ء –بىر زاماندا قازاق ادەبيەتىن, عىلىمىن قازان توڭكەرىسىنەن بەرى قاراي ەسەپتەيتىن كەز بولدى. ول كەزدەگى قازاق عىلىمىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ, ءتىپتى مادەنيەتىنىڭ ءوزى ورىس عىلىمىنا, ادەبيەتىنە, ادەبيەتتانۋىنا, مادەنيەتىنە نەگىزدەلىپ جازىلدى. ال ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, ماعجان, ءالىمحان سياقتى باسقا دا اتى اتالماي قالعان ارىستارىمىزدىڭ جازعان العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەرى, وقۋلىقتارى نەگە سۇيەندى؟
– قازاق جەرىندە ءال-فارابي, ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت ياساۋي سياقتى اسىل ءسوز يەلەرى بولعان. بۇكىل الەمدىك, تۇركى, اراب, پارسى عىلىمى ساناساتىن بۇل اسىل ءسوز – اقىل ءسوز ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن جوق. ءداستۇر جالعاستى. كەڭەس كەزىندەگى ەۋروتسەنتريستىك ۇستانىم بۇل تاجىريبەمەن ساناسپاي كەلدى. بۇقار جىراۋدى ابىلاي حانعا عانا قاتىستى اندا-ساندا ءبىر ايتىپ كەلدىك. ابايدىڭ الدى مەن سوڭى دا ب ۇلىڭعىر بولىپ, بۇل تاقىرىپتارعا تىيىم سالىندى. 1951 جىلى م.و.اۋەزوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قورعالعان «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» اتتى ديسسەرتاتسياسى ءۇشىن جاس عالىم قايىم مۇحاممەدحانوۆ 25 جىلعا كارلاگقا كەسىلدى. ءاليحان مەن احمەت باستاعان الاش ادەبيەتتانۋى تۇركى بابالاردىڭ اسىل ءسوزى دە, اقىل ءسوزى دە بىزگە قاجەت ەكەنىن دالەلدەگەن ەڭبەكتەر قالدىرعانىن ءبىز تەك تاۋەلسىزدىك كەزىندە بىلدىك. ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۋعات ات-تۇركي» ەڭبەگى تۋرالى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىنعى زەرتتەۋىندە حالەل دوسمۇحامەدوۆ كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ تەگى, مىنەزى, سالت-ءداستۇرى, عىلىمى مەن جارقىن كەلەشەگى تۋرالى كەرەمەت ماعلۇماتتار بەرگەن. سول ەڭبەكتە قاشقاري كەلتىرگەن تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى حاديس بويىنشا تۇركىلەر اللانىڭ ادىلدىك ورناتۋ ءۇشىن جىبەرگەن ارنايى اسكەرى ەكەنى ايتىلعان. حح عاسىر باسىندا وسىنداي ەتيكالىق كۇش بەرەتىن قۇندى ماعلۇمات الاش ارىستارىنا اسا قاجەت ەدى. ءبىز مۇنى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. الاش عالىمدارى اتا-بابانىڭ تەكتى ءىسىن جالعاستىرۋدى پارىز دەپ ساناعان.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ابايدى جوققا شىعارۋدان امان الىپ قالعان ءاليحان باستاعان الاش ادەبيەتشىلەرى ەدى. سەبەبى ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە ءال-فارابيدەن كەلە جاتقان اسىل ءسوز – اقىل ءسوز تەكتىلىگى ساقتالعان. «اباي ءبىزدى قاسيەتتى جادىگەرلەرمەن جالعاستىرىپ تۇرعان كوركەم ءسوز يەسى» دەيدى ءاليحان بوكەيحان. 