورعاۋشى بىرنەشە ينستيتۋت بار، ماسەلەن، ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان كوميسسيا، ومبۋدسمەن، ۇلتتىق ور­تالىق، وعان قوسا حالىق­ارا­لىق ۇيىمدار دا از ەمەس. سو­نىڭ ىشىندە ءسىز باسقاراتىن كوميسسيانىڭ ءرولى قانداي؟ – ءيا، ادام قۇقىقتارى – جو­عارى قۇندىلىق، ونى قۇرمەتتەۋ، ساقتاۋ جانە قورعاۋ – مەملە­كەت­تىڭ مىندەتى. ءاربىر ادامنىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ مەن قورعاۋداعى جەكە بەلسەندىلىگىن ەشقانداي دا ءتو­مەن­دەتپەستەن، قوعامدىق جانە جەكە باستىڭ مۇددەلەرىنىڭ ءتيىستى تەڭدەستىگىن قامتاماسىز ەتە وتى­رىپ، قاجەتتى العىشارتتارىن جا­سايتىن مەملەكەتتىڭ ايقىن­داۋ­شى ءرولىن مويىنداۋىمىز قا­جەت. سوندىقتان دا وسى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتا­رى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىل­­عان بولاتىن. كوميسسيا قىزمە­تى­نىڭ نەگىزىندە مەملەكەت باسشى­سى­نا ونىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى­نىڭ كەپىلى بولۋ قىزمەتىن اتقا­رۋى­نا جەدەل جانە جۇيەلى كومەك كورسەتۋ جاتىر. ول ادام قۇقىقتارىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ىسىنە كوپ ۇلەس قوسادى. بۇل ءارى ادام قۇقىقتارىن قولداۋ مەن قورعاۋدىڭ قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ جانە وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن ءازىر­لەۋگە اتسالىسۋ ءارى ادام قۇقىق­تا­رىن قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىن­داعى حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تىق­تى نىعايتۋعا جاردەمدەسۋ. دە­مەك، ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قو­عام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتا­سۋى مەن دامۋىنا، ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي قور­عالۋىندا، جالپى ادام قۇقىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سايا­سات­تى قالىپتاستىرۋدا ەلباسىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى كوميسسيانىڭ اتقارار ءرولى زور. – دەگەنمەن، ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قايدا جۇگىنگەنى دۇرىس، جو­عا­رى­دا اتال­عان مەكەمەلەرگە مە، الدە، ماسەلەن، ادام قۇقىق­تا­رى جونىندەگى ۋاكىلگە مە (ومبۋدسمەن) نەمەسە كوميسسياعا ما؟ – بۇل جەردە، ەڭ الدىمەن، وسى ەكى ينستيتۋتتىڭ فۋنكتسيونالدىق ايىرماشىلىقتارىن ايىرا ءبىلۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جالپىعا ورتاق تانىلعان پاريج پرينتسيپتەرىنە سايكەس ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق مەكەمەلەردىڭ ەكى ءتۇرى: مەملەكەت باسشىسى جا­نىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجو­نىن­دەگى كوميسسيا جانە ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) جۇمىس ىستەيدى. كوميسسيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى نىساندارىنىڭ ءبىرى ۇسىنىم رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنا، ۇكى­مەتكە، پارلامەنتكە جانە كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگانعا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بايان­دا­مالاردى ۇسىنۋ. ول شىن ءمانى­سىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارى­نىڭ كەپىلى رەتىندەگى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەدى جانە مەملەكەت باسشىسى مەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى «كوپىر» بولا وتى­رىپ، ادام قۇقىقتارىنىڭ جۇيەلى تۇردە بۇزىلۋى ماسەلەلەرىمەن شۇ­عىلدانادى، كونسۋلتاتيۆتىك جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتتەر ات­قارىپ، ادام قۇقىقتارىنا بايلا­نىستى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ سترا­تەگيالىق باعىتتارىن اي­قىن­دايدى. ال ومبۋدسمەن ينستيتۋتى ءوز­دەرىن مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندا­رى مەن ونىڭ لاۋازىمدى تۇلعا­لارى، باسقا دا ۇيىمدار تارا­پى­نان بولعان ادىلەتسىز ءىس-ارەكەت قۇربانى سانايتىن جەكە ادام­دار­دىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قور­عاۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ءوزىنىڭ مارتە­بەسى بويىنشا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ناقتى ادامنىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قورعايتىن وزىندىك حالىقتىق ادۆوكات بولىپ تابىلادى، ماسەلەن حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا ساي ايتاتىن بول­ساق، ومبۋدسمەننىڭ نەگىزگى تىكەلەي مىندەتى ازاماتتاردىڭ ارىز-شا­عىم­دارىن قاراۋ بولىپ تا­بى­لادى. – دۇرىس ەكەن. ەندەشە، كو­ميسسياعا ءتۇسىپ جاتقان شاعىم­دار مازمۇنى نە تۋرالى بولىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ ءوتىنىش­تەرىن ورىنداۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟ – ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى سان سالالى بول­عان­دىق­تان، كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار دا سان ءتۇرلى. الايدا بارلىق شا­عىمداردى سارالاپ وتىرىپ، وسى­دان بىرنەشە جىل بۇرىن سوت