07 جەلتوقسان، 2011

قازاق حيمياسىنىڭ اتاسى

1067 رەت كورسەتىلدى
وتكەن عاسىردا عىلىمدى وركەندەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى باتىربەك ءبىرىمجانوۆ بولدى دەسەم، بۇل سوزىمدە ەش قوسپا جوق. ءويت­كەنى، وسىناۋ ءوز زامانىنىڭ الىپ تۇلعاسى قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عى­لىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ، قالىپ­تاس­تىرىپ، دامىتىپ، تالاي تالانتتى ءشا­كىرت تاربيەلەپ، قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا فاكۋلتەتىن وتىز جىلعا تارتا ۋاقىت باسقارعان ەدى. ونىڭ كەڭەس داۋىرىندە قۋدالانىپ، تۇرمەدە قامالعانىن، ازاپتى كۇندەردى باستان وتكەرگەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. تالانتتى جاس جىگىت ءوز اتامەكەنى كونە تورعاي جەرىنەن الىستا ومىرگە كەلىپ، سىرتتا وسسە دە ونىڭ رەسەيلىك يمپەريا زاما­نىنداعى پاتشانىڭ مارا­پاتتا­رىنا يە بولعان شاقشاق جانىبەكتەن تا­رايتىن ءبىرىمجانوۆتاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەندىگى جاس تالانتتىڭ ايا­عىنا دا، قولىنا دا كىسەن بولعانداي. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا ەل قورعاعان تانىمال باتىرلاردىڭ ءبىرى جانىبەك قوشقار ۇلىنا كەيىننەن قازاق حاندىقتارى رەسەي يمپەريا­سىنا قوسىلعان سوڭ اق پاتشا تارحان اتاعىن بەرگەن. بۇل گەنەرال شەنى بولاتىن. مىنە، وسى تارحان اتاعى اكەدەن بالاعا ميراس رەتىندە ءداۋىت­بايعا رەسمي تۇردە قالدىرىلادى. قازاقتىڭ ەسكى ءداستۇرى بويىنشا ءداۋىتباي رۋىنىڭ كەلىندەرى اتالارى­نىڭ اتىن اتاماي، تارحان دەپ كەتۋى سول سەبەپتەن كورىنەدى. مىنە، وسى ءداۋىتبايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى مۇسا-شەگەن-ءبىرىمجان-قورعانبەك-داۋرەن­بەك بولىپ ءوربيدى. قورعانبەكتەن احمەت، احمەتتەن باتىربەك، باتىر­بەك­تەن رۇستەم، رۇستەمنەن داۋرەن تۋا­دى. شاقشاق جانىبەكتىڭ شوبەرەسى شەگەننىڭ قىزى ايمەندە بالقوجا ءبيدىڭ نەمەرەسى ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اناسى. مىنەكي، وسىنداي تەكتى تۇقىمنىڭ جالعاسى بولىپ مەنىڭ ارداقتى ۇستازىم ءوسىپ جەتىلەدى عوي. دەسەك تە ستاليندىك رەپرەسسيا زامانىندا ول قۋعىن-سۇرگىن كورۋى بىلاي تۇرسىن، اباقتىعا دا قامالعان. بار ايىبى – يمپەراتورعا جاققان تۇلعالاردىڭ ۇرپاعى بولۋى جانە الاش زيالىلا­رىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس جا­ساعاندىعى. ءاليحان بوكەيحانوۆ، مۇس­تافا شوقاي سەكىلدى الاش ارىس­تارىمەن بۇل كىسى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستا بولعان. بىراق بۇل جاعىن ارداقتى ۇستازىم مەنەن باسقا قانشا ادامعا ايتتى ول جاعىن بىلمەيمىن. ويتكەنى، «بولشەۆيكتەردىڭ اباقتى­سى» ول كىسىنى ابدەن «جۋاسىتقانىن» ءوز باسىم ومىردە تالاي كوردىم. ادىلدىك، ادالدىق، ار تازالىعى دەگەندە الدىنا جان سالمايتىن وسىناۋ سوم تۇلعا «پارتيادان سەسكەنۋدى» ومىرلىك سەرىگى ەتىپ كەتكەندەي. بۇل ءسوزىمنىڭ تالاي مىسالىن ۇستازىممەن ارالاس-قۇرالاستىقتا ءجۇرىپ ايقىن بايقادىم. ماسەلەن، عىلىم الەمىندە جاستاي «كوزگە تۇسە باستاعان» مەنى سول كەزدە «كومسومولدىق قىزمەتكە» تارتۋدى قالاعاندار بولدى. ال ءوز باسىم ودان قاشقالاقتايتىنمىن. ابدەن نە ىستەرىمدى بىلمەي قالعان كەزدە اقىلشى اكەمدەي بولىپ كەتكەن ۇستازىما بارىپ ءمان-جايدى ءتۇسىندىر­گەنىمدە، ادىلەت پەن ادالدىقتى ۇدايى جاقتاپ جۇرەتىن باتىربەك احمەت ۇلى «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەيتىن. ونىڭ «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەگەن وسىناۋ ءسوزىن تالاي-تالاي ەستىدىم. العا­شىندا حيميا عىلىمدارى ينس­تي­­تۋتىندا لابوراتوريا مەڭ­­گەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن مەن ۋنيۆەرسيتەت «حيمفاگىنىڭ» پروفەسسورلىعىنان باس تارتقانىمدا ول «پارتيانى ەرەگىستىرمە» دەگەندى تاعى دا ايتقان. سونان سوڭ وسىنداعى كافەدرا مەڭگەرۋ­شىسى قىزمەتىنەن، دەكاندىقتان، ۋني­ۆەر­­­سيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورلىعى قىزمەتتەرىنەن باس تارتقان كەزىمدە دە الگى ءسوزىن قايتالاعان ەدى. ءوزىم وتباسىلىق جاقىندىق جا­عىنان ەرەكشە ارالاسقان اعايىم جا­زۋشى زەيىن شاشكيننەن ۇستا­زىم­­نىڭ وسىناۋ ءسوزدى نەگە قايتالاي بەرەتىنىن سۇراعانىمدا «دوكتور دار­­حانوۆ» رومانىنىڭ اۆتورى بى­لاي دەگەن: «ول تەكتى تۇقىمنان شىق­قان­دىقتان، پارتيانىڭ تاياعىن جەدى. اباقتىدا بىرگە وتىردىق. سودان ءوزى كورگەن قيىندىعىن سەن كور­مەسىن دەگەندىگى شىعار». ءيا، با­تىر­بەك اح­مەت ۇلى بولشەۆيكتەر پار­تياسى­نىڭ اباقتىلىق ازابىن باستان كەشسە دە، مويىماي تابيعي تا­لانتىن جار­قى­راتىپ كورسەتىپ، ءنا­تيجەسىندە قا­زاق­تىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمىنا نەگىز قالاپ، اقىر ايا­عىن­دا سول قىزمەتى ءۇشىن سول پارتيا مەن سول وكىمەتتىڭ نەبىر ماراپاتتارىنا يە بولعان سوم تۇلعا. بۇل ونىڭ ەرلىككە پارا-پار ءومىر جولىنىڭ تەك ءوز باسىنا عانا قاتىستى ءبىر تار­ما­عى. ال مەن ول كىسىمەن ۋنيۆەرسيتەت حيم­فاگىنا ءتۇس­كەن­­نەن كەيىن ەرەكشە قامقورلىعىن ءوز ومىرىمدە سەزىنىپ ءوس­كەن اداممىن. جالپى العاندا با­تىربەك احمەت ۇلى تالانتتى دا، تا­لاپتى شاكىرتتەرىنەن قامقورلى­عىن اياعان جان ەمەس. ول كىسى «تالاي بۇ­لاقتىڭ كوزىن اشتى». ال ول «كوزىن اشقان بۇلاقتار» قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمى بولىپ ءبۇ­گىنگى الە­ۋەت­كە جەتتى. وسى جولدا ول تىن­دىر­عان ىستەر ايتا الساق، توم-توم رو­مان­نىڭ وزەگى بولارى ءسوزسىز. ءيا، باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ايتۋعا تۇرارلىق، عيب­راتى مول اڭگىمە. ونىڭ اتا-تەگى تورعايلىق زيالىلار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ال ءوزى 1911 جىلدىڭ ونىنشى جەلتوقسانىندا بۇرىنعى سامارا گۋبەرنياسىنىڭ بۇزىلىق قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1919 جىلى كەيىننەن قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەر قىزى بولىپ شىققان اققاعاز دوسجانوۆادان جانە ماسكەۋدەگى سەماشكو اتىنداعى ينستي­تۋتتىڭ پروفەسسورلىعىنا دەيىن كوتە­رىلگەن ليزا بوكەيحانوۆادان ۇيىندە ءدارىس الادى. (ليزا – ءاليحان بوكەي­حانوۆتىڭ قىزى) 1928 جىلى بىتىرگەن سوڭ باتىربەك احمەت ۇلى ورىنبورداعى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ وقيدى. ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كە­زىندە-اق، ياعني 1930 جىلى ول قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ اقمولا وكرۋگىنداعى نۇرا اۋدانى بويىنشا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءجونىن­دەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى وكىلى قىز­مەتىن اتقارادى. ال 1931 جىلى حا­لىققا ءبىلىم بەرۋ كوميسسارياتىنىڭ وكىلى رەتىندە شالقار اۋدانىندا مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم جۇيەسىن ەنگىزەدى. ول 19 جاسىنىڭ وزىندە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەبەپتى تەحنيكۋمداردا حيميادان ءدارىس وقىپ، جاستاردى جوعا­رى وقۋ ورىندارىنا ازىرلەۋ كۋرسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. 1936 جىلى ءبىرىمجانوۆ لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى بو­لىپ قابىلدانادى. ول العاشقى عى­لىمي ىزدەنىستەرىن پروفەسسور س.­ا.ششۋ­كارەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇر­گى­زە باس­تايدى. الماتىدا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان 1934 جىلدان باستاپ، ول ءوز ءومىرىن وسىناۋ ءبىلىم-عى­لىم ورداسىمەن ۇشتاستىرادى. مۇن­دا اسسيستەنت، اعا وقىتۋشى، دوتسەنت، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور، دەكان قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1940-1950 جىلدار ارالىعىندا ءبىرىمجانوۆ وقىتۋشىلىق قىزمەتىن عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستىرا جۇرگىزەدى. ول قازاق­ستاندا حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە دەن قويادى. ءسويتىپ، ابىكەن بەكتۇ­روۆ­پەن بىرىگىپ، قاراتاۋدا جاڭادان اشىل­عان فوسفوريت كەنىن قىشقىلسىز وڭدەۋ، ءوندىرۋ سالاسىن زەرتتەيدى. 1946 جىلى باتىربەك احمەت ۇلى «قازاقستان شيكى­زا­تىنان تەرموفوسفات الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى» دەگەن تاقىرىپتا كان­دي­دات­تىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. رەسپۋبليكا ونەركاسىبى تابيعي تۇز­داردى كوپ قاجەت ەتە باستايدى. سون­دىق­تان وسى قاجەتتىلىكتى قامتاما­سىز ەتۋ جولدارىن عىلىمي ىزدەستىرۋگە ب.ءبىرىمجانوۆ ءوزىنىڭ ءبىراز ۋاقىتىن ءبولدى. 1949 جىلى اكادەميك گ.ورازوۆ­تىڭ جال­پى باسشىلىعىمەن جۇرگى­زىلگەن پروفەسسور ي.لەپەشكوۆتىڭ ارال ەكس­پەديتسياسىنا قاتىسادى. ەلۋىنشى جىل­داردا باتىربەك احمەت ۇلى بالقاش مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ تاپ­سىرىسى­مەن كوپتەگەن ەكسپەديتسيا­لار­عا باس­شىلىق جاساپ، بالقاش ما­ڭىن­داعى جۇزدەن استام كول سۋىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىنە عى­لى­مي تالداۋلار جاسايدى. بۇل جۇ­مىس­تار كوپ ۇزاماي، ناقتى ناتيجە بەردى. «ارالسۋلفات» كومبيناتى ءۇشىن كونديتسياعا جەتكىزىلمەگەن مەروبيليتتى بايىتۋ ءتاسىلى جاسالادى. ال قاراشى­عاناق سۋل­فات كەنىشىندە عا­لىمنىڭ كەلەسى ءبىر عىلىمي جاڭالىعى وندىرىسكە ەنگىزىلەدى. وندا تەنارديتتى كولدەردى پاي­دالانۋدىڭ عىلىمي جول­دارى جاسالعان. قاز كسر عىلىم اكادەمياسى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەتكەر­لەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ باتىر­بەك احمەت ۇلى 1952 جىلى بالقاش مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا كۇكىرتتى ءناتريدى ءۇزىلىسسىز ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن وندىرىسكە ەنگىزەدى. ءبىر تاڭعالارلىعى سول، باتىربەك احمەت ۇلى حيميانىڭ سان سالاسىن زەرتتەپ، جاقسى