1905 جىلى شىققان ماقالاسىندا اقىننىڭ كوركەمدىك الەمىن ەۋروپالىق ادەبيەتپەن تەڭ دارەجەدە تالداپ بەرگەن. ءاليحان دالانىڭ ەستەتيكالىق كوركەم ءسوزى ەۋروپالىقتارمەن تەڭ دارەجەدە, ءتىپتى, اسىل ءسوزدىڭ اقىل ءسوز بولۋى ارقىلى تەك سەزىمدى بەينەلەيتىن سۇلۋ سوزدەن جوعارى تۇر دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ابايداي اقىن تۋعانعا دەيىن قانشالىقتى اسىل ءسوز يەلەرى بولعاندىعى وسىلاي مەڭزەلگەن. 1912 جىلى ماعجان جۇماباي ۇلى ء«سوزى التىن, حاكىم اباي» دەپ باعالاپ, ءاليحان ۇستانعان تۇجىرىمدى دامىتىپ اكەتەدى. وسى ءتورت سوزدە ابايتانۋدىڭ باستى تىرەكتەرى ناقىشتالعان. الاش عالىمدارى ابايدى زەرتتەۋ ارقىلى حح عاسىرعا دەيىنگى قازاق اسىل ءسوزىنىڭ التىن دىڭگەكتەرىن ايقىنداپ بەردى. مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ: «كەيىنگى عاسىرلاردا دا اباي قازاق ادەبيەتىنىڭ تەمىرقازىعى بولادى» دەۋى وسىدان. 1913 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەيتىن زەرتتەۋىندە ابايدىڭ مۇراسىنا قاتىستى ويلار تەوريالىق دەڭگەيدە تۇجىرىمدالىپ جۇيەلەندى. بۇگىنگىدەي كوپسوزدىلىكپەن ەمەس, ناقتى, انىق تۇجىرىمدار جاسالدى. الاش عىلىمى قازاقتىڭ ءوز تانىمىنا سۇيەندى. ماعجاننىڭ «پەداگوگيكاسىن» دا, جۇسىپبەكتىڭ «پسيحولوگياسىن» دا قاراساڭىز, مۇنداعى كەلتىرىلگەن مىسالداردىڭ ءبارى قازاق تۇرمىسى, سالتى, ادەت-عۇرپى مەن تەگىن انىقتاپ تۇرعان عيبراتتى جادىگەرلەرگە سۇيەنگەن.
– الدەقايدا كەيىن جازىلىپ, العاشقى ادەبيەتىمىز, عىلىمىمىز دەپ ەسەپتەلگەن ەڭبەكتەردەن الاش قايراتكەرلەرى كىتاپتارىنىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
– ءار ۇلتتىڭ ادەبيەتىنىڭ ءوزىنىڭ باستاۋ ارناسى, قالىپتاسۋى مەن دامۋ كەزەڭدەرى بار. سوتسرەاليزم تۇسىندا جازىلعان بەيسەمباي كەنجەباەۆ, قاجىم جۇماليەۆ, ءانۋار دەربىساليەۆ, شامشيابانۋ ساتپاەۆانىڭ زەرتتەۋلەرىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋلارى انىقتالىپ ەدى. جىراۋلىق پوەزيا كەڭەس كەزىندە قازىرگىدەن كوبىرەك زەرتتەلگەنى انىق. بىراق تۇرماعامبەت باستاعان كىتابي اقىنداردى رەسمي ادەبيەتتەن اۋلاق ۇستادىق. ولاردىڭ باستى «كىناسى» –ارابشا-شاعاتايشا جازعانى ەدى. عۇمار قاراش باستاعان اقىندار شاريعاتتى ولەڭمەن ايتتى. قازاق حالقىنىڭ جاتتاۋ قابىلەتى زور بولعاندىقتان ۋاعىزدى ولەڭمەن جەتكىزۋ قاجەت ەدى. 1988 جىلى قايتا ورالعان الاش ادەبيەتى مەن الاش ادەبيەتتانۋى ۇزىلگەن ءداستۇر مەن جوققا شىعارىلعان جادىگەرلەردى, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ كەزەڭىندەگى رەتسىزدىكتى ءوز ورنىنا قويدى. قازاقتىڭ تاريحىن, شەجىرەسىن قالپىنا كەلتىردى. ءاليحاننىڭ وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن وكسفورد جۋرنالىنا شىققان ماقالالارى سونىڭ دالەلى. قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى تۋرالى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا