مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان ماڭىزدى شارانىڭ تۇساۋىن كەسىپ, بەتاشار لەبىز ءبىلدىرگەن تۇركيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك قازىرگى تاڭدا ەل اۋماعىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى بويىنشا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, بۇل رەتكى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان شارا دا وسى ءۇردىستىڭ زاڭدى جالعاسى دەگەندى اتاپ ايتتى. سونىمەن قاتار ەلشى مىرزا: «بۇگىنگى كورمە تۇركيا مەن قازاقستان جانە ورتا ازيانىڭ تاريحي قاتىناستارىنان سىر شەرتەتىن ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدىڭ كۋاسى», دەدى.
تۇركيا ەلى قاي جاعىنان الساق تا تاريحى باي مەملەكەت. باسقاسىن بىلاي قويعاندا حV-ءحVىى عاسىرلاردا ەۋروپا, ازيا, افريكا قاتارلى ءۇش قۇرلىققا ءامىرىن جۇرگىزگەن وسمانلى يمپەرياسى «كۇللى الەمدىك بيلەۋشى» رەتىندە تاريحتا اتى قالدى.
اتالمىش شارانىڭ تاعى ءبىر قوناعى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ەجەلگى زامان تاريحىنا قاتىستى قىتاي ءارحيۆى, جاڭا ءداۋىرگە بايلانىستى اعىلشىن مۇراعاتى قانشالىقتى قۇندى بولسا, ورتا عاسىر تاريحى ءۇشىن وسمانلى مۇراعاتى سونشالىقتى ماڭىزدى دەي كەلە, «ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تاريح تولقىنىندا», «مادەني مۇرا» سىندى باعدارلامالارىنىڭ بارلىعىندا دا ءبىزدىڭ جادىمىزدى جاڭعىرتىپ, تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرۋ ءماسەلەسى كوتەرىلگەن بولاتىن. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل كورمەنىڭ تاريحىمىزداعى اقتاڭداق بەتتەردى تۇگەندەۋدە الار ورنى ايرىقشا بولاتىنى انىق», دەدى.
ودان كەيىن جينالعان كوپشىلىككە كورمە ەكسپوناتتارى جايلى تولىق مالىمەت ايتقان تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترلىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك مۇراعاتتار باسقارماسىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ۋگۋر ءۇنال مىرزا, تۇركيالىق مۇراعات قورى الەمدە جەتەكشى ورىنعا يە ەكەنىن العا تارتتى. باس مۇراعاتشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالمىش ەلدىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتتار باسقارماسى ءوز ىشىنەن وسمانلى مۇراعاتى جانە رەسپۋبليكالىق مۇراعات دەپ ەكى توپقا جىكتەلەدى ەكەن. ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان وسمانلى مۇراعاتىندا 95 ميلليون قۇجات پەن 400 مىڭ جازبا-داپتەر ساقتالسا, انكاراداعى رەسپۋبليكالىق مۇراعاتتا 35 ميلليون قۇجات پەن 95 مىڭ جازبا-داپتەر ساقتاۋلى تۇر.
وسمانلى مۇراعاتىندا يمپەريا ءومىر سۇرگەن داۋىردە ونىڭ قۇرامىندا بولعان 40-تان استام مەملەكەتتىڭ تاريحىنا بايلانىستى قۇجاتتار بار. وسى ەكى مۇراعات قورىنا كەلىپ جۇمىس جاسايتىن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر سانى ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 200 ادامدى قۇرايتىن كورىنەدى.
بۇل رەتكى ەلوردا تورىندە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان كورمەگە وسمانلى مەملەكەتى مەن ورتا ازيا حاندىقتارىنىڭ قارىم-قاتىناستارىن باياندايتىن 40 قۇجات قويىلادى. بۇلاردىڭ بارلىعى وسمانلى مۇراعاتىنان الىنعان ەكەن. وسىلاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن اتاپ ايتار بولساق:
– 1808 جىلى وسمانلى مەملەكەتى تاراپىنان بۇحارا ۇلىقتارىنا تارتۋ رەتىندە جولدانعان كىتاپتار ءتىزىمى;
– 1849 جىلعى احمەت ياساۋي تەگىنەن شىققان پاشا حودجا بين ابدۋللاحتىڭ قاجىلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى وسمانلى سۇلتاندارىنا كومەك كورسەتۋ تۋرالى حاتى;
– 1862 جىلى بەرلين قالاسىندا باسىلعان تۇركىستان كارتاسى;
– 1877 جىلى بۇحارالى قاجى وسپان اپەندىنىڭ بۇحارا, تاشكەنت, قوقان, سامارقان جانە حيۋا حالىقتارى اراسىندا بولعان ءماسەلەلەر جايلى جازباسى;
– 1880 جىلى ورتا ازيا بيلەۋشىلەرى تاراپىنان سۇلتان ءىى ابدۋلحاميدكە جولداعان سىي-سياپاتتار ءتىزىمى;
– 1883 جىلعى م. لەسساردىڭ ورتا ازيا ساياحاتى تۋرالى «Central Asia No1» راپورتىنىڭ تانىستىرىلىمى;
– 1904 جىلى قاشعار-قۇلجادان ءدىن ۇيرەنۋگە كەلىپ, حاميدە مەكتەبىنە قابىلدانعان شاكىرتتەرگە كورسەتكەن قامقورلىعى ءۇشىن سۇلتان
ءىى ابدۋلحاميتكە جولدانعان حات, ت.ب. قۇجاتتار بار ەكەن.
* * *
وسىلاردىڭ قاتارىندا قازاق تاريحىنا قاتىستى دۇنيەلەر دە ساقتالىپتى. ولار ەل تاريحىندا ءاز-تاۋكە حاننان كەيىن 1715-1718 جىلدارى بيلىك جۇرگىزگەن قايىپ حان مەن وسى جىلدارى وسمانلى مەملەكەتىن باسقارعان 23-ءشى سۇلتان ءىىى احمەتتىڭ ءبىر-ءبىرىنە جولداعان حاتتارى. «بۇل قۇجاتتار قازاقستان حالقىنا تۇڭعىش رەت ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى يۋنۋس ەمرە اتىنداعى تۇرىك ءمادەني ورتالىعىنىڭ ەلىمىزدەگى وكىلى الماگۇل يسينا حانىم.
جوعارىداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتارعا توقتالار بولساق:
– 1713 جىلى 21 تامىزدا قازاق حانى قايىپ مۇحاممەدكە جولدانعان ءىىى احمەت سۇلتان حاتىنىڭ كوشىرمەسى;
– 1713 جىلى 21 تامىزدا قازاق حانى قايىپ مۇحاممەدكە جولدانعان ون بولەك سىي-سياپات تىركەلگەن داپتەردىڭ كوشىرمەسى;
– 1714 جىلى 16 قاڭتاردا قازاق حانى قايىپ مۇحاممەدتىڭ ەلشىسى سەيىت مۇحاممەدقۇل بەي تاپسىرعان حاتتىڭ اۋدارماسىنىڭ كوشىرمەسى;
– 1714 جىلى 16 قاڭتاردا قازاق حانى قايىپ مۇحاممەدتىڭ ەلشىسى مۇحاممەد قۇلدىڭ اۋىزشا سالەمىنىڭ قاعازعا تۇسىرىلگەن نۇسقاسى;
– 1716 جىلى 14 جەلتوقساندا قازاق حانى قايىپ مۇحاممەدتەن كەلگەن حاتتىڭ كوشىرمەسى. بۇل حاتتا وسمانلى مەملەكەتىنىڭ شىنايى دوس ەكەندەرى, ءاردايىم دۇعا ەتەتىندەرى تۋرالى جازىلعان.
وسى قۇجاتتارمەن تانىسىپ, كەيبىر حاتتاردىڭ مازمۇنىن قازاقشالاعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءپىكىرىنشە قايىپ حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى جان-جاقتان انتالاعان دۇشپانداردىڭ تالاۋىنا تۇسۋگە شاق قالىپ, قينالعاندىقتان الەمگە ىقپالىن جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلى مەملەكەت وسمانلى سۇلتاندارىنا ءوز ۇلىسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭداپ, ەلشى اتتاندىرعان دەيدى.
مىسالى, 1713 جىلى 21 تامىزدا ءىىى احمەت سۇلتان قازاق حانىنا جازعان حاتىندا «ءادىلدىك پەن ءدىننىڭ قاسيەتىن تۇلا بويىنا دارىتقان, دوستىق ءھام تىنىشتىقتىڭ بايراعىن كوتەرگەن, مۇسىلماننىڭ شەكاراسىن قورعاۋشى, بىلگىر تەكتى قايىپ مۇحاممەد حانعا سالەمىم مەن جىلى لەبىزىمدى بىلدىرەم. بۇل حات حاننىڭ تاڭداۋلى ەلشىسى سەيىتقۇل باحادىر ارقىلى جەتكىزىلدى. دوستىق لەبىڭىزبەن جازىلعان حاتىڭىز وقىلدى. «رۋحتار تىزىلگەن بەيكۇنا ساربازدار سەكىلدى ءبىر-بىرلەرىن تانىعان جاعدايدا بىرىگەدى جانە ارالاسادى» اتتى حاديستە ايتىلعانداي تانىسۋ, رۋحاني جانە ءدىني بىرلەسۋدى قاجەت ەتەدى. ءسىزدىڭ حاتىڭىز دا بىرلەسۋىمىزگە نەگىز بولىپ تۇر. ىزگى ماقساتپەن كەلگەن ەلشىڭىز ءوز ماقساتىن ءساتتى اياقتادى. ەلشىگە ەلىنە ورالۋ ءۇشىن رۇقسات بەرىلدى جانە شاپان جابىلدى. قولىڭىزعا حات تا ەلشى ارقىلى سىزدە جونەلتىلدى» دەلىنىپتى.
اتالعان كورمە مامىر ايىنىڭ 23-ىنە دەيىن جالعاسادى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