شەشىمىنە شاعىمدار كوپتەپ تۇسە­تىن، ەندى قازىر ىشكى ىستەر قىز­مەت­كەرلەرى مەن جەرگىلىكتى اكىمدەر­دىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولماي­تىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ وتىر. جىل سايىن كوميسسيا حاتشىلى­عىنا 1000-نان استام ازاماتتاردان جازباشا شاعىم حاتتار ءتۇ­سەدى. ول ارىزدار كوميسسيانىڭ ءتيىستى ۇسىنىمدارىمەن نە بولماسا قورىتىندىلارىمەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا: پروكۋراتۋرا، سوت، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندا­رىنا ءمانى بويىنشا قاراۋعا جىبەرىلەدى. كونستيتۋتسيا قاعيدالارىنا، سونداي-اق باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەر نورمالارىنا سايكەس قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازا­مات­تارى، شەتەل ازاماتتارى، ور­ال­­ماندار، ازاماتتىعى جوق ادامدار، ۇيىمدار ءوز قۇقىق­تا­رىن قور­عاۋ ءۇشىن زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتار­تىپپەن كوميسسياعا شا­عىم­دا­نۋعا قۇقىلى. تەك ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميسسيا قاراۋ ءتارتىبى نەگىزىنەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭ­نا­مامەن، قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازا­ماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭ­نا­مالا­رىمەن شەشىلەتىن ازامات­تار­دىڭ شاعىمدارىن قارامايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. – ادامدار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان دا قورعانىش ىزدەيدى. كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي ما؟ – جالپى، ادام قۇقىقتارى ءجو­­نىندەگى كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى ءوزىنىڭ تەڭ ءدا­رە­جەدەگى ارىپتەسى رەتىندە تا­ني­تى­نىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەل­با­­سىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­دا ازا­­ماتتىق قوعامدى دامى­تۋ­دىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنال­عان تۇجى­رىمداسىن» كوميسسيا كۇن­­دەلىكتى قىزمەتىندە كەڭىنەن قولدانادى. ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار­مەن ءوز ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى جانداندىرا تۇسپەكپىز. كونفەرەنتسيالار، «دوڭگەلەك ءۇس­­تەل­دەر»، سەمينار-ترەنينگتەر، وتى­رىستار وتكىزۋ، تەرگەۋ يزو­ليا­تورلارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىن، قۇرىلىس نىساندارىن جانە ءال­ەۋ­مەتتىك سالانىڭ باسقا دا مەكەمەلەرىن بىرگە ارالاۋ شەڭبەرىندەگى كەزدەسۋلەر كەڭىنەن تاراعان. كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ ءوزى دە ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇي­ىم­دار وتكىزەتىن ءىس-شارالارعا ءتۇر­لى ادىستەمەلىك جانە اقپارات­تىق كومەك كورسەتە وتىرىپ، بەلسەنە قاتىسادى. ءوزارا ەكى جاقتى ءتيىمدى كەلىسىم بويىنشا ۇكى­مەت­تىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدا­رىنا كەلىپ تۇسكەن ازامات­تار­دىڭ كۇردەلى شاعىمدارىن كوميسسيادا قاراۋ تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار وكىل­دەرى ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى كو­ميسسيانىڭ جانە ون­ىڭ سا­راپ­تا­مالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەت­تىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدار دا ءوز تاراپتارىنان كوميسسيا­نىڭ جۇمىسىنا وڭ باعالارىن بەرىپ، ءاردايىم ءوزارا ءىس-قيمىل جا­ساۋعا دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. كوميسسيا ءوز تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۋرالى زاڭنامانى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىمدارىن مەملەكەت باس­شى­سىنا، پارلامەنتكە جانە ۇكىمەت­كە جىبەرەدى. – ساعىنبەك توقاباي ۇلى، دۇنيەجۇزىلىك قۇقىق قورعاۋ كۇنى وسى ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىڭىزگە قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟ – ەڭ الدىمەن جالپى قازاق­ستان ازاماتتارىن ەلىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىمەن قۇت­تىقتاعىم كەلەدى. جيىرما جىل دەگەن ءبىر بەلەس، سول بەلەستەن ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياسا­تىنىڭ ارقاسىندا، بۇكىل حال­قى­مىزدىڭ سابىرلىلىعى مەن ءتو­زىمدىلىگىنىڭ، ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك. سول جەتىستىكتەرىمىز بايان­دى بولسىن دەگىم كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.

 اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

كابۋلدا جارىلىس بولدى

وقيعا • بۇگىن، 17:08

وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى ارتادى

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

الماتىدا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:08

اقشا ەمەس، ابىروي قىمبات

بوكس • بۇگىن، 13:04

كۇرشىم وزەنى دە لاستانا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 12:38

تىلىكسىز وتا جاسالدى

مەديتسينا • بۇگىن، 12:20

ۇقساس جاڭالىقتار