XX عاسىردا اقش پەن كسرو عارىشتى يگەرۋدە باسەكەگە تۇسكەنى بەلگىلى. تۇڭعىش عارىشكەر ۇشىرۋ, ايعا العاش بولىپ قونۋ سەكىلدى باسەكەلەستىك اەروعارىش سالاسىن قاتتى دامىتتى. بىراق عارىشتى يگەرۋ باسەكەسى ۇزاققا سوزىلماي, رەسمي تۇردە اياقتالدى.
بۇگىندە SpaceX كومپانياسى ۇشىرعان زىمىراندارىنىڭ ارزانعا ءتۇسۋى الپاۋىت ەلدەردىڭ عارىشتى يگەرۋگە نيەتىن قايتا وياتتى. ماسەلەن, اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ 2018 جىلى ناسا-نىڭ ايعا ساپارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 800 ميلليون دوللاردان استام قاراجات سۇراعان.
سونىمەن قاتار ناسا جاقىن ارادا TESS دەپ اتالاتىن جاڭا عارىش وبسەرۆاتورياسىن ۇشىرادى. بۇل اپپارات ەكزوپلانەتالاردى, ياعني ءومىر سۇرۋگە قولايلى اسپان دەنەلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. استرونومدار TESS ارقىلى كۇنگە تاياۋ ماڭداعى ەكزوپلانەتالاردى زەرتتەپ, وندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قانشالىقتى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاماق. اپپارات SpaceX كومپانياسىنىڭ Falcon 9 زىمىرانى ارقىلى عارىشقا شىعارىلادى.
رەسەي دە عارىش يگەرۋ باسەكەسىنە قاتىسۋعا نيەتتى. ەل پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مارستى جانە ايدى زەرتتەۋگە ەكسپەديتسيا جىبەرەتىنىن ايتقان بولاتىن. جەردىڭ تابيعي سەرىگىنە ءبىرىنشى ساپار 2019 جىلى جۇزەگە اسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. العاشقى اۆتوماتتى ستانسا اي بەتىنەن مۇز ىزدەۋگە ارنالعان. سودان كەيىن 2021 جىلى «لۋنا-26» وربيتالىق اپپاراتى جىبەرىلمەك. ال 2022 جىلى ۇشىرىلاتىن عارىش كەمەسى اي بەتىنە قونىپ, ونىڭ توپىراعىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانباق. مارسقا ەكسپەديتسيا 2020 جىلى جىبەرىلەدى. جوسپار بويىنشا اۋە كەمەسى 2021 جىلى «قىزىل پلانەتاعا» جەتۋى ءتيىس. سونداي-اق امەريكالىق جانە رەسەيلىك عالىمدار بىرلەسكەن جوبا اياسىندا ايدى بارلاۋعا ارنالعان ساياحاتتىڭ دايىندىعىنا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى.
عارىش سالاسىندا رەسەي قىتايمەن دە ىنتىماقتاستىق ورناتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە دە, شىعىستاعى كورشىمىزگە دە ءتيىمدى. ماسكەۋ الەۋەتتى ارىپتەسكە يە بولسا, بەيجىڭ بيلىگى ازياداعى ءوزىنىڭ كوشباسشىلىعىن بەكىتە تۇسەدى. ياعني «اسپان استى ەلى» قۇرلىقتاعى ءوزىنىڭ گەوساياسي بەدەلىن دە ارتتىرا تۇسپەك.
عارىشتى يگەرۋ باسەكەسىندە جاپونيا مەن ءۇندىستان دا ءوز ۇلەسىن الىپ قالۋدى كوزدەيدى. كەيىنگى ون جىلدا وسى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. ماسەلەن, بىلتىر كۇزدە ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا موديمەن كەزدەسكەن جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابە عارىش سالاسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا جانە جەردى زەرتتەۋ, ايعا ساياحات ماسەلەلەرىندە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ەكەنىن مالىمدەگەن.
ونىڭ ۇستىنە, ءۇندىستان مەن جاپونيا ازيا مەن تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالۋعا تالپىنادى. 2017 جىلعى جەلتوقساندا ءۇندىستان عارىش زەرتتەۋ ۇيىمى مەن جاپونيا اەروعارىش بارلاۋ اگەنتتىگى ايعا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا جىبەرەتىنىن مالىمدەدى. جالپى, ەكى ەل بۇرىن دا ايعا سپۋتنيكتەر جىبەرگەن بولاتىن. ول ونىڭ بەتكى قاباتىن عانا باقىلاپ قايتقان. بۇل جولى ايدىڭ بەتىنە قونۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر.
