قازاقستاندىق بەلگىلى قالامگەر ۆالەري ميحايلوۆ ءوزىنىڭ 1990 جىلى شىققان « ۇلى جۇت جازبالارى» اتتى كىتابىندا باس-اياعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە (1919-1933) قازاقتار ءوز قاۋىم-جۇرتىنىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلعانىن اتاپ كورسەتەدى. كەزىندە ءوزىمىز العاشقى رەتسەنزەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولعان وسىناۋ اسا قۇندى دەرەكتى جازبالاردا مۇنداي اۋقىمداعى قىزىل تابان قىرعىندى الەمدىك تاريحتىڭ بىلمەيتىنى ايتىلا كەلە, ءاربىر قازاقتىڭ وسى قاسىرەتتى ەستە ساقتاۋعا مىندەتتى ەكەندىگى مەڭزەلەدى.
وسىعان ورايلاس ويدى كەڭەس ۋاقتىسىندا اشارشىلىق اقيقاتىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باتىل ايتقان بەلگىلى دەموگراف عالىم ماقاش ءتاتىموۆ بىلايشا بىلدىرگەن-ءدى: ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيدى. كەيدە وسى قازاقتىڭ بايىماي جۇرگەنى دە سول ارۋاق سىيلاماۋدان با دەپ قالامىن. انا جىلى پاريجگە بارعانىمدا فرانتسۋزداردىڭ ولگەندەر رۋحىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىن كورىپ تاڭ-تاماشا قالدىم. نوتردام شىركەۋىنە جاقىن تۇستا سەنا وزەنىنىڭ جارقاباق جاعالاۋىنداعى ساڭعىرلاعان ۇڭگىردىڭ ءىشى جىپىر-جىپىر سامساعان شامدار. بۇل شىراعداندار نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان فرانتسيانى قورعاپ قازا تاپقان 200 مىڭداي بوزداقتىڭ رۋحىنا باعىشتالىپتى. ءاربىر بوزداققا ءبىر-ءبىر شىراعدان جاعىلعان!
فرانتسۋزدارمەن سالىستىرعاندا قازاقتاردىڭ 1932 مەشىن جىلىنداعى ادام شىعىنى, ونىڭ قايعى مەن قاسىرەت سالماعى ونداعان, جۇزدەگەن ەسە اۋىر-اۋ. سول الىستاپ بارا جاتقان, وسىدان 80-90 جىل بۇرىنعى حالىققا قارسى جاسالعان ز ۇلىمدىق قىلمىستىڭ بەتى اشىلىپ, اشارشىلىقتىڭ ادەيى, قاساقانا, قولدان ۇيىمداستىرىلعانى بارعان سايىن بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن اشكەرە بولۋدا. تىپتەن, بولشەۆيكتەردىڭ ءار دەڭگەيدەگى كوسەم-سىماقتارى مىناداي ارسىز قيسىن ۇسىنعان. مۇستافا شوقاي قاتتى كۇيىنىپ, ءزاھارلى سىنعا العان سول قيسىنعا قۇلاق سالساق, قازاق سياقتى جابايى, نادان حالىق سوتسياليزم قارقىنىنا قاتار ءجۇرىپ ىلەسە المايدى-مىس, سوندىقتان ولاردىڭ قىرىلىپ قۇرىپ ءبىتۋى, جەر بەتىنەن جويىلىپ جوعالۋى وبەكتيۆتى زاڭدىلىق, تاريحي قاجەتتىلىك. دەمەك, اشىققان قازاقتارعا كومەك بەرۋ, ازىق-ت ۇلىك بوساتۋ بوس اۋرەشىلىك. ودان دا قارجىنى ەلدى يندۋستريالاندىرۋ قاجەتتەرىنە جۇمساعان ابزال... مىنە, وسىنداي قارانيەتتى, ز ۇلىم ويلى ساندىراقتار بەلگىلى دارەجەدە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قازاق حالقى تارابىنداعى مەملەكەتتىك, قيتۇرقى ساياساتىنىڭ نەگىزىنە الىنعانى داۋسىز.