جازىپ تاستاعان. ءاليحاننىڭ باستى ۇستانىمى – قازاقتىڭ ادەبيەتىندە ەلدىڭ تاريحى مەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردىڭ شەجىرەسى بار دەپ ەسەپتەگەنى. قازاق ادەبيەتى مەن مەملەكەتتىڭ تاريحى تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن الاش ادەبيەتتانۋى ارقاشان التىن ارقاۋ ەتتى. «ادەبيەت تانىتقىشتا» احمەت بايتۇرسىن ۇلى بۇل تۇجىرىمدى تەوريالىق تۇرعىدا نەگىزدەپ, ءپان سوزدەرى ارقىلى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ايعاقتاپ بەردى. عالىمنىڭ ءوزى تاۋىپ ورنىقتىرىپ كەتكەن ءتىلتانۋ مەن ادەبيەتتانۋلىق تەرميندەرىن, ءپان سوزدەرىن احاڭنىڭ اتىن اتاماي پايدالانىپ كەلدىك.
ء«تىل قۇرالى» مەن «ادەبيەت تانىتقىشىندا» بۇكىل ءتىلتانۋ مەن ادەبيەتتانۋدىڭ كۇنى بۇگىن ءبىز قولدانىپ جۇرگەن بارلىق پاراديگمالارىن قازاق تىلىندە قالىپتاستىرىپ بەرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەنىن ايتا بەرمەيمىز. تەك 1977 جىلى سول كەزدەگى جاس عالىم رابيعا سىزدىقوۆا: ء«بىز ءتىلتانۋ ينستيتۋتى بولساق, وسى ءتىلتانۋ, انا ءتىلى دەگەن تەرميندەردىڭ ءوزىن قالدىرعان احمەت بايتۇرسىنوۆ قوي» دەپ اكادەميانىڭ جالپى جينالىسىندا العاش رەت اقيقاتتى باتىل ايتقان-دى.
«ادەبيەت تانىتقىشتاعى» تەوريالىق قيسىندار, ءبىر عاجابى, الەم مويىنداپ وتىرعان ءباحتيننىڭ تەورياسىمەن بىردەي. باحتين مەن بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەوريالىق تۇجىرىمدارىنىڭ سايكەستىگى رەسەي عالىمدارىن تاڭعالدىرۋدا. مۇنداي سايكەستىكتەر عىلىمدا سيرەك كەزدەسەدى. ادەبيەت دەگەن نە؟ ول نە ءۇشىن كەرەك قوعامعا؟ ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي؟ ادەبيەتتى قالاي تانىتۋ كەرەك؟ ادەبيەت ادام جانىنا, قوعامعا قالاي اسەر ەتەدى؟ تاريx پەن ادەبيەتتىڭ اراقاتىناسى قانداي؟ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپتى قازاقتىڭ ساليقالى تىلىمەن بايتۇرسىن ۇلى باحتيننەن قىرىق جىلداي بۇرىن جازىپ كەتىپتى!
ادەبيەتتانۋ دا – ماتەماتيكا سياقتى ناقتى عىلىم. سوندىقتان كىم, قاشان دالەلدەگەن دەگەن اقپارات ناقتى. اxمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ادەبيەتىنىڭ باستاۋى, تەگى, دامۋىنا قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتى تۇڭعىش رەت تەوريالىق تۇرعىدا انىقتاپ بەردى. قازىرگى ديسكۋرس دەپ جۇرگەن پاراديگمانى عالىم باياعىدا ايتىپ كەتكەن: قازاق سويلەگەندە ءسوزدىڭ اۋەزە, تولعاۋ, ايتىس, تارتىس تۇرلەرىن پايدالاناتىنىن دا دالەلدەپ بەرگەن. كەڭەس كەزىندە ءبىز بۇلاردى تەك جانر رەتىندە عانا تانىپ, سونىمەن شەكتەلەتىنبىز! پولشادا تۇراتىن تۇركولوگ حەنريك يانكوۆسكي زەرتتەۋلەرىمدەگى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پىكىرلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قازىر «ادەبيەت تانىتقىشتى» اعىلشىن تىلىنە دەپ ءتارجىما جاساپ جاتىر.
– ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ تولىق قالىپتاسىپ, وزىنە ءوزى سۇيەنەتىن دەڭگەيگە جەتتى مە قازىر؟
– قاي عىلىم سالاسى بولسىن ءوز ء«پان تىلىندە» جازىلۋى قاجەت. ادەبيەتتانۋدىڭ الەمدىك دەڭگەيى بار. كەڭەس ادەبيەتتانۋى دا ءوز شەرلى تاريحى بار ءبىر كەزەڭ بولىپ قالادى. الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىم ارناسى كەڭ, ادامزاتقا ورتاق ءىلىم. ابايدى الەمدىك ارەنادا تانىتۋ ءۇشىن سول كونتەكستە مويىندالعان كلاسسيكالىق ورتامەن سالىستىرا تانىتۋ قاجەت. اباي نەسىمەن, احاڭ ايتقانداي, باس اقىن بولىپ تۇر دەگەنگە الەمدىك كلاسسيكالىق پاراديگمالار ارقىلى جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قازىرگى اقىن-جازۋشىلاردى تانىتۋ ءۇشىن دە الەمدىك عالىمداردىڭ سوڭعى تۇجىرىمدارىنا سۇيەنۋ قاجەتتىلىگى وسىندايدان تۋادى. ءاليحاننىڭ ماقالالارىنداعى تاريحيلىق ۇستانىم مەن احاڭنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىنداعى» اسىل ءسوز تەورياسى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ زەرتتەۋىندەگى ادەبيەتكە ۇلتتى بىرىكتىرەتىن وتانشىلدىق سارىن قاجەت ەكەنىن ايقىنداعان بازالىق ىرگەلى ءبىلىم بىزدەن كەيىن دە قاجەت بولارى انىق!
– ال جالپى قازاق عالىمىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگى قانداي؟ ءوز عالىمدارىمىزدىڭ الەۋەتىن سارقا پايدالانا الىپ جۇرگەن حالىقپىز با؟
– ماتەماتيكا, فيزيكا بويىنشا قازىرگى شەتەلدە وقيتىن قازاق جاستارى قىتايلاردان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا ەكەن. بۇرىن ەكىنشى ورىندا رەسەيلىكتەر بولعان. الەۋەت بار. بىراق قازىر مۇنى تولىق پايدالانىپ جاتقان جوقپىز. شەتەلگە قازاق تىلىندە سويلەيتىن عىلىمدى شىعارۋ ماسەلەسى بولاشاقتا قالاي بولادى؟ قازىر عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كۇردەلەنگەن. جانە بولىنگەن گرانت كوررۋپتسيالىق جولمەن كەتىپ جاتقاندا, قازاق ادەبيەتى, تاريحى مەن مادەنيەتىن شەتەلگە شىعارۋ ەكىتالاي. ءبىر رەتتىك اندا-سانداعى ساياسي پرەزەنتاتسيالارمەن عانا شەكتەلىپ قالامىز-اۋ...