The Washington Post گازەتى ازياداعى عارىشتى يگەرۋگە باسەكەلەستىك ايماقتاعى گەوساياسي باسىمدىققا يە بولۋعا بايلانىستى دەپ ەسەپتەيدى. قىتايدىڭ عارىش سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى مەن ستراتەگيالىق ماقساتى ءۇندىستان مەن جاپونياعا ۇناي قويعان جوق. باسىلىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى.
ازيادا مەملەكەتتەر عارىشتى يگەرۋگە تالپىنسا, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە بۇل ىسپەن بيزنەسمەندەر اينالىسا باستادى. بۇرىن اقش-تا ناسا-نىڭ داۋرەنى جۇرسە, قازىر SpeceX-تىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇر. يلوننىڭ سوزىنە سەنگەندەر 15 جىل ىشىندە كومپانيانى الەم تانيتىن دەڭگەيگە جەتكىزدى. ي.ماسكتىڭ عارىشقا قاتىستى وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسقان. تاياۋدا ول اقش-تا وتكەن كونفەرەنتسيادا «بىزگە قايتادان عارىشتى يگەرۋگە جارىسۋ قاجەت» دەپ مالىمدەدى. ي.ماسكتىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي قادام ادامزاتتىڭ ءتۇرلى اپاتتاردان جويىلىپ كەتۋىنەن قورعاپ, مارس پەن ايعا قونىس تەبۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىلعى اقپاندا SpaceX كومپانياسى Falcon Heavy دەپ اتالاتىن زىمىرانىن سىناقتان وتكىزگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ونىڭ كوتەرگىشتەرىن قايتا پايدالانۋ زىمىران جاساۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى ازايتادى. ي.ماسك ەندى راكەتانىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى كوتەرگىشىن باسى ءبۇتىن كۇيىندە جەرگە قوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇدان بولەك, ول مارسقا ەكسپەديتسيا جىبەرىپ, پلانەتاعا قونىس اۋدارۋدى ماقسات ەتكەن. «قىزىل پلانەتاعا» ساپار كەلەر جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جۇزەگە اسپاق.
عارىشتى يگەرۋگە تالپىنعان ميللياردەر يلون ماسك قانا ەمەس. «امازون» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى دجەفف بەزوس تا زىمىران كوتەرگىشتەردى قايتا قوندىرۋعا تالپىنىپ جاتىر. سونداي-اق ول عارىشقا تۋريستەر اپارۋ جونىندەگى جوسپارىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. جاقىندا ول «عارىشتى بارلاۋ سىيلىعىن» تابىستاۋ راسىمىندە بۇل جوبالاردى جالعاسا بەرەتىنىن مالىمدەدى. بۇل ماقساتتا «امازون» كومپانياسىنىڭ اكتسيالارىن ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ازىرگە دج. بەزوس جوسپارىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرگەن جوق.
عارىشتى يگەرۋ تالپىنىسىنىڭ بەلسەندىلىگىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. 2017 جىلى وسى سالاداعى ستارتاپتاردىڭ كولەمى 2,8 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن. ال ايعا اپپارات قوندىرۋدى جوسپارلاعان iSpace جوباسى ءبىر جىل ىشىندە 90 ميلليون ينۆەستيتسيا تارتقان.
ءبىر قاراعاندا اي مەن مارسقا قونىس تەبۋ شىنايىلىقتان الشاق كورىنەدى. ادامزاتتىڭ جارتىسى تاماق تاپپاي, اۋىزسۋدان قينالىپ جۇرگەندە اسپاننان جىمىڭدايتىن «قىزىل پلانەتا» مەن ءتۇن سۇلۋى ايعا قونىس تەبۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋ قيسىنعا كەلمەيتىن سەكىلدى. دەگەنمەن ەندى ەلۋ جىلدا وزگە پلانەتانى مەكەندەۋدىڭ اۋىلى الىس ەمەس ءتارىزدى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
