وسىناۋ مەرۋەرتتەي مولتىلدەگەن ءسوز اسىلدارىنىڭ نەشەمە مىڭجىلدىق تاريحى بار دەۋگە بولادى. ويتكەنى «وعىز-ناما» اتتى كونە ەپوستا ادامزاتتىڭ الىبى وعىز قاعان قاپ-قارا ءتۇن ىشىندە تاڭىرگە جالبارىنىپ وتىرعان مەزەتتە: «كوكتەن ءبىر جارىق ساۋلە ءتۇستى. ...كورسە الگى جارىقتىڭ اراسىندا ءبىر قىز بار ەكەن, جالعىز وتىر ەكەن. ارتىقشا كورىكتى ءبىر قىز ەكەن. ول قىزدىڭ ماڭدايىندا وتتاي ساۋلە شاشقان ءبىر مەڭى بار ەكەن. التىن قازىقتاي ەكەن. وسى قىز سونداي كورىكتى ەدى: كۇلسە كوك ءتاڭىرىنىڭ ءوزى كۇلەتىندەي, جىلاسا كوك ءتاڭىرىنىڭ ءوزى جىلايتىنداي ەدى».
مىنەكي, بۇل ايەل زاتىنىڭ سۇلۋلىققا تۇنعان, ۇلبىرەگەن تاڭعاجايىپ جاراتىلىسىن تانىتادى. سوندا سيمۆولدىق, پوەزيالىق مازمۇنعا يە «قىزدىڭ اقىلدىسى, اجارلىسى اللانىڭ نۇرىنان جارالعان ەكەن», «كۇندەي كىرسىز, ايداي ءمىنسىز» سوزدەرىنىڭ ءتۇپ-توركىنى ىقىلىم زامانداردا پايدا بولعانىنىڭ كورىنىسى-اۋ!
ىبىراي التىنسارين «مۇسىلمانشىلىق تۇتقاسى» دەيتىن شىعارماسىندا جاقسى, كوركەم مىنەز-ق ۇلىقتىڭ 78 ءتۇرى بار دەپ جازادى. بۇل ورايدا «60 باستى اق وردانى 60 ەركەك تولتىرمايدى, ءبىر ايەل تولتىرادى», «60 نارىڭ بولعانشا, اقىلدى جارىڭ بولسىن», «جاقسى ايەل تەڭى جوق جولداس, ءتۇبى جوق سىرلاس», «استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن تۇزدان اينالساڭ بولماي ما, ەل مەن ەلدى قوساتىن قىزدان اينالساڭ بولماي ما», «العان جارىڭ جاقسى بولسا, ات ۇستىنەن ءدۇبىر ەت» دەگەن عيبرات-ناقىلداردى حالىقتىڭ دانالىعى, تاجىريبەسى رەتىندە ناقتى تاڭبالانعان. دالانىڭ دا, دانانىڭ دا, حالىقتىڭ دا كەرەمەت ءۇنى بار تەرەڭ وي مەن ءتىلدىڭ ءتۇبى جوق-اۋ!
ۇلت تاريحىندا ءبىر وزىندە بىلىكتىلىك تە, كورەگەندىلىك تە, كوسەمدىك تە, باتىرلىق تا, تاپقىرلىق تا بار نامىستى, وتتى قازاق ارۋلارى ەلدى, جەردى قورعاعان-دى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ اق پاتشاسىنا قارسى 1773-1775 جىلداردا ە.پۋگاچەۆ باستاعان شارۋلار كوتەرىلىسىندە تاريح جۇزىندە «كوكتەمىر», «كورىنبەس», «كورىنبەيتىن ادام» اتانعان, ايرىقشا عاجايىپ قاسيەتتەرگە, يە 22 جاسار وت رۋحتى ساپۋرا (ساپار) ماتەنقىزىنىڭ ەرەن, وجەت ءىس-قيمىلدارى قايران قالدىرادى. نەمەسە تارحان ەسەت كوكى ۇلىنىڭ جاپ-جاس, ءموپ-ءمولدىر بايشەشەكتەي قىزى, اقىلدىڭ التىن استاۋى بوتاگوز جىگىتشە كيىنىپ, قارۋلانىپ, 150 ساربازدى ۇرشىققا ءيىرىپ-ءۇيىرىپ, دۇلەي دۇشپاننىڭ قولباسشىسى قوندى تايشىنىڭ موينىنا بۇعالىق تاستاپ, جەرگە گۇرس ەتكىزىپ, جانىن جاھاننامعا جىبەرگەنى ەرتەگى-اڭىزداي. سۇڭعىلالىق, سۇڭقارلىق قابىلەتى جوعارى بولعان بوتاگوز جەر سىرىنا دا جەتىك ەكەن. «شي مەن قامىس وسكەن جەردە تۇششى سۋ بولادى» دەيتىن حالىق تۇسىنىگىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كۇيزەلگەن جۇرتقا سۋ كوزىن دە تاۋىپ بەرگەن.