ناتيجەلەر العان عالىم. ماسەلەن، ول تابيعي تۇزداردى قولدانبالى حيميا عىلىمى جولىمەن زەرتتەي ءجۇرىپ، قۇرلىقتىق تۇزداردىڭ پايدا بولۋىن تەوريالىق جاعىنان انىقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. وسىنداي كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر بارىسىندا عالىم بالقاش پەن الاكولدى، سونداي-اق جۇزدەن استام تۇزدى كولدەردى، 15 وزەندى، 39 وزەن قۇيمالارىن عىلىمي سۇزگىدەن وتكىزىپ، قۇرلىقتىق تۇز جۇيەسىنىڭ ءتۇزىلۋى جايلى عىلىمي تەورياسىن تولىعىمەن اياقتاپ شىعادى. ونىڭ بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەرى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىنىڭ وزەگى بولادى ءارى دۇنيەجۇزىلىك عىلىمعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس ەدى. كەيىنگى جىلدارى باتىربەك احمەت­ ۇلى سىرداريا، ىلە، شۋ، توبىل، ەسىل، تالاس جانە باسقا كوپتەگەن وزەندەردى، وسى وزەندەردىڭ سۋلارىن جيناۋ ارقى­لى پايدا بولعان جاساندى بۇقتىرما، قاپشاعاي، شاردارا، سەرگەەۆ سۋ قوي­مالارىن عىلىمي-زەرتتەۋ نىسانى­نا اينالدىردى. ول تابيعي سۋلاردى حا­لىق شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ­شىلارعا عىلىمي كەڭەس بەرەتىن ارنا­يى توپتاردى باسقاردى. جاساندى سۋ قويمالارى مەن سۋ ەلەكتر ستان­سالارىن جوبالاۋ، سالۋ بارىسىنداعى كوميس­سيانىڭ قۇرامىندا عىلىمي-زەرت­تەۋ­لەردى نەگىزدەۋ جۇمىستارىمەن اينا­لىستى. ماسەلەن، ونىڭ باسشى­لىعىمەن سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردىڭ تۇزدانۋ سەبەپتەرى انىقتالدى. وسىلاي­شا ىلە وزەنى بويىنداعى سۋارمالى ەگىس شا­رۋاشىلىقتارىنا مۇنداي كەسەلدى بولدىرماۋدىڭ عىلىمي جولدارى نۇس­قاۋ رەتىندە ۇسىنىلدى. ەرتىس – قاراعاندى كانالىن جوبالاۋ كەزىندە دە باتىربەك احمەت ۇلى باستاعان عىلى­مي توپ اتقارعان جۇمىس ايتارلىقتاي. ەكىباستۇزداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن سالقىنداتۋ جۇيەسىندە دە باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ عىلىمي ۇسىنىسى قول­دانىلعان. بۇل ەندى كورنەكتى عالىمنىڭ عىلىمي ىزدەنىسىندەگى ءبىر سالا. ب.ءبىرىمجانوۆ اينالىسقان كەلەسى ءبىر سالا قاراتاۋ ءفوسفوريتى. سونداي-اق اقتوبەدەگى فوسفوريت كەنىشىن دە وندىرىستىك باعىتتا ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسى عالىمنىڭ ەڭبەگى ەدى. اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى تىڭايتقىشقا سۇرا­نىس­تىڭ وسكەلەڭ دامۋى ونىڭ بۇل سالاداعى عىلىمي ىزدەنىسىنە تۇرتكى بولدى. كەلەسى كەزەكتە ول ونەركاسىپتىك نەگىزدە ءون­دىرىلىپ جاتقان فوسفوريت كەنىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ ماسەلەلەرىن ءوز عى­لى­مي-زەرتتەۋلەرىنە وزەك ەتىپ الدى. وسى كەن قالدىقتارىنىڭ زياندى زاتقا اينالماي، پايدالى ماتەريال بولۋ جولدارىن قاراستىردى. اقىرى بۇل زەرتتەۋلەر تىڭايتقىشتار كەنىنىڭ في­زيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىن زەرت­تەۋگە ۇلاستى. كەلەسى ءبىر عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن كورنەكتى عالىم يندەر كەنىشىندە جۇرگىزدى. وندا سۇيىق تىڭايتقىشتار جانە قۇرامىندا قورەك­تىك زاتى مول تىڭايتقىشتار الۋدىڭ عىلىمي جۇيەسىن جاسادى. 