ال ادەبيەتتى, عىلىمدى جۇرەگىمەن تۇسىنگەن جاستارعا عىلىممەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بولا ما؟ قازاقتىڭ ماتەماتيكتەرىمەن سويلەسسەڭ, قازاق جاستارى ەسەپتى باسقاشا شىعارادى ەكەن. باسقالار ەۋروپالىق ستاندارتپەن شىعارسا, ءبىزدىڭ جاستار ەكى-ءۇش قادام اتتاپ توتەسىنەن شىعاراتىن كورىنەدى. قالاي شىعاردىڭ دەسە, وزدەرى ايتا المايدى. بىراق شەشۋى دۇرىس. بۇل بابالارىمىزدان قالعان ينتۋيتسيا. ءبىزدىڭ ويلاۋ جۇيەمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى وتە بيىك. جاستارىمىز وتە تالانتتى. گۋمانيتارلىق عىلىم تىستا قالىپ تۇرعاندا, قازىرگى مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتار سىن كوتەرمەي بارا جاتىر. وقۋلىق جازعاندا بازالىق ءبىلىم مەن عىلىمدى اتتاپ ءوتۋ ساۋاتتىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس! ماعجان جۇماباي ۇلى: «مەكتەپتىڭ ەكى قارۋى بار.
ۇعالىم مەن جاقسى وقۋلىق!» دەگەن. وقۋلىقتار بازالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اتتاپ ءوتىپ شىعاتىن بولعاندىقتان, ول ءبىلىم بەرۋ قارۋى بولۋدان قالىپ بارادى. بيىل شىققان قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارىنا ساراپتامانى ءتىل ءبىلىم ينستيتۋتى بەرگەن! م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ءوز ورنىندا تۇرعان كەزدە نەگە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ساراپتاما بەرۋى كەرەك؟ وقۋلىقتىڭ ساپاسى تومەن بولعاندىقتان كاسىبي مامانداردىڭ پىكىرىن قاجەت دەپ ساناماعان جوعارىداعىلار. تاۋەلسىزدىك كەزىندە الاش ۇرپاعى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى وسىلاي اتتاپ بارا جاتىرمىز...
– ءاليحان بوكەيحان قازاق عىلىمىنىڭ كوپ سالاسىنىڭ العاشقى قادامدارىن جاسادى جانە العاشقى ەڭبەكتەرىن جازۋعا ىقپال ەتتى. ارنايى تاپسىرما بەرىپ, وقۋلىقتار جازدىردى مىسالى. قازىرگى عىلىم-بىلىمدەگى وسىنداي قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاششا شىرىلداعان جاناشىرلىق ءۇردىستىڭ جايى قالاي؟
– گۋمانيتارلىق عىلىمعا, ونىڭ ىشىندە تاريح, ادەبيەت پەن تىلگە ءۇستىرت قاراۋ بايقالادى. ءاليحان بوكەيحان ماسكەۋدە ۇيقاماقتا وتىرعاندا ماعجانعا «پەداگوگيكا», جۇسىپبەككە «پسيحولوگيا» كىتابىن جازدىردى. جازۋشىلارىمىزدىڭ تىلدىك قورىن قازاق عىلىمي ءتىلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتادى. ءاليحاننىڭ ءىسى بۇگىن ۇلگى بولۋ كەرەك ەدى. قازىرگى ۇدەرىستىڭ باسى-قاسىندا مۇxتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان, ەرمۇxان بەكماxانوۆ, سالىق زيمانوۆ, قايىم مۇxامەدxانوۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, امانگەلدى ايتالى سياقتى عالىمدار جوق. قازاقتىڭ انا ءتىلى, ادەبيەتى مەن تاريحى مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاجەت دەپ ويلايتىن ۇرپاق كەلەتىنى انىق. قازىر «رۋحاني جاڭعىرۋ» جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما وسى ءۇش تەتىكسىز قالاي ىسكە اسۋى مۇمكىن؟
