قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان 17 جىل بۇرىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا كوتەرگەن ەۋرازيالىق يدەياسى بۇگىندە ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرىلا باستادى. بۇل يدەيانىڭ جاسامپازدىعى سوندا, ول ۋاقىت وتە كەلە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايقىن دالەلدەدى. بۇعان تومەندە جاريالانىپ وتىرعان, ەلباسى يدەياسىنىڭ دۇرىستىعىن ايشىقتاي تۇسەتىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا كەلگەن ءبىر توپ رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ اشىق ۇندەۋ-حاتى ايعاق بولىپ تابىلادى.
بىزدەر, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك بويىنشا رەسەيلىك ساراپشىلار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلاتىنى جونىندەگى حاباردى ۇلكەن كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي ۇستىندە قارسى الدىق. مۇنىڭ بۇرىنعى بارلىق كسرو مەملەكەتتەرى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. ول ەكى ونجىلدىققا سوزىلعان دەزينتەگراتسيانىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاش ۇسىنعان ەۋرازيالىق وداق (ەاو) پىشىنىندەگى پوستكەڭەستىك كەڭىستىك مەملەكەتتەرىنىڭ ءتيىمدى جانە ەرىكتى بىرىگۋىنە جول اشادى.
2011 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جاڭا, قازىرگىدەن دە جوعارى ساتىعا قادام باستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان 17 جىل بۇرىن كوتەرگەن باستاما جۇزەگە استى. ول 1994 جىلى ىلگەرىلەتكەن مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعى بۇگىندە ساياسي مەينستريم بولىپ وتىر. اتالعان يدەيا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ناقتى سۇلبانى يەلەنىپ, زاڭدىق جانە ەكونوميكالىق مازمۇنمەن تولىعۋدا. رەسەيلىك ساراپشىلار وسى جەڭىستى ىلگەرى جىلجىتۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي ەڭبەگىن كورەدى. دانا جانە كورەگەن كوشباسشى الەمدىك ساياساتكەرلەر اراسىندا العاش بولىپ, پوستكەڭەستىك ينتەگراتسيانىڭ ومىرلىك قاجەتتىگىن سەزىندى.
كرەملدەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ قازاقستان مەملەكەتى باسشىسىنىڭ وراسان ءرولىن جوعارى باعالاي كەلىپ, بىلاي دەگەن بولاتىن: «مەن ءبىرىنشى كەزەكتە ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرگىم كەلەدى. ەگەر ناقتى جانە اشىق ايتاتىن بولسام, وتە كۇردەلى 90-شى جىلدارى, ءتىپتى «ينتەگراتسيا» ءسوزى كەڭەستىك لەكسيكانىڭ رۋديمەنتى, جامان سارىننىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانعان شاقتا وسى يدەيانىڭ باستاماشىسى بولعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وسى كەزەڭدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەش نارسەگە قاراماستان كۇش-قۋاتىن اياماي پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرمەن اينالىسۋعا شاقىردى». جانە, شىن مانىندە, قازاقستان پرەزيدەنتى ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ ونىڭ بۇكىل ومىرلىك ىسىنە اينالدى. پوستكەڭەستىك جيىرما جىلدا ءدال قازاقستان پرەزيدەنتىنە باستى ەۋرازيا يدەولوگى – «ەۋرازيانى جيناۋشى» مارتەبەسى مىقتاپ بەكىدى.
