كاسىبي ارميا – قورعانىمىز

تاۋەلسىزدىك! جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلدىعى جاقىنداعان سايىن وسىناۋ ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ادام جانىنا ەرەكشە اسەر ەتەتىن قاسيەتى مەن قۇدىرەتىن انىق تانىعانداي بولاسىڭ. جاقسى مەن جا­ماننىڭ, اسىل مەن جاسىقتىڭ, ادال مەن ارامنىڭ پارقىن ايىرا بىلەتىن جان استارىندا تەڭىزدەي تەرەڭ ماعىنا, شى­ڭىراۋداي ءتۇپسىز تاريح جاتقانىن جانە پايىمداي الادى. 1991 جىلعا دەيىنگى قازاق ەلىنىڭ ءاربىر العا باسقان ازاتتىق, تەڭدىك دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ اياسىنا سى­يىپ كەتەرلىكتەي, جاتسا تۇسىنەن, جۇرسە ەسىنەن كەتپەگەن اتا-بابانىڭ سان عاسىر­لىق ارمانى, جۇرگەن جولى, كورگەن ازا­بى سول ءبىر عاجايىپ تاۋەلسىزدىككە ۇمتى­لىس ەمەس پە؟ قانشاما قازاقتىڭ حاندا­رى, باتىرلارى حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قانىن توكتى, جانىن پيدا ەتتى! اقىن-جىراۋلارىمىز جىرلارىنا قو­سىپ, كۇڭىرەنىپ ءوتتى. امال نەشىك, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ بىرتۇتاستىعىن, بىرلىگىن ساقتاپ, قاسىق قاندارى قالعانشا سوعىسسا دا, باعزى ارمان كۇيىندە قالا بەردى. قانا­تىن قومداعان مۇزبالاقشا جاۋلارىنا شۇيلىككەن اعىنتاي باتىردىڭ قاراساي باتىرمەن ماڭگى دوستىعى جوڭعارلار شاپقىنشىلىعى كەزىندە توعىسقان جوق پا؟ قوس باتىر ەرلىك ىستەرىمەن اڭىزعا اي­نالدى. ولاردى ءولىم دە ايىرا الما­دى. ەلى قوس باتىرىن بىرگە جەرلەدى. ادال دوستىقتىڭ بەرىك سيمۆولى ىسپەتتى ولاردىڭ بەينەلەرى, ەرلىكتەرى – بۇگىن ۇلگى. وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالا­سى­نىڭ قاق تورىندە ەسكەرتكىش قويىلىپ, ايىرتاۋ وڭىرىندە كۇنمەن تالاسقان كۇم­بەز ورناتىلدى. قازاق حاندىعىنىڭ تۇ­تاس­تىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا شاۋ تارتقانشا اتتان تۇسپەگەن جۇرەك جۇتقان ەرجۇرەك, «اقتابان شۇبىرىندى, القا­كول سۇلاما» قاسىرەتىن «ەلىم-اي» داس­تا­نىنا ارقاۋ ەتكەن ارقالى اقىن قوجا­بەر­گەن جىراۋ قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن اسكەرىن باس­قا­رىپ, جاۋعا قايمىقپاستان قارسى شاپ­قان. ەلىم دەپ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تو­لاتىن مۇنداي تۇلعالار ەلىمىزدىڭ ءار قيى­رىنان كوپتەپ شىققان. ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ ۇلى جەڭىسى – ءتا­ۋەلسىزدىگىمىزگە جەتۋ جولىنىڭ ءبىرى, عا­سىر­لىق ۇمىتىلماس وقيعالاردىڭ بىرەگەيى. ج. قيزاتوۆ, ت.پوزولوتين, ى. ىبى­راەۆ, ءا. دوسمۇحامبەتوۆ, ە. ءداۋىتوۆ, ءا. دارمەنوۆ, تاعى باسقا جەرلەستەرىمىز ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىر­لا­رى اتاندى. ولاردىڭ ەسىمدەرى حالىق اراسىندا زور قۇرمەتپەن اتالادى. تە­رەڭ­نەن ويلانا قاراساق, حالقىمىزدىڭ بار­شا تاريحى تاۋەلسىزدىكپەن تىعىز باي­لانىستى ەكەنىن كورەمىز. مىنە, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ الەمگە ايداي تانىتقان ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مە­رەيتويىن جۇرتشىلىق بولىپ تويلا­عا­لى وتىرمىز. بۇل