1960 جىلدان باستاپ باتىربەك احمەت ۇلى ورگانيكالىق ەمەس قىشقىل­دار مەن ورگانيكالىق اميدتەر ۇقساس­تىعىن جانە ايىرماشىلىقتارىن زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىستى. حيميا­داعى وسىناۋ مۇلدە جاڭا سالا تەوريا­لىق جانە قولدانبالى حيميا عىلى­مىنىڭ ۇشتاستىرىلا پايدالانى­لۋى ارقىلى كۇردەلى قوسىلىستاردىڭ ءجۇز­دەن استام جاڭا ءتۇرىن سينتەزدەپ، گەربيدتسيتتىك، فۋنگيدتسيتتىك جانە تى­ڭايتقىشتىق قاسيەتىن انىقتادى. كەي­بىرىنىڭ تىڭايتقىشتىق قاسيەتى قوس سۋپەرفوسفاتتان دا ارتىق ەدى. بۇل عى­لىمي-زەرتتەۋلەر فيزيكا-حيميا عى­لىمدارىنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى اسا جوعارى ساپادا ءوتتى. مەحانيكالىق كۆانتتى ەسەپتەر دە وسى جەردە قولدانىلدى. ءسويتىپ، ول حيميا عىلىمىنىڭ جاڭا دامۋىنىڭ باس­تاۋىندا تۇردى. ب.ءبىرىمجانوۆ عىلىمداعى تەڭدەسسىز ەڭبەكقور جان بولدى. ول ءوزى جەتەكشىلىك جاسايتىن بەيورگانيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلە­رىنىڭ عىلىمنىڭ سوڭعى وزىق تالاپ­تارى بويىنشا جۇمىس ىستەۋىن قادا­عالادى. ول كىسى اسا تالاپشىل بولدى. عىلىمي ىزدەنىستە بارلىق مۇمكىندىكتى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن ءوز باسىم وسى باتىربەك احمەت ۇلىنان ۇيرەندىم دەي الامىن. مەحانيكالىق كۆانتتى ەسەپتەردى، تاجىريبەنى ماتەماتيكالىق ءجۇ­يە­دە جوسپارلاۋدى، ناتيجەلەردى ستا­تيستيكالىق ەسەپكە الۋدى وتاندىق حيميا سالاسىندا وندىرىسكە ەنگىزگەن باتىربەك احمەت ۇلى بولاتىن. ول را­دياتسيالىق حيميا سالاسىنا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. ونىڭ وسى جولداعى قىش­قىلدانۋ-ءتۇزىلۋ بويىنشا جۇرەتىن تىزبەكتى رەاكتسيا كەزىندەگى كينەتيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا زەرتتەۋلەرى كەيىننەن جالعاسىن تاپتى. ب.ءبىرىمجانوۆ بەيورگانيكالىق حيميا سالاسىندا كورنەكتى عالىم بولىپ قالىپتاستى. ول ارقاشاندا عىلىمنىڭ وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستا دامۋىن ويلاستىردى. ماسەلەن، ۋلترا دىبىس­تى پايدالانۋ ارقىلى وندىرىستىك ءجۇ­يەنى باسقارۋ تۋرالى جاڭالىعى شىم­كەنتتەگى «فوسفور» وندىرىستىك بىرلەستىگىندە، «يۋجكاز» مەملەكەتتىك وندىرىستىك كاسىپورنىندا، «ميكروۋدوبرەنيا» ءون­دى­رىستىك بىرلەستىگىندە قول­دانىلدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ومىرگە جولداما العان مينەرالدىق شيكىزاتتى ۋلترا دىبىس كومەگىمەن وڭدەۋ ءتاسىلى كەيىنگى ءىزباسارلارىنا عىلىمنىڭ جاڭا سوق­پاعىن كورسەتىپ بەرگەندەي. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي با­تىربەك احمەت ۇلى عىلىمدا وتە اۋ­قىمدى جۇمىس تىندىردى. ونىڭ تىكەلەي ءوزى جانە جەتەكشىلىك ەتكەن عى­لىمي توبى 600-دەن استام عىلىمي ماقالالار جاريالاعان ەكەن. ونىڭ كوبى عىلىم­داعى ەرەكشە ەڭبەك رەتىندە د.­ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى بۇكىلوداق­تىق حيميا قوعامىنىڭ ديپلومدا­رىمەن اتالىپ ءوتىلدى. ول سان رەت بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق عى­لى­مي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا بايانداما جاسادى. باتىربەك احمەت ۇلى ارقاشاندا «عى­لىمنىڭ بولاشاعى – تالانتتى شاكىرتتەردە، عالىم شاكىرتىمەن ماۋەلى بايتەرەككە اينالادى» دەپ وتىراتىن. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇس­كەن ستۋدەنتتەر اراسىنان عىلىمعا بەيىمدەرىن ەرەكشە قىراعىلىقپەن باي­قاپ، تاڭداپ الۋشى ەدى. ول وتىزىنشى جىلداردىڭ وزىندە قازاق جاستارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ىسىمەن اينالىسا ءجۇرىپ، حيميا ءپانىنىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋلى­عىن جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ماسەلەن، ون وقۋلىقتى جەكە ءوزى قازاق تىلىنە اۋداردى. التى وقۋلىقتى رەداك­تسيالاۋعا قاتىستى. بۇلاردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن پاندىك وقۋلىقتار بولىپ شىقتى. 1962 جىلى ب.ءبىرىمجانوۆ قازاق تىلىندە «جالپى حيميا» وقۋلىعىن باسپادان شىعاردى. بۇل ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە شىققان جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن جالعىز وقۋلىق بولدى. بىزدەن كەيىنگى جاستار سونى وقىپ ءوستى. 1970 جىلى اۆتور ەڭبەگىن قايتادان وڭدەپ، تولىق­تىرىپ وقىرمانىنا جاڭا ەڭبەگىن ۇسىندى. بىرنەشە عالىمدارمەن بىرىگىپ، قازاق تىلىندە «حيميالىق بايلانىس­تار»، «ەرىتىندىلەر»، «اتوم قۇرىلىسى جانە پەريودتىق زاڭ»، «كەشەندى قو­سىلىستار»، «جالپى جانە بەيور­گاني­كالىق حيميانىڭ تەوريالىق باس­تاۋى»، «مەتالل ەمەستەردىڭ حيمياسى» اتتى ەڭبەكتەر باسىپ شىعاردى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە حيميا عىلىمىن سويلەتۋگە قاينار بۇلاقتاي اسەر ەتەتىن كەشەندى ەڭبەكتەر ەكەنى داۋسىز. ۇستازىمنىڭ كەڭەس زامانىندا-اق انا تىلىمىزدە وسىنداي ەڭبەكتەر شىعۋىنا ۇيىتقى بولۋى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازاقتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بولجاپ، سول تاۋەلسىز ەلدىڭ جاستارى ۇلت تىلىندە حيميا عىلىمىن سويلەتۋگە قينال­ماسىن دەپ جاساپ كەتكەن ماق­ساتتى ءبىر ءىسى مە دەپ تە ويلايمىن. قالاي بولعاندا دا ول يگىلىكتى ءىستىڭ باستاۋىندا تۇردى. 1976-1977 جىلدار ارالىعىندا باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ رەداكتسيا­لاۋى­مەن «بەيورگانيكالىق حيميانىڭ پراكتيكۋمى» دەپ اتالاتىن ەڭبەكتىڭ العاشقى ەكى ءبولىمى شىقتى. وسىلارعا قوسا ول مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانى­لاتىن بىرنەشە شاعىن كىتاپشالاردى جازعان عالىم. ۇزاق جىلدار بويى «ءبىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بولدى. ونىڭ ءبىر ەرەكشە قاسيەتى عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا جاسالعان باياندامالاردىڭ، عىلىمي ىزدەنىستەر ناتيجەلەرىنىڭ مەرزىمدىك باسىلىم­داردا جاريالانۋىنا ۇيىتقى بولۋى ەدى. وسىنداي قاسيەتتەرى جەتەلەگەن ول «پريكلادنايا ي تەورەتيچەسكايا حيميا» جانە «سبورنيك رابوت پو حيمي» دەپ اتالاتىن جۋرنالداردىڭ جاۋاپتى رە­داكتورى بولدى. ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمى­سىنا قوسىمشا وسىنداي اۋقىم­دى قوعامدىق مىندەتتەردى قاتار اتقا­رۋى باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ وتاندىق حيميا عىلىمىنا شىن مانىندە جاناشىر بولۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. 1970 جىلى ب.