اڭگىمەنى ارىدەن باستاسام, 2000 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلورلىق عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسىندا جۇمىس ىستەپ, ەسكى كۇيتاباقتاردى ساندىق جۇيەگە كوشىرۋمەن اينالىستىم. 1958 جىلدان 2004 جىلعا دەيىن جينالعان قۇجاتتىق ماتەريالدار مەن دىبىستىق جازبالار مۇراعاتتا وتە كوپ بولاتىن. ونىڭ ءىشىنارا جوعالعانى, ب ۇلىنگەنى, دۇرىس جازىلماعانىن ەسەپتەمەگەن كۇننىڭ وزىندە ۇزىن-ىرعاسى 11 مىڭنان اسىپ جىعىلاتىن. كونە تاسپالاردى قايتا جازىپ وتىرىپ, ورىنداۋشىسى بەيمالىم, ءتىپتى الدەقاشان ۇمىت قالعان نەبىر كۇيلەردى تىڭداپ ءجۇردىم. شىنى كەرەك, فولكلورلىق ورتالىق كوپ دۇنيەگە كوزىمدى اشتى دەسەم دە بولادى. ويتكەنى وعان دەيىن ارقادا ءبىر عانا مەكتەپ بار, ول تاتتىمبەتتىكى دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم, ارقا كۇيلەرى ورىنداۋشىلىق تۇرعىدان ۇلكەن ءۇش ارناعا بولىنەتىن كورىنەدى جانە ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىنىنا كوزىم جەتتى.
وزىندىك دومبىراشىلىق داستۇرىمەن ەرەكشەلەنگەن ءوڭىردىڭ ءبىرى – قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى ەكەن. يتاياق, قىزداربەك, ماقاش, سەمبەك, ءابدي, اقمولدا ابىكەن سياقتى داۋلەسكەرلەر اقسۋ-ايۋلى ورىنداۋشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرىپتى. بىرقاتارى 1937 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ناقاقتان-ناقاق اتىلىپ كەتكەن. قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرى توپتاستىرىلعان كونە كۇيتاباقتا شەت اۋدانىن ارالاعان ەكسپەديتسيا جەتەكشىلەرى ءار دومبىراشىنى تانىستىرا وتىرىپ, قاي كۇنى, قاي جەردە وتىرعاندارىن بايانداپ جازىپ الىپتى. بىراق وكىنىشكە قاراي, تۋىندى تاريحى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت بەرىلمەگەن. ارقانىڭ ايتۋلى ازاماتتارىمەن مۇراعات ارقىلى تانىسىپ, تىڭداپ جۇرگەنىمدە ءبىر كۇنى كۇتپەگەن قىزىق وقيعا بولدى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا سول كەزدەگى «وتان» پارتياسى انا ءتىلىمىزدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق اكتسيا وتكىزىپ, اسىلى وسمانوۆا باستاعان قوعام قايراتكەرلەرى, تاتيانا بۋرميستروۆا, نۇرجان جانپەيىسوۆ سىندى ونەر ادامدارى وبلىستاردى ارالاپ كونتسەرت قويدىق. الماتىدان شىققان دەلەگاتسيا قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنا اتباسىن تىرەدىك. كىرەبەرىس تۇستا جەرگىلىكتى باسشىلار مەن بىرقاتار ۇلكەن كىسىلەر قارسى الدى. شاي ۇستىندە اۋدان اكىمى ء«بىزدىڭ بەتكە ۇستار قالامگەرىمىز, سىيلى اعامىز» دەپ ەتنوگراف-جۋرناليست, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى كامەل جۇنىستەگىن تانىستىرىپ, ءسوز بەردى. كامەل اعا ورنىنان تۇرىپ «بۇل جەردە قىزداربەك, سەمبەك, ءابدي سىندى كۇيشىلەر وتكەن» دەپ ءسوز باستاعاندا, كوڭىل كۇيىم بىردەن جادىراپ سالا بەرمەسى بار