جاي عانا جيىن ەمەس, قازاقستاننىڭ جەكە مەملەكەت رەتىندە ءوسۋ, وركەندەۋ, دامۋ, تورتكۇل دۇنيەگە تا­نىلۋ كەزەڭى. «ءداستۇرلى ۇلتارالىق تاتۋ­لىق­­­­­تىڭ جانە باسقا ەلدەرمەن تاتۋ كور­شىلىك, ءوزارا پايدالى قارىم-قاتىناسىنىڭ قاجەتتى ەلەمەنتى رەتىندە بەرىك تە ىرگەلى بەيبىتشىلىكسىز مەملەكەتتىڭ باقىتتى بولاشاعى جوق, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس»,  دەپ ەسەپتەيتىن ەلباسى ءوز حالقىن يگى ىستەرگە باستاپ, جول كورسەتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى – ونىڭ ارميا­سى, ىشكى جانە سىرتقى قورعانىس جۇيەسى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قارۋلى كۇش­تە­رىمىز ىرگە كوتەرىپ, مەملەكەت ءومىرىن­دە­گى ءرولى مەن ماڭىزى ارتا ءتۇستى. رەسپۋب­ليكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن. نازارباەۆ تاۋەلسىز ەل­دىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي باسشىلىق ەتىپ, زامانا تالاپ­تا­رىنا ساي جوعارى ساپادا جەتىلدىرۋ ءما­سە­لەسىن باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. جاڭا ۇلگىدەگى ارميا قۇرۋدىڭ زاڭنا­ما­لىق نەگىزدەرىن, تۇجىرىمداماسىن بەكىتىپ بەردى. قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە قور­عانىس مينيسترلىگى, رەسپۋبليكالىق ۇلان جاساقتالدى. اسكەري ماماندار دايارلاۋ قولعا الىندى. تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش اتا زاڭى قابىلدانىپ, ادامداردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ورتالىق ازيا ايماعىنداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋى, قاۋىپسىزدىكتىڭ جا­ڭا قاتەرلەرىنىڭ پايدا بولۋى, مەملە­كەتتىڭ اسكەري ۇيىمدارىن نارىق جاعدا­يى­نا بەيىمدەۋ جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلداۋعا اسەر ەتتى. بۇل دا تەرەڭنەن ويلاستىرىلعان شەشىم. اسكەري دوكترينا دەگەنىمىز – مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋ­ىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سوعىستار مەن قارۋلى جانجالداردى بولدىرماۋعا, قا­ر­ۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردى دامىتۋ مەن قول­دانۋعا نەگىز قالاۋشى كوزقاراستار ءجۇ­يە­سىن بىلدىرەتىن قۇجات. وندا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اسكەري-تەحنيكالىق ساياسات جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپ­سىرىسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى انىق جازىلعان. قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋ جانە دامىتۋ تاجىريبەسى كەلىسىم-شارت بويىن­شا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ, ارميا­نىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بارلىق جاعىنان وڭ ىقپال ەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. ارميادا قاتاڭ ءتارتىپ پەن اسكەري قىزمەتشى­لەر­دىڭ, ساربازداردىڭ جاۋىنگەرلىك ءازىر­لى­گى­نەن باسقا, ولاردىڭ دەنساۋلىعى, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى, كيىم-كەشەگى ءبۇتىن بولۋى شارت. ونسىز ارميا بەكەم بولا المايدى. قازىرگى