قازاقستان كوشباسشىسى وزىنە ءتان ساياسي كورەگەندىكپەن جانە ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋعا قابىلەتتىلىگىمەن ەۋرازيالىق وداقتىڭ «قازىرگى كەزدىڭ جانە بولاشاقتىڭ كۇردەلى سىناقتارىمەن ولشەۋگە بولاتىن مەگاجوبا» رەتىندەگى پەرسپەكتيۆالىق مىندەتتەرىن ايقىندادى. ەاو قازاقستان پرەزيدەنتىنە «دامۋدىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ازيالىق ارەالدارىن ىلىكتىرۋشى بەرىك بۋىن» رەتىندە كورىنەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الەمنىڭ ۇيلەسىمدى مودەلىندە ءوزىنىڭ جاھاندىق ويلاۋ جۇيەسىمەن بىزگە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, ەاو باسقا ماكرووڭىرلىك ينتەگراتسيالىق سىزبالارعا قارسى تۇرمايدى. «كسرو-نى ەشقانداي «رەستاۆراتسيالاۋ» نەمەسە «رەينكارناتسيالاۋ» جوق جانە بولمايدى دا», – دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتتى ن.ءا.نازارباەۆ. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ۇسىنىلىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ «گەوەكونوميكالىق, ال بولاشاقتا گەوساياسي ءوسىپ-جەتىلۋى تەك ەۆوليۋتسيالىق جانە ەركىن ءجۇرۋى ءتيىس». قازاقستان كوشباسشىسى تاتۋ كورشىلىك پەن ادال ىنتىماقتاستىق – تمد ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسى ءۇشىن قاجەتتى شارت ەكەنىن ءدايىم ايتىپ كەلەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاشاندا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى بارلىق سالالار بويىنشا نىعايتۋدىڭ جاقتاسى رەتىندە بەلگىلى. ادامي ولشەمگە وراسان ماڭىز بەرە وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ ينتەگراتسيادان تمد-نىڭ بارلىق حالىقتارى ءۇشىن ءىس جۇزىندە پايدا كەلەتىنىن ارقاشان اتاپ كورسەتىپ ءجۇر. ميلليونداعان قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ءمۇددەسى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءبىر-بىرىنە قاراي شەشۋشى قادامدار جاساۋىن تالاپ ەتتى. مىنە, ەكى ونجىلدىقتان بەرى ن.ءا.نازارباەۆ جاڭا ساياسي شەكارالارمەن بولىنگەن كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرۋشى بولىپ كەلەدى جانە بولىپ قالىپ وتىر. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ بىرلەستىگى تۋرالى ايتقاندا, ادامدار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاشاندا وسىنداي ادىلەتتى دە تەڭ قۇقىقتى بىرلەستىك جاعىندا بولاتىنىن بىلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ماسەلەدەگى بەرىك ۇستانىمى ونى قازاقستاننان سىرتقارى جەرلەردەگى كوپتەگەن قاراپايىم ادامداردىڭ كوز الدىندا بەدەلدى جانە قۇرمەتتى ساياساتكەر جاسادى.
قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋدىڭ بۇكىلرەسەيلىك ورتالىعى (قپزبو) جىل سايىن قانداي ساياساتكەرلەردى جانە تمد-نىڭ قانداي ەلدەرىن رەسەيلىكتەر ءوز ەلىنىڭ ەڭ سەنىمدى دوستارى سانايتىنى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ پىكىرلەرى بويىنشا, تمد كەڭىستىگىندە رەسەيدىڭ ەڭ سەنىمدى ارىپتەسى, مىنە, كوپتەگەن جىل قاتارىنان قازاقستان بولىپ تابىلادى. رەسەيلىكتەردىڭ 42 پايىزى ايتقان «تمد كەڭىستىگىندەگى ەڭ تابىستى جانە تۇراقتى مەملەكەت» ءبىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق وداقتاسىمىز – قازاقستان. ال رەسەيلىكتەر تمد ەلدەرىنىڭ بارلىق كوشباسشىلارى اراسىندا اسا ۇلكەن سەنىمگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يە ەكەنىن ايتۋدان جالىقپايدى. رەسەي ساياسي ەليتاسىنىڭ ىشىندە, عىلىمي جانە ساراپشىلار توڭىرەگى مەن قاراپايىم ازاماتتار اراسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپتەگەن ناعىز جاقتاستارى بار ەكەنى دە قۇپيا ەمەس. وسىنىڭ بارلىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەجەلدەن رەسەي حالقىنىڭ ۇلكەن قۇرمەتىنە يە بولعانىن – ەۋرازيالىق اۋقىمداعى ناعىز كوشباسشى ەكەنىن ايعاقتايدى.
