ەكولوگيا, الەۋمەتتىك, مەديتسينا, ءبىلىم, ساياسات, راديولوگيا سالاسىنداعى عالىمدار, «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن «جاستار قاناتى» وكىلدەرى, قوعام بەلسەندىلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار باس قوسقان شارا ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى جانە پروفەسسور ىزىمعالي كوبەنوۆ باستاعان «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنىڭ باتىس فيليالى ۇيىمداستىردى.
باسقوسۋدا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ۋران ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ جانە يادرولىق جارىلىستار بولعان جەرلەردى زالالسىزداندىرۋ, وڭىردەگى قازىرگى ەكولوگيالىق احۋال, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى باياندامالار جاسالىپ, قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىس پىكىرلەرى تىڭدالدى.
بەلگىلى بولعانداي, قۇرامىندا حيميا ونەركاسىبىنىڭ ۋران قالدىقتارى بار «قوشقار اتا» قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بيىل باستالماق, ول ءۇشىن 17,5 ملرد. تەڭگە بولىنبەك. ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپقان جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بۇگىندە تولىقتاي دايىن تۇر. باعدارلاما ءتورت جىلعا جالعاسىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلمەك.
ماڭعىستاۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ينسپەكتورى ورىنباسار توعجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «قوشقار اتا» ۋلى قويماسىندا 105 توننا وتتى قالدىقتار جينالعان, ونىڭ ىشىندە 51 ملن. 90-مىڭ توننا ۋران قالدىقتارى.
«2012-2014 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ەكولوگيالىق جۇيەگە اسەرى زەرتتەلدى. اسىرەسە جاندى اعزاعا قالاي اسەر ەتەتىندىگى مۇقيات تەكسەرىلدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىندا ءومىر سۇرەتىن جۇزدەگەن ءتىرى جاندىكتەردىڭ بارلىعىندا حروموسومدار مەن دەزوكسيريبونۋكلەين قىشقىلىندا وزگەرىستەر بار ەكەندىگى انىقتالدى. قالدىق قويماسىن تولىقتاي زالالسىزداندىرۋ جونىندەگى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالىپ, كەۋىپ كەتكەن 4279 گەكتار القاپتى, قالىڭدىعى 30 سم قيىرشىق تاستى قالدىق توپىراقپەن كومۋ كوزدەلگەن. مۇنداعى نەگىزگى ماقساتى, جەل ارقىلى جان-جاققا تاراپ جاتقان راديونۋكليدتەر مەن اۋىر مەتالداردىڭ ۇشۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت. قازىر ەڭ باستىسى الەمدەگى ەڭ تاڭداۋلى, ەڭ ءتيىمدى جاعى ۇشپايتىن توپىراقپەن كومۋ بولىپ وتىر. 17 ملرد. 518 ملن. تەڭگە 4 جىلعا ەسەپتەلگەن. 2018 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد. تەڭگە قارالدى, دەدى ول. سونداي-اق, و. توعجانوۆ زەرتتەۋ جۇمىستارى تەك جانۋارلار, جاندىكتەر نەمەسە وسىمدىكتەرمەن شەكتەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. ال ادامداردى زەرتتەۋ 2015 جىلى باستالعان. جالپى ادام اعزاسىندا ازدى كوپتى وزگەرىستەر بولىپ تۇرادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرىپ, مۋتاتسيا باستالدى دەپ ايتۋعا ەرتە دەگەن ول, ۇرەي تۋعىزىپ دالەلدەنگەن رەسمي اقپاراتقا سەنۋگە جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىلگەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ سوزىنە سەنۋگە شاقىردى.
سونداي-اق, كونفەرەنتسيا كەزىندە بەلگىلى بولعانداي, كاسپي ماسەلەسى بويىنشا ايماقتىق باعدارلامانىڭ قابىلداناتىن كۇن الىس ەمەس. وسىلايشا ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق, لوگيستيكالىق, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كەزەڭ كەزەڭىمەن شەشىمىن تاپپاق.
كونفەرەنتسياعا قاتىسقان رەسەي عالىمدارى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايتىنىن جەتكىزىپ, بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا ماسكەۋدەگى پ.شيرشوۆ اتىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسى وكەونولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى پەتر زاۆيالوۆ, كاسپي تەڭىزى پروبلەمالارىن تولىقتاي زەرتتەۋ مۇمكىندىك جوعارى ەكەندىگىن جانە تاجىريبەلى مامانداردى تارتۋعا دايىن ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى.
-كاسپي تەڭىزى جاعالاۋ ايماعىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى جانە لاستانۋىن زەرتتەۋ ماقساتىندا, «Yessenov University»-ءنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ قويان-قولتىق جۇمىس جاساۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدىك. جەر استى تەڭىز گوريزونتى ارقىلى دا تەڭىزگە ءتۇرلى قالدىقتار ارالاسىپ كەتۋى مۇمكىن, ناتيجەسىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋى عاجاپ ەمەس. تەوريالىق تۇرعىدان قارايتىن بولساق, قاۋىپ جوق ەمەس. سوندىقتان دا, بۇل ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان دۇرىس. قازىرگى ۋاقىتتا سۋدىڭ سىنامالارى الىنىپ, زەرتتەۋ زەرتحاناسىنا جولدانعان سوڭ كەرى اسەرى بار نەمەسە جوق ەكەندىگى بەلگىلى بولادى, دەدى پروفەسسور پەتر زاۆيالوۆ.
سونداي-اق, كونفەرەنتسيا بارىسىندا بەلگىلى بولعانداي, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ۋران رۋدنيكتەرى كارەرلەرىن زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان. 2013 جىلى بارلىعى 5 كارەر زەرتتەلگەن. اشىق جاتقان كارەرلەردىڭ پەريمەتر بويىنشا اۋماعى 23 مەتردى قۇراعان. ۋران رۋداسىنىڭ ورنالاسۋى جەر بەتىنە جاقىن ەمەس, 60-100 مەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. ال شۇقىردىڭ تۇبىندە بارلىق ۋاقىتتا جەراستى سۋ جاتادى جانە توپىراق ىلعالدى بولادى, ياعني قاتتى بولعاندىقتان راديونۋكليدتەردىڭ جەلمەن ۇشۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جان-جاعىنداعى حالىققا مۇنىڭ زياندى اسەرى جوق ەكەندىگى ابدەن زەرتتەلىپ دالەلدەنگەن. كەيبىر بورتتىڭ كومىلگەن نەمەسە قۇلاعان جەرلەرى بار, ول جەرلەردى قورشاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ اقتاۋ قالاسى مەن مۇنايلى اۋدانىنىڭ تەرريتورياسىندا تولىقتاي زەرتتەلىپ, 2005-2009 جىلدارى بارىعى 42 راديواكتيۆتى ۋچاسكەلەر تولىقتاي تازالانعان.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