گولوششەكيننىڭ قازاقستاندا «كىشى وكتيابر» جاساۋ داڭعازاسى تروتسكيدىڭ ۇزدىكسىز پەرمانەنتتىك رەۆوليۋتسيا جونىندەگى قيالي تەوريا-سىماعىنىڭ تۋرا ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى بولدى. ول تەوريا-سىماق بويىنشا رەۆوليۋتسيا ورتتەي قاۋلاپ, دۇنيەنى شارلاپ جايىلا بەرۋى كەرەك ەكەن. قۇرباندىق نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم جاقسى. رەۆوليۋتسيا جەڭىسى ءۇشىن بۇكىل قازاق حالقىن قۇربان ەتۋگە ءازىر ەكەنىن مالىمدەگەن ءبىردى-ەكىلى جاندايشاپ ءوز ىشىمىزدەن دە شىققانى بۇل كۇندە ءىشىڭدى ۋداي ورتەيدى.
اشارشىلىقتى قولدان جاساپ, الاش جۇرتىن قاساپقا سالۋدىڭ باستى ماقساتى – قازاق دالاسىن قازاقتاردان بوساتۋ, يمپەريانىڭ ىرگەتاسى بولىپ وتىرعان سلاۆيان تەكتەس حالىقتاردى قونىستاندىرۋ ءۇشىن ورىن سايلاۋ بولعاندىعى قازىر ايان. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق وگپۋ ىشكى رەسەيدەن, ۋكراينادان حالقى جوسپارلى تۇردە قىرىلۋعا ءتيىستى جەرلەرگە كوشىپ باراتىن وتباسىلاردىڭ, جەكە ادامداردىڭ قۇپيا ءتىزىمىن جاساعان. ياعني ولار تاياۋداعى بىرەر جىلدا «سوتسياليزم قارقىنىنا ىلەسە المايتىن جابايى قازاقتاردىڭ» قىرعىن تاباتىنىن الدىن الا ءبىلىپ وتىرعان.
قازاقتى قايتكەندە دە اجال قۇرىعىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ز ۇلىمدىق, زورلىقتىڭ نەبىر ءتۇرى جاسالدى. ەگىن ەكپەيتىن ەلگە استىق سالىعى سالىندى. ونى تولەۋ ءۇشىن قازاق شارۋاسى قولداعى كۇنكورىس – جالعىز قاراسىنان ايىرىلدى. سەمەي, كەرەكۋ قالالارىندا قويما-قويما, ۆاگون-ۆاگون ەتتى شىرىتكەن, بىراق اشىققاندارعا بەرمەگەن... ۇلىتاۋ ماڭىندا ءبىر تابىن جىلقىنى سايعا قاماپ, ءتورت جاقتان ءتورت پۋلەمەت قۇرىپ قويىپ اتقىلاپ قىرعان... رەسەيدەن قازاقستانعا ازىق-ت ۇلىك وتكىزبەگەن... الماتى توڭىرەگىندە تاركىلەنگەن كيىز ءۇي, جاساۋ-جيھاز, م ۇلىك, كىلەم, الاشا, تەكەمەت, سىرماقتار بەس قاباتتى ءۇيدىڭ بيىكتىگىنە جەتكىزىلە ءۇيىلىپ, سول قالپى شىرىتىلگەن.
ءيا, اشارشىلىق قولدان جاسالدى. ال وسى اشارشىلىق قيامەتى حالىق ساناسىنان وشپەۋى, ولشەۋسىز قاسىرەت ۇمىتىلماۋى ءتيىس. راس, الاپات ناۋبەت جايىندا ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلەدى. تالاي شارالار دا بەلگىلەنۋدە. بىراق ءبىزدىڭ ويىمىز: حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وسى تراگەدياعا الدە دە بولسا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن اۋدارۋ كەرەك. پارلامەنتىمىز بەن پارتيالارىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا ناق وسى مەشىن جىلىنىڭ ۇلى قاسىرەتىن قولدان ۇيىمداستىرعان قارابەتتەردىڭ, مەيلى ول كەڭەس وكىمەتى مە, كوممۋنيستىك پارتيا ما, اتتارىن اتاپ, مويىندارىنا حالىق قارعىسىنىڭ قارعىباۋلى قارا تاڭباسىن ءىلۋى قاجەت دەپ بىلەمىز. قۇرباندىق كولەمىنە ساي, ەل زيارات ەتەرلىك, تەك اشارشىلىق قۇرباندارىنا عانا ارنالعان اتاۋلى مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزۋ دا ەندىگى جەردە كەزەك كۇتتىرمەگەنى دۇرىس. بۇل قازاق حالقىنىڭ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن دە, قازىرگى جانە كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە, ەندى قايتىپ ونداي زوبالاڭعا كيلىكپەۋى ءۇشىن دە ۇلكەن ءومىر تاعىلىمى بولماق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