حالىقتىڭ باعىنا جاراتىلعان, اتقا قونىپ, ۇلتتىڭ تۋىن اسقاقتاتقان مالايسارى باتىردىڭ قارىنداسى, قاراكەرەي قابانبايدىڭ جارى گاۋھار باتىر, قابانبايدىڭ قاھارمان قىزى نازىم باتىر, ولجاباي باتىردىڭ اناسى ەسەنبيكە باتىر, اقبيكەش, داناي سۇلۋلار, سونداي-اق حح عاسىرداعى جويقىن سوعىستا ەرەسەن ەرلىك جاساعان ءاليا, مانشۇك, حيۋازدار ماڭگىلىك ەلدىڭ تاريحىندا ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.
ءتىپتى بۇگىنگى تاڭدا سولاردىڭ جولىن, ءداستۇرىن جالعاستىرعان اۋە قورعانىسى كۇشتەرىندە 7900 ەرجۇرەك, قىران قىزدارىمىز اسكەر ساپىندا (مىسالى, ۇشقىش اردانا بوتاي). رۋح, نامىس, قايرات قانداي! قازاق قىزى وسىنداي!
نارىق, جاھاندانۋ, دۇنيەقوڭىزدىق, جەكەشەلەندىرۋ, ادام ساۋداسى, ناپسىقۇمارلىق ءداستۇرىمىزدى, دۇنيەتانىمىمىزدى, ادامدىق ساناتىمىزدى, سانامىزدى كورىكسىز وزگەرىستەرگە دۋشار ەتۋدە. الەم قايدا بارادى؟ باعىتىمىز نە؟ مۇراتىمىز شە؟ ازان-قازان, ابىر-سابىر دۇنيە ساباسىنا تۇسەر مە ەكەن؟ اسىرەسە قازاقتىڭ «زامان بۇزىلارىندا ايەل بۇزىلادى», «ايەلى ازعان ەلدىڭ ەرتەڭى جوق» دەگەن ءسوزى بار. جاس قىزدارىمىزدىڭ ءۇيىرىلىپ قوقىس جاشىكتەرىنىڭ قاسىندا كەربەزدەنىپ, بۋداقتاتىپ شىلىم شەگۋى. بۇل – جەڭىل-جەلپىسى. ناقتىلاپ ايتقاندا, قازاقستاندىق بالاۋسا قىزدار, قىز-كەلىنشەكتەر بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە, قىتايعا, رەسەيگە, تۇركياعا, گرەكياعا, يندونەزياعا, يزرايلگە ەرىككەندەردىڭ ەرمەگى ءۇشىن ساتىلادى ەكەن. ەڭ سوراقىسى, جەڭگەتايلىق جاساعان قىلمىستىق توپ 15-19 جاس مولشەرىندەگى التى بويجەتكەندى ۇرىپ-سوعىپ, الداپ-ارباپ, ساين مەن سەيفۋللين داڭعىلدارىنىڭ بويىنداعى قوناقۇيلەرگە ساتقان. وسىنداي مىسالدار از ەمەس.
وسىنداي دا ۇلتتىق يدەيا, رۋح, تاعىلىم, ءداستۇر, سانا, ىشكى مادەنيەت, اتادان – پەيىل, وسيەت, انادان – مەيىر, قاسيەت قاجەت-اق! «قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى». قىز – ۇلتتىڭ تۇمارى, ارى, يەسى, كيەسى! قىز وسىرگەن قىزىققا كەنەلەدى. التىن قىزدارىمىزدى ارداقتاي بىلەيىك. ال ولار «مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام!» دەپ وزدەرىن ايالاپ اسپەتتەگەن اقىن جارىنا ءاماندا ساي بولسا ەكەن دەمەكپىز.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