بازالىق ءبىلىم قازاق تىلىندە ءارى قاراي دامىماسا بىزدەن ۇلكەن عالىمدار شىعۋى ەكىتالاي. بۇكىل ءبىلىم اۋەلى انا تىلىندە الىنۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا باسقا تىلدەردى مەڭگەرۋ قاجەت. بىزدە جىل سايىن جاڭا وقۋلىق شىعارۋ «سانگە» اينالدى. شەتەلدەر مەن كورشى رەسەيدە بىرنەشە جىلدا ءبىر رەت قانا شىعارىلادى. ال جىل سايىن ساپاسى تومەن جاڭا وقۋلىقتار شىعارۋ مەكتەپكە قانداي جاقسىلىق اكەلۋى مۇمكىن؟ ءتىل, ادەبيەت, تاريح وقۋلىقتارى وسى عىلىم سالالارىنىڭ بازالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرىگىپ شىقپاعاندىقتان ساپاسىز. زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى سوڭعى بازالىق ءبىلىم مەكتەپكە جەتپەي جاتىر. وقۋلىقتىڭ مينيستر بەكىتەتىن باعدارلاماسىن بەلگىلى مەكتەپ مۇعالىمدەرى جازادى ەكەن. بازالىق عىلىممەن بايلانىستارى جوق مۇعالىمدەردىڭ بۇل باعدارلاماسىن وقۋلىق جازعان اۆتورلار ۇستانۋعا مىندەتتى. بازالىق عىلىم وقۋلىقتان تىس قالعان كەزدە قانداي عىلىمي ساپا بولۋى مۇمكىن؟
– عىلىم جولىندا وكىنگەن كەزىڭىز بار ما؟
– م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ تەوريالىق پروبلەمالار كەشەنى اتتى بولىمىندە ەكى جىل تاجىريبەدە بولىپ, ءۇش جىل اسپيرانتۋراسىندا وقىدىم. مەنىڭ وقىعانىم باتىستىڭ, ورىستىڭ فيلوسوفتارى مەن تەورەتيكتەرى بولدى. سولاردىڭ ىشىندە مىقتىسى باحتين دەپ ءبىلدىم. ءباحتيننىڭ ادەبيەت تۋرالى, ادەبيەتتىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلارىنا جۇگىندىم. 1988 جىلى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىن» وقىعاندا, تاڭعالدىم. جانە بۇرىن بىلمەگەنىمە قاتتى وكىندىم. سول كەزدە بايتۇرسىن ۇلىن بىلسەم, سول تۇرعىدا قانشا ەڭبەك جازىلار ەدى.
م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ تەوريا ءبولىمىنىڭ تۇڭعىش قازاق اسپيرانتى بولدىم. ماعان دەيىن ول جەردە مۇرات اۋەزوۆ ديسسەرتاتسياسىن تالقىلاپ, قورعاپتى. سول كىسىنىڭ ديسسەرتاتسياسىن وقىعان سكۆوزنيكوۆ, بوچاروۆ, كۋدەلين, پاليەۆسكيلەر: «اۋەزوۆ دەگەن زەرتتەۋشى قازاق ادەبيەتىنىڭ كونە باستاۋلارى بولعانىن, ولار اراب تاڭبالارىمەن جازىلعاندىعىن ايتتى» دەپ تاڭىرقاپ ءجۇردى. مەن سول كەزدە مۇرات اۋەزوۆتى بىلمەسەم دە, عالىمنىڭ كەرەمەت زەرتتەۋى بار ەكەنىن ماسكەۋدەن ەستىدىم.
– ءسىز «قازاق جازۋشىلارى كوبىنە-كوپ ايەل ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا تەرەڭدەپ بارا المايدى, ايەل تابيعاتىن اشا المايدى» دەيسىز. بۇلاي ايتۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
– قازاق ادەبيەتىندە اقبىلەك پەن قاراگوز دەڭگەيىندە قازاق ايەلىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتاردى جەڭگەن ايەل بەينەسى ءالى كۇنگە جازىلعان جوق. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ اقبىلەگىنىڭ تولعاتقانىن وقىعاندا دەنەڭ تۇرشىگىپ, اۆتور ەر ادام وسىنى قالاي جەتكىزگەنىنە قايران قالاسىڭ. ايەل-انانىڭ دۇنيەگە بالا اكەلۋ ءساتى مەن تولعاعىن جۇسىپبەكشە ءتۇسىندىرىپ بەرگەن جازۋشى جوق. ايەل تاقىرىبىن جازعاندار بار. ال ايەل پسيحولوگياسىن اشۋ, جانىنا ءۇڭىلۋ مۇلدە باسقا دۇنيە. بۇل رەتتە دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاسىنداعى» ايەل بەينەسى ەسكە تۇسەدى. شاعىن بولسا دا, ايەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتى, تابيعاتتارى بولەك ەكى ادامنىڭ ىشكى ارپالىستارى, ايەلدىڭ نازىك جانىنا نەمقۇرايلى قاراعان ەردىڭ ارەكەتى بار.