ءبىز بۇگىن بايقاپ وتىرعان ءجايت – قازاقستان پرەزيدەنتى ىلگەرىلەتكەن جانە دايەكتىلىكپەن دامىتىپ كەلە جاتقان ەۋرازيالىق يدەياسىنىڭ زاڭدى سالتانات قۇرۋى. الايدا, قازاقستان كوشباسشىسى ورىندى ايتىپ جۇرگەنىندەي, وسى جولدا ءالى دە وتە كوپ جۇمىستار اتقارۋ كەرەك. ءوزىنىڭ «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا» ماقالاسىندا ن.ءا.نازارباەۆ ەسكەرتكەنىندەي, «ەكونوميكالىق قۋاتتى, تۇراقتى جانە بارىنە ءتيىمدى ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ ءۇشىن ءالى دە كوپتەگەن اۋقىمدى مىندەتتەردى شەشۋ كەرەك». ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن دوكترينالدى پىكىرتالاستان ناقتى ىسكە قاراي ويىستىرۋ بۇگىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى جەتەكشى ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاشاق قۇرىلىستىڭ ناقتى باعدارلارىن بەلگىلەپ, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە قوسىمشا سەرپىن بەرۋگە قابىلەتتى بىرقاتار سەرپىندى يدەيالاردى ۇسىندى.
ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتى بولاشاق وداقتى نىعايتۋعا جاردەمدەسەتىن بىرقاتار قاعيداتتى جاڭا قۇرىلىمدار قۇرۋدى ۇسىندى. بىرىنشىدەن, بۇل – قابىرعاسىندا بولاشاق ءبىزدىڭ بىرلەستىگىمىزگە قاتىستى تاقىرىپتىق پىكىرتالاستار جۇرگىزىلەتىن ەۋرازيالىق پارلامەنتتىك اسسامبلەيا, ياعني ەۋرووداق پارلامەنتىنىڭ ۇلگىسى. ەكىنشىدەن, بۇل – ينتەگراتسيالانعان ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ءپىسىپ-جەتىلگەن كاسىپكەرلىك ورتا قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەۋرازيالىق ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىن قۇرۋ جانە ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ ەۋرازيالىق كونگرەسىن شاقىرۋ باستامالارى وتە-موتە ماڭىزدى. جانە, اقىر سوڭىندا, ازاماتتىق قوعام دەڭگەيىندە جوق, ال مەملەكەتتەر دەڭگەيىندەگى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار اراسىندا قالىپ كەلە جاتقان سايكەسسىزدىكتەردى جويۋدىڭ كەزى كەلدى. سونداي-اق ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تاقىرىبى توڭىرەگىندە يدەولوگيالىق اقپاراتتىق الاڭدى نىعايتىپ, كۇشەيتۋ قاجەت.
جانە مۇندا, ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, بارلىق تمد ەلدەرى ساراپشىلارىنا ۇلكەن جۇمىستار اتقارۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى كەڭىستىك اشىلماقشى. بىراق, ءبىرىنشى كەزەكتە, ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك بىزدەرگە – رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان ينتەللەكتۋالدارىنا جۇكتەلەدى. ساراپشىلىق كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋ مەن اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا, سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءبىز شتاب-پاتەرى استانادا, بولىمشەلەرى ءماسكەۋ مەن مينسكىدە ورنالاسقان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ ءۇشىن «ەۋرازيالىق ۇشتىك» ساراپشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن بىرىكتىرەتىن كەز كەلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز سىرتقى الەمدە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاي الاتىن تەڭ قۇقىقتى بىرلەستىك بولۋى جانە دامۋدىڭ بىرلەسكەن جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ ءىس باسىنداعى كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەكىلدى يدەياعا رۋح بەرۋشى جانە گەنەراتورى بار كەزدە بۇل باستاما تابىستى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى دەپ ەسەپتەۋگە تولىق نەگىز بار.
يۋري سولوزوبوۆ, ساياساتتانۋشى, ۇلتتىق ستراتەگيا ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى;
سەرگەي بيريۋكوۆ, ساياساتتانۋشى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, ساياسي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى;
ياروسلاۆ بۋتاكوۆ, تاريحشى, ساياساتتانۋشى, اندرەي پەرۆوزۆاننىي قورىنىڭ ساراپشىسى, الەكسەي ۆلاسوۆتىڭ ديناميكالىق كونسەرۆاتيزم ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ممۋ-ءدىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسەي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى;
الان كاساەۆ, ساياساتتانۋشى, يۆان فەدوروۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ءباسپاسوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, «نوۆوستي» راا باس رەداكتورىنىڭ كەڭەسشىسى;
يۋليا ياكۋشەۆا, «سەۆەر-يۋگ» ساياساتتانۋ ورتالىعى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