ما؟! ءبىر ۋاقىتتا «ورتامىزدا وتىرعان مىنا كىسى داۋلەتبەك سادۋاقاس ۇلى دەگەن كۇيشىمىز بولادى» دەگەندە, كوكتەن ىزدەگەنىم جەردەن تابىلعانداي قۋانىپ كەتتىم. ول كىسى تارتقان كۇيلەردى لابوراتوريادا تىڭداپ جۇرگەنىممەن, كورگەن ادامىم ەمەس-ءتىن. وتە قاراپايىم, بويى ۇزىن, دەنەلى ادام ەكەن. قاسىمىزداعى جىگىتتەر دومبىراسىن ۇسىنىپ ەدى, ءوز اسپابى بولماسا, 19 پەرنەمەن كۇي شەرتە المايتىنىن جەتكىزدى. اكىم «ەندەشە, ادام جىبەرىپ الدىرتايىق» دەپ ۇيىنە كىسى اتتاندىردى. داۋكەڭ سول جەردە وتىرىپ عاجاپ كۇي توكتى, كۇتپەگەن ساتتە مول بايلىقتىڭ ۇستىنەن تۇسكەنىمدى ءتۇسىندىم. سول ساپاردا كامەل اعا مەن داۋكەڭمەن جاتا-جاستانا اڭگىمە ايتىپ, ارەڭ تارقاستىق. داۋكەڭنىڭ ورىنداۋىندا بىرنەشە كۇيدى بەينەتاسپاعا جازىپ الدىم. 2004 جىلى «قازاقتىڭ 100 كۇيى» باعدارلاماسىن اشىپ, جۇرگىزە باستاعان ۋاقىتتا داۋكەڭدى 3-4 حابارعا شاقىردىم. ەفير ارقىلى قىزداربەك, سەمبەك, ءابدي جانە شەت اۋدانىنىڭ باسقا دا كۇيشىلەرىن ەل-جۇرتقا تانىستىردىق. بىردە جانعالي ءجۇزبايدىڭ «شەرتپە كۇيدىڭ ءتورت مەكتەبى» دەگەن كىتابى جارىققا شىعىپ, قاراعاندى قالاسىندا تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وسى جيىنعا داۋكەڭمەن بىرگە كامەل اعامىز دا كەلىپتى. كەزدەسۋدىڭ وسى ءبىر تاماشا ءساتىن پايدالانىپ, ول كىسىلەردەن شەت اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن كۇيشىلەر جايىندا كوپ ماعلۇمات الدىم. ەستىلمەگەن كۇيلەر تارتىلدى. كامەل اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, سەمبەك پەن ءابدي اتىلعاننان كەيىن, قالعاندارى قولىنا دومبىرا ۇستاۋدى مۇلدە قويعان. ەل ابدەن ۇرەيلەنىپ قالعان ۋاقىت. سول قيىنشىلىققا قاراماستان, كامەل جۇنىستەگى رەتىن تاۋىپ كۇيشىلەردى جەكە-جەكە ماگنيتتىك تاسپاعا ءتۇسىرىپ جازىپ قالعان كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە بەگىمسال ورىنبەك ۇلى, جاعىپار اسقاروۆ دەگەن كۇيشىلەر بار ەكەن. ولاردىڭ كوبىن تۇندەلەتىپ ءجۇرىپ, ءتىلىنىپ كەتكەن قولدارىن ىستىق سۋعا سالىپ, ماي جاعىپ ءجىبىتىپ جاتىپ, ارەڭ دەگەندە تاسپاعا تۇسىرەدى. كامەل اعا وسىنداي جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا كوپ كۇيشىلەردىڭ مۇراسىن ساقتاپ قالىپتى. ءابدي مەن سەمبەكتىڭ دومبىراسى ءالى كۇنگە ۇيىندە تۇر. سول جازبالاردىڭ ىشىندە ماقاش دەگەن كىسىنىڭ ەكى-ءۇش كۇيى, ءابديدىڭ «قارعىس», سەمبەكتىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلەر الدىندا شىعارعان سوڭعى كۇيى دە ساقتالىپتى. داۋكەڭ وسى كۇيلەردىڭ كوپشىلىگىن جاتقا تارتىپ وتىراتىن. ابىكەن حاسەنوۆ الماتىعا كەلگەندە ۇستازدارىنان ۇيرەنگەن كۇيلەردىڭ كوبىن حالىق كۇيلەرى دەپ ورىنداعان. مۇمكىن, ساكەن سەيفۋللين كۇيشىنىڭ باسىن بالە-جالادان الىپ قالۋ ءۇشىن سولاي اقىل قوسقان بولۋى كەرەك. سولاقاي ساياسات سالدارىنان اۆتورىن ايتا الماي كەتكەن. سەمبەك, ماقاش تۋرالى ءتىپتى ءتىس جارمايدى.