زامان ارمياسىن قۇرۋ – تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى جاڭ­عىر­تۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, زامانعا لايىق اسكەري قىزمەتشى, جاڭا كادرلار تاربيەلەۋ. كاسىبي ارميا قۇرۋدىڭ ىرگە­تاسى رەتىندە بىلىكتىلىگى جوعارى اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن جاڭارتۋ جولىنداعى ىرگەلى قادام بولدى. بۇل تاپسىرمانى ءبىزدىڭ الدىمىزعا جوعارى قولباسشىنىڭ ءوزى قويىپ, ىرگەلى مىندەتتەرىن بەلگىلەپ بەردى. قازىر كوپتەگەن مەملەكەتتەر قارۋلى كۇشتەرىن ارالاس سيپاتتا جاساقتاۋعا بىرتىندەپ كوشىپ جا­تىر. ولاردىڭ قاتارىندا يتاليا, فرانتسيا, گفر, وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا دا ەلدەر بار. ءبىزدىڭ اسكەرىمىزدى دە كاسىبي دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبى قارۋلى كۇش­تەردىڭ 70 پايىزىن وفيتسەرلەر مەن كەلى­سىم-شارت بويىنشا قىزمەتكەرلەردەن تۇ­راتىن كاسىبيلەر قۇرايدى. 1991 جىل, 16 جەلتوقسان! ءار قازاق­ستان­دىقتىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالاتىن تاريحي وقيعا, قۋانىشتى كۇن! بۇل جى­لى مەن بورالدايداعى اسكەري ءبولىمنىڭ ۇگىت وتريادىنىڭ كومانديرى قىزمەتىندە ەدىم. وفيتسەرلەر اراسىندا قازاق جىگىتتەرى از. بىرگە قىزمەت ەتىپ, ك ۇلىپ-ويناپ جۇرگەن باسقا ۇلت وفيتسەرلەرى ەلدەرىنە قايتاردا: – «سەندەر اسكەري قىزمەت ىستەيمىز دەيسىڭدەر, ارنايى كادر جوق قوي», – دەگەنى. وزدەرىنشە مۇقاتقان تۇرلەرى. شۇكىرشىلىك, 20 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز باس­قا مەملەكەتتەردەن ەش كەم ەمەس جوعارى ءبىلىمدى اسكەري كادرلار شوعىرىن ءتار­بيە­لەپ شىعاردىق. قارۋ-جاراعىمىز دا, اسكەري تەحنيكامىز دا تالاپقا ساي. قا­زىرگى تاڭدا قازاقستاندىق اسكەري قىز­مەت­شىلەر الەمنىڭ جەتەكشى 55 اسكەري وقۋ ورىندارىندا 160-تان استام مامان­دىق بويىنشا ءبىلىم الادى. 1996 جىل­دان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 3600-دەن استام اسكە­ري قىزمەتشىسى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اسكەري جانە ازاماتتىق وقۋ ورىندارىن, سونداي-اق اكادەميالىق جانە وفيتسەر­لەردىڭ كۋرستارىن ءتامامدادى. رەسەيدىڭ 42 اسكەري وقۋ ورىندارى مەن وقۋ ورتا­لىق­تارىندا وقۋدىڭ تولىق باعدارلا­ما­سى بويىنشا جانە قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا مىڭنان استام قازاقستاندىق ءاس­كەري قىزمەتشى دايارلىقتان وتۋدە. ءبىزدىڭ ارميا تۋرالى بەدەلدى اسكەري شولۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى ۆ.ليتوۆكين اسكەري جاتتى­عۋلاردى كورگەننەن كەيىن «كاچەستۆوم پريزىۆنوگو كونتينگەنتا موجەت پوحۆاستاتسيا نە كاجدايا سترانا. بىت وفيتسەروم ي سولداتوم ۆ كازاحستانە پرەستيجنو», دەگەن ەكەن. قازىر ءبارىمىزدىڭ ماڭىز­دى ماقساتىمىز – مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اگرەسسيا­نى نەمەسە اسكەري جانجالدار تۇتاندى­رۋدى بولدىرماۋ, قوعامدى قورعاۋ, ەلى­مىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددە­لەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ. سوندىقتان الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراق­پەن جانە تەحنيكامەن جاراقتان­دى­رىل­عان جوعارى كاسىبي ارميانىڭ بولۋى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومىرلىك ما­ڭى­زى بار ۇلتتىق مۇددەلەرىن سەنىمدى قور­عاۋ شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 1997 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە حالىق­ارا­لىق اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزىلىپ كەلەدى. وسى جىلى «ورتازبات» جاتتى­عۋى­نا 6 ەلدىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى مەن اسكەري اتتاشەلەرى قاتىستى. ول كەزدە تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 6-اق جىل بو­لاتىن. سودان بەرى «رۋبەج-2006», «دالا قىرانى», «اسكەري دوستاستىق-2011», «شى­عىس-2011», «ءوزارا ءىس-قيمىل», ت.ب. بىرلەسكەن جەدەل-تاكتيكالىق وقۋ-جات­تى­عۋلار وتكىزىلدى. ەلباسى قازاقستان حال­قىمەن بولعان تىكەلەي جەلىدە «قازىر­گى الەمدە سانى كوپ ارميالاردىڭ قاجەتى شامالى. ىڭعايلى, ۇتقىر, جاقسى جاب­دىق­تالعان, ازىرلىگى مول ارميا كەرەك. ارميا حالقىمىز ماقتاناتىنداي بول­سىن. ويتكەنى, ول – قازاقستان حالقىنىڭ ارمياسى. ارميامىزدىڭ بەدەلىن ارتتى­را تۇسەيىك», دەگەن بولاتىن. قازاقستان – بۇگىندە دامۋ الەۋەتى قار­قىندى مەملەكەت. قازاقتىڭ ماڭداي­ى­نا بىتكەن حاس باتىر باۋىرجان اتامىز­دىڭ ابىروي تۋرالى ايتقان مىناداي پىكىرى بار: «ابىروي – جەكە ادامنىڭ ار-نامىسىن ۇعىنۋ دەگەن ءسوز. ابىرويدى جوعارى مورالدىق رۋحتى ساقتاۋ جو­لىن­دا ءوز ءومىرىن قيۋعا دەيىن بارۋعا نيەت ەتۋ نامىس دەپ اتالادى». ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتە اسكەر قاتارىنا الىنۋشى­لاردى شىعارىپ سالۋ شارالارى جۇيەلى وتكىزىلەدى. ونداعى ماقسات – وتانسۇيگىش قاسيەتتەرگە تاربيەلەۋ. بۇگىنگى كۇنى ءاربىر قازاقستاندىق ازامات – قازاق ەلىندە تۋعانىن ماقتانىش ەتىپ, ءوز جەرىنىڭ پاتريوتى بولۋعا ءتيىس. عاسىرلار بويى ۇمتىلعان باستى بايلىعىمىزدى – ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسۋ – ءار قازاقستاندىقتىڭ ابىرويلى مىندەتى. باقىت – ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن ءبىر­تۇتاستىعىندا. ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ ايتقانداي, ءبارىمىز جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ, قىزمەت جاساۋىمىز كەرەك, سوندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدى, وتانىمىزدى قانشالىق­تى سۇيەتىنىمىزدى كورسەتە بىلەمىز. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ياعني بەيبىت ومىردە حالىققا ادال ەڭبەك ەتىپ, ەلىمىزدىڭ جا­راسىمدى ودان ءارى الپاۋىت مەملەكەت بو­لۋىنا كۇش سالۋ. سوندىقتان ءاربىر قا­زاقستاندىق ءوز ەلىنە, وتانىنا دەگەن قۇر­مەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىن ىسپەن ءدا­لەل­دەي ءبىلۋى كەرەك. ول – ءاربىر ازامات­تىڭ قاسيەتتى پارىزى. مۇراتبەك زەينۋللين, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قورعانىس ءىسى جونىندەگى دەپارتامەنت­­تىڭ باستىعى, پولكوۆنيك.