– 2000 جىلدارى «ەندى روماندار وقىلمايدى, شاعىن جانرلاردىڭ زامانى تۋدى» دەپ ەدىڭىز. ادەبي ورتادا وسى تۇجىرىمىڭىز ءبىراز تالقىعا ءتۇستى. ءالى دە سول ويداسىز با؟
– مەن بۇل پىكىردى ايتقاندا ۇلكەن رومان جازاتىن زامانداستارىم رەنجىدى. ۇلكەن جانردى قۋىپ كەتكەندە بۇگىنگى زامان ادەبيەتتەن تىس قالىپ جاتتى. قازىر الەمدىك دەڭگەيدەگى سىيلىقتاردى الىپ جاتقان شىعارمالاردىڭ كولەمى قىسقا. كليپتىك زاماندا ۇزاق شىعارمالار كوپ وقىلمايدى. شاعىن دۇنيە ناقتى بولادى. قازىر ادەمى ءسوز قۋ ەمەس, جوعارى كوركەمدىك دەڭگەيىمەن قاتار تانىمدىق ماعلۇماتى بار شىعارمانى بەرە ءبىلۋ كەرەك. جانە ول ۋاقىتى شەكتەۋلى وقىرماننىڭ نازارىنا ىلىگەتىندەي شاعىن جانە تارتىمدى بولۋى ءتيىس. ادام جانىنا نە اسەر ەتەدى؟ ادامدىقتى ساقتاپ قالۋ نەگە باستى ماسەلە؟ وڭ مەن سولدىڭ كۇرەسى جاڭا تەحنولوگيالارعا باعىنعان زاماندا شۇباتىلعان سويلەمدەر جالىقتىرماۋى كەرەك. وسى رەتتە ورxان پامۋكتىڭ ايتقانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك: ەۋروپالىق اقىننىڭ ءار مەتافوراسى شىنايى شەدەۆر بولىپ ناسيxاتتالعان كۇندە, باسقا مۇسىلمان ەلىنىڭ بۇدان دا كەرەمەت تەڭەۋلەرى تەك ەتنوگرافيالىق, نە ەتنيكالىق ەرەكشەلىك دەپ قانا باعالانۋدا. دەگەنمەن شىنايى كلاسسيكالىق ادەبيەت ماڭگىلىك كونتەكسىنەن تۇسە قويماس. وتكەن جازدا پاريجدە مەترودا كەلە جاتسام, قۇلاعىن بىرنەشە جەردەن تەسكەن ەۋروپالىق قىز دوستوەۆسكيدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتارىن» وقىپ, ەگىلىپ جىلاپ وتىر. ءۇش اعايىننىڭ رۋxاني ايتىساتىن جەرىن وقىپ وتىر ەكەن. ەندى بىردە لاتىنامەريكالىق جاس قىزدىڭ «اننا كارەنينانى» وقىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرگەنىن كوردىم. كلاسسيكالىق شىعارمالار وقىلادى. بىراق بۇل سيرەك قۇبىلىس. مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ايتقانداي, ۇلتتىڭ جانى ونىڭ ادەبيەتىندە تۇر. جانسىز ۇلت بولۋى مۇمكىن بە؟ قازىرگى ادەبيەت وسى تۇرعىدان بويىن تۇزەۋ كەرەك دەر ەدىم.
– ۋاقىت تاۋىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