الماتى قالاسى اكىمدىگى 2005-2008 جىلدار ارالىعىندا «ماڭگىلىك سارىن» ءداستۇرلى ورىنداۋشىلار فەستيۆالىن ءجيى وتكىزىپ, ۇلتتىق ونەرگە قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. ناتيجەسىندە, اۋىل-اۋىلدان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن نەبىر مايتالماندار ءوز ونەرلەرىن ورتاعا سالىپ, الماتىنى ۇلكەن ءبىر دۋمانعا بولەيتىن. جەر-جەردەن كۇيشى اقساقالدار كەلىپ باس قوسقاندا, مارە-سارە بولىپ ءبىر جاساپ قالۋشى ەدىك. ولار شىققاندا, ساحنانىڭ ءسانى كىرەتىن. ءالىمحان, فازىل, داۋلەتبەك اعالار وسى ءبىر جىل سايىنعى ويىن-ساۋىققا شاقىرۋسىز قالعان ەمەس. داۋكەڭ وسىنداي ءار فەستيۆالگە جاڭاشا لەپپەن كەلەتىن. ءابديدىڭ كۇيلەرىن لەك-لەگىمەن تانىتتى. داۋكەڭنىڭ ارقاسىندا سەمبەكتىڭ, قىزداربەكتىڭ كۇيلەرى ارناسىنان اعىتىلدى. ءوزى اڭگىمەشىل كىسى بولاتىن. قىزداربەكتىڭ ءومىرناماسىن جاتقا بىلەتىن, بەيىتىنىڭ قايدا ەكەنىن, سەمبەكتىڭ قالاي اتىلعانىن, قاي تۇرمەدە جاتقانىنا دەيىن ايتىپ وتىراتىن. قىزداربەك, سەمبەك, ءابديدىڭ كۇيلەرىن تارتقان ورال يساتاەۆپەن, ءارى اقىن, ءارى كەرەمەت كۇيشى سامات مۇسابەكوۆپەن وتە جاقىن ارالاسقان, زامانداس بولعان. ولارمەن اقتوعاي وڭىرىندە وتەتىن كۇي فەستيۆالدەرىنە بىرگە قاتىسىپ, كۇي تارتقاندارىن ايتىپ ارۋاقىت اڭگىمە قىلىپ, ەسكە الاتىن ەدى.
«ەل» پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى عالىم دوسكەن دە داۋكەڭدى جاقىن تارتتى. جەكە البومىن شىعارىپ, ساحناعا شىعاتىن كيىمىنە دەيىن تىكتىرتىپ, قامقورلىق تانىتتى.
كوزى تىرىسىندە داۋلەسكەر دومبىراشىنى «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنداعى «قازاقتىڭ 100 كۇيى» مۋزىكالىق-تانىمدىق باعدارلاماسىنا ارنايى شاقىرتىپ, قىزداربەك, سەمبەك, ءابدي كۇيلەرىنەن جەكە-جەكە حابارلار جاساپ, حالىققا بارىنشا ناسيحاتتادىق. داۋكەڭنىڭ ورىنداۋىنداعى بارلىق كۇيلەردى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» جازىپ الدىق. كەيىن ول كۇيلەر «ماڭگىلىك سارىن», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» جيناقتارىنا ەندى. داۋكەڭ اتىلىپ كەتكەن ارىستاردىڭ ارمانىن ورىنداپ, قانشاما كۇيدى حالىققا جەتكىزسە دە «مەن» دەپ كەۋدە كەرگەن ادام ەمەس. دومبىرانى شەشەن سويلەتكەندە بولەك اسەرگە بولەيتىن. كۇي تارتۋ ءستيلى ەشكىمگە ۇقسامايتىن, ءبىتىمى بولەك تۇلعا ەدى. قولىنداعى دومبىراسى ناعىز ارقانىڭ شەرتپەسىنە ارناپ جاسالعان, ءۇنى قۇلاققا جاعىمدى بولاتىن. بوتەن اسپاپپەن كۇي تارتپايتىن. سەبەبى, داۋكەڭنىڭ پەرنە باسۋىنىڭ ءوزى باسقاشا-تىن. ءبىر قىزىعى, ءار كەلگەن سايىن ءبىر كۇيدى بىرنەشە مارتە تۇرلەندىرىپ تارتىپ كەلەتىن. نوتاعا بايلانباعان ادام, كوڭىل كۇيگە قاراي قۇبىلتىپ وتىراتىن. قاي نۇسقاسىن الساڭ دا بىرىنەن ءبىرى وتەدى. ارقانىڭ كۇيشىلەرىنەن ەشكىمدى قايتالاماي, بولەك مەكتەپ بولىپ قالدى. داۋكەڭنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى دە مىقتى ەدى. 2008 جىلى ءابى-كەن حاسەنوۆتى ەسكە الۋ مەرەيتويىن شەت اۋدانىندا دۇركىرەتىپ وتكىزۋگە مۇرىندىق بولدى. قاسىندا بىرگە ءجۇردىم. اكىمدەرمەن تىكەلەي سويلەسىپ, ماسەلەنى شەشىپ شىعاتىن. ءسوزىن وتكىزىپ, قارجى بولدىرتەتىن. باسشىلار تەگىس تىڭداۋشى ەدى, ەل ىشىندە ابىروي, بەدەلى جوعارى-تىن. قازاقتىڭ ونەرى ولمەسىن دەپ تالماي ەڭبەك ەتتى. كۇيدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جانىن اياعان جوق. الماتىعا قاشان شاقىرساق تا باس تارتپايتىن. كەيدە «سايان, جالىعا باستادىم, بىردەڭە تاۋىپ, الماتىعا شاقىرسايشى» دەپ حابارلاساتىن. قوناقۇي ازىرلەپ, كۇتىپ الاتىنبىز. سودان كۇيشىلەر باس قوسىپ, تۇنىمەن كۇي تارتۋشى ەدىك.سەرىلىگى بولەك-ءتىن. ەشقاشان كوڭىلى جابىرقاپ جۇرمەيتىن. كۇي شەرتىپ وتىرىپ, دومبىراسىن ماعان ۇسىنىپ, «ارى قاراي سەن تارت» دەيتىنى بار-تىن. اكەم «داۋكەڭ كەلدى» دەگەندە كورگەنشە اسىعاتىن, انام ۇيدە قوناق قىلىپ كۇتەتىن. ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, «بالامدى قاسىڭا ەرتىپ ءجۇر, كۇي ۇيرەت» دەپ تاپسىراتىن. اۋىلىنا بارا قالساق, بارعان بويدا ءبىر مالىن سويىپ تاستايتىن. ءبىر اپتاسىز جىبەرمەيتىن. بىردە شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, كوڭىلىمدى قيماي, مەنىمەن بىرگە پويىزعا ءمىنىپ كەتكەن كۇنى دە بولعان. بالاسىنداي بولسام دا تەڭ كورەتىن. شاكىرتتەرىن «مەنىڭ دوستارىم» دەيتىن. جانعالي جۇزباەۆ دەسە ىشەر اسىن جەرگە قويىپ, سارسەنعالي ەكەۋمىزدىڭ دە ماقتاۋىمىزدى اسىراتىن. ۇيدەگى اپامىز دا كەرەمەت ادام ەدى. اينالىپ-تولعانىپ, «ق ۇلىنىم, كەلدىڭ بە؟» دەپ ماڭدايىمىزدان سۇيەتىن. داۋكەڭمەن وتكەن قايتالانباس كۇندەردى قاتتى ساعىنامىن. كۇي ونەرى باردا داۋكەڭنىڭ اتى ەشقاشان ولمەك ەمەس. ويتكەنى, ول ەشقاشان ءوزىن ناسيحاتتاعان جوق, ۇلت ونەرىن ناسيحاتتادى.
بيىلعى جىلى ۇلكەن بالاسى قايروللا سادۋاقاسوۆ 80 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارەكەت جاساپ جاتىر. وبلىس, اۋدان اكىمدىكتەرى دە ساڭلاق كۇيشىنى ەسكەرۋسىز قالدىرمايدى دەپ ويلايمىن.
سايان اقمولدا,
كۇيشى, قوبىزشى
الماتى