ءبىرىمجانوۆ ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قازاق كەڭەستىك ەنتسيكلو­پەدياسى باس رەداكتسياسىنىڭ مۇشەسى، ونىڭ حيميا تاراۋى بويىنشا رەداك­تسيالىق كەڭە­سىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. سونداي-اق، ول قازاق اۋىل شارۋاشى­لىعى ەنتسيكلوپەديا­سىنىڭ باس رەداك­تسيا­سىنا مۇشە بولدى. ونىڭ حيميالىق عىلىمي تەرميندەردى قازاقشاعا اۋدارۋ قابىلەتى ەرەكشە ەدى. بۇل عالىمدا انا تىلىنەن سوزدىك قوردىڭ مول ەكەندىگىن كورسەتتى. ءسويتىپ، حيميا عىلىمى سالاسى بويىنشا تەرميندەردىڭ قازاقشا-ورىسشا سوزدىگى باسپادان شىقتى. ول وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى تەرمينولو­گيالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدى. ءوز ومىرىندە كورنەكتى عالىم وتىزعا جۋىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ جەتەكشىسى بولدى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميادان دوكتورلىق، كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەستە ۇزاق ۋاقىت بويى توراعا قىزمەتىن اتقاردى. ءبىر ەمەس، حيميانىڭ جەتى سالاسى بويىنشا عىلىمي كەڭەس توراعاسى بولۋ اسا سيرەك تالانتتاردىڭ عانا ەنشىسى ەكەنىن ءبىلۋ قيىن ەمەس شىعار. ول 27 جىل قاتارىنان قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكا­نى قىزمەتىن اتقاردى. وسى ۋاقىت ىشىندە التى جاڭا كافەدرا اشتى. ونىڭ باسشىلىعىمەن حيميا فاكۋلتەتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ناتيجەلى جۇ­مىس ىستەيتىن بۋىن رەتىندە بىرنەشە رەت جەڭىمپاز اتاندى. وسى جىلدار ارالىعىندا باتىربەك احمەت ۇلى قا­زاقتىڭ حيميا عىلىمىن جاڭا تالانتتارمەن تولىقتىرۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول ستۋدەنتتەرمەن اۋديتوريادا ۇستاز­داي سويلەسسە، كۇندەلىكتى تىرلىكتە اكەلەرىندەي قامقورشى بولا بىلەتىن. ءبىر عانا حيميا عىلىمىمەن شەكتەلىپ قالماعان ەرەكشە تۇلعانىڭ وي-ءورىسى، دۇنيەتانىمى دا ەرەكشە كەڭ ەدى. ونىمەن كەز كەلگەن تاقىرىپتا ءسوي­لەسىپ، وڭاي ءتىل تابىسۋعا بولاتىن. سوندىقتان دا بولسا كەرەك، ول سول كەزدىڭ ەڭ جوعارى لەنين، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇر­مەت گراموتاسىنا يە بولدى. وعان قا­زاق كسر-نىڭ عىلىمىنا ەڭبەك ءسىڭىر­­­گەن قايراتكەر اتاعى بەرىلدى. مەن وسىناۋ ۇلاعاتتى ۇستازىمدى ەسكە العان سايىن ارقاشاندا ونىڭ مەيىرىم شۋاعىن سەزىنگەندەي بولامىن. ول ماعان ارقاشاندا «ەدىل، ەندى سەنىڭ وتانىڭا قىزمەت ەتۋىڭ – حيميا عىلى­مىن قانشالىقتى العا باستى­رۋىڭمەن ولشەنەدى» دەپ تۇرعانداي. ويتكەنى، مەنىڭ حيميا عىلىمىن قۋ­عان­داعى العاشقى ۇستازىم دا، «ەندى سەنىڭ ءبىلى­مىڭ بار، عىلىمدى بايقاپ كور» دەپ قولىمنان جەتەلەپ، حيميا عىلىم­دارى ينستيتۋتىنا اكەلگەن دە وسى باتىربەك احمەت ۇلى بولاتىن. سودان بەرگى ءوزىم قۋعان سالادا جەتكەن جەتىس­تىكتەرىمنىڭ بارلىعىندا باتىر­بەك اح­مەت­ ۇلى مەن ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ ەڭبەگى بار دەپ ويلايمىن. ولار بولماسا مەن ءدال بۇگىنگىدەي دارەجەمە جەتەر مە ەدىم، جەتپەس پە ەدىم. سون­دىقتان ۇستازىم جايلى ەستەلىك ايتۋ مەن ءۇشىن ءبىر عانيبەت. ونىڭ ۇستىنە شىنايى جاقسى ادامداردى سول قال­پىندا تاعى ءبىر ساناڭا، كوز الدىڭا اكە­لۋدىڭ ءوزى جۇرەكتى ەلجىرەتەتىن ءبىر ءىس قوي. ونى «قازاق حيميا عىلىمىنىڭ اتاسى» دەپ مەن باتىل سەنىممەن اي­تامىن. ويتكەنى، باتىربەك احمەت­ ۇلى ۇلتتىق حيميا عىلىمىنداعى ال­عاشقى عالىمداردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى ەدى. ءالى ەسىمدە، ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ العاشقى كۋرستارىندا وقىپ جۇرگەن مەنى حيميا عىلىمدارى ينس­تيتۋتىنا جەتەلەپ اكەلىپ، ينستيتۋت­تىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ابىكەن بەكتۇروۆقا «ەدىلدىڭ ەندىگى عۇمىرى عىلىمدا، عىلىم بۇل جىگىتتەن تالاي يگىلىكتى كورەدى» دەگەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا سىڭعىرلاپ تۇرعان­داي. ول مەنى عانا ەمەس، تالاي ستۋدەنتىن «عىلىمعا بۇرعان» ۇستاز ەدى. فاكۋلتەتتە قانشا ستۋدەنت بولسا، سونىڭ ءبارىن بالاسىنداي كورە ءجۇرىپ، ولار­دىڭ قايسىسىنان عالىم شىعاتىنىن ءدوپ باسىپ انىقتاي الاتىن. ال «وسى­دان عالىم شىعادى» دەپ تۇيگەن­دەرىن اۋەلى فاكۋلتەت لابوراتوريا­سىندا سىناقتان وتكىزىپ، سونان سوڭ ينستي­تۋتقا جەتەلەپ اپارۋ ونىڭ ادەتتى جۇمىسىنداي بولدى. مۇنداي ۇستاز ءار ستۋدەنتكە بۇيىرمايتىن باقىت. ءومىر­دىڭ تالاي «ناۋبەتىن» كورە جۇرسە دە، بويىنداعى قانمەن بىتكەن ۇلتجان­دىلىق، مەيىرىمدىلىك، قايى­رىم­دى­لىق قاسيەتتەرىن سول قالپىندا ساقتاپ، كوپتىڭ يگىلىگىنە جاراتا بىلگەن مۇنداي تۇلعانىڭ شاكىرتى بولۋ دا عانيبەت ەكەن. ول بىزگە ءاردايىم: «ۇستاز ماۋەلى بايتەرەك. بايتەرەكتەن تولىپ جاتقان بۇتاقتار ءنار الىپ ءوسىپ شىعا­دى، ولاردان جاپىراقتار ونەدى. ءسوي­تىپ، بايتەرەك سايالى بولادى. ۇستاز دا سول بايتەرەككە ۇقساۋى كەرەك. شاكىرت­تەرىڭە اكەدەي قامقور بولىڭ­دار» دەۋشى ەدى. ول بۇل ءسوزىن «وسيەت» رەتىندە ايتىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ءوز ومىرىندە جۇزەگە اسىرىپ كەتكەندىكتەن دە ءبىز ونى وزىمىزگە ۇلگى تۇتتىق. قازاق حيميا عىلىمى بۇل كۇندەرى الىپ بايتەرەك سەكىلدى سان بۇتاقتى، سان جاپىراقتى ءبىر اۋلەت دەسەك، ونىڭ التىن دىڭگەگى وسىناۋ الىپ تا اياۋلى ۇستازىم ەكەنى داۋسىز. قازاقستان حيميكتەرىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى سول دىڭگەكتەن ءورىپ شىققان بۇتاقتار مەن جاپىراقتار. بيىل قازاق حيميا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى باتىربەك احمەت­ ۇلى ءبىرىمجانوۆ 100 جاسقا تولدى. ءبىز­دەر، حيميكتەر اۋلەتى ءۇشىن ار­داق­تى ۇستاز­دى ەلجىرەگەن جۇرەكپەن ەسكە الۋ ءبىر عانيبەت. قازىرگى بيىكتەن قاراپ وتىر­ساق، ول تىندىرعان ءىس ۇشان-تەڭىز دەۋگە لايىق ەكەن. ءويت­­كەنى، تاۋەلسىز قا­زاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنا الەمنىڭ ەڭ يىقتى مەملەكەتتەرىمەن باسە­كەلەسە الا­تىن الە­ۋەتتى حيميا عىلى­مىن «جاساپ بەرىپ كەتكەن» وسى ۇستاز بو­لا­تىن. ەگەر ءاربىر ادام وسىنداي ءىس ىستەي السا، ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن بولا­­شاعى با­قىتتى دەۋگە بولار. بىراق ونداي ۇلان-عايىر يگىلىكتى جاساۋ تەك قانا ساناۋلى تۇل­عالاردىڭ قو­لىنان عانا كەلەدى. باتىربەك اح­مەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ ءدال وسىن­­­داي سا­ناۋ­­لى تۇلعا­لاردىڭ ءبىرى. ەدىل ەرعوجين، اكادەميك. الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

افريكاداعى قازاق كينوسى

كينو • بۇگىن، 20:34

تارازى باسى تەڭ

سپورت • بۇگىن، 20:30

العاشقى كۇنى – ەكى قولا

سپورت • بۇگىن، 20:25

التىننان القا تاقتى

سپورت • بۇگىن، 20:25

ۇقساس جاڭالىقتار