...قازاق مۇندايدا «ماسساعان, بەزگەلدەك» دەيدى. 96 جاسقا قادام باسقان قاريا كەشكە سپەكتاكلدە ويناماق! ءبىز بىلەتىن اكتەرلەر دۇنيەدەگى بار اتاقتى يەلەنگەن داڭقىنا قاراماستان, الپىس, جەتپىس جاستان اسقاننان كەيىن-اق جاسىنان سەرىك بولعان ساحناسىن جاستارعا اماناتتاپ, جايلاپ جىلىستاپ جاتاتىن ەدى. ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي نىق, قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىنداي ساڭقىلداعان داۋىسپەن سويلەپ تۇرعان پومەرانتسەۆتىڭ جۇزجىلدىقتى تۇيىندەگەلى تۇرعان جاسىنا پىسقىرماستان تەاترعا اسىعىپ بارا جاتقان جانكەشتى ارەكەتى تابان استىندا ءبىزدىڭ قارتتىق تۋرالى تۇسىنىگىمىزدىڭ پارشا-پارشاسىن شىعاردى. كيەۆتە تۋىپ, اكەسى 1938 جىلدىڭ زوبالاڭىنا تاپ بولىپ, امالسىز ماسكەۋگە قونىس اۋدارىپ, ول جەردەن سوعىسقا اتتانىپ, جارالانىپ قايتقاننان كەيىن الماتىعا جەر اۋدارىلعان اناسىنىڭ سوڭىنان كەلگەن يۋري پومەرانتسەۆتىڭ تاعدىرى اۋىرلاۋ باستالعانىمەن, باقىت پەن قۇرمەتتى قازاق جەرىنەن تاپتى. تيۋز-دەن تۇلەپ ۇشقان تالانتتى اكتەر م.لەرمونتوۆ اتىنداعى اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنا ورنالاسقاننان كەيىن 300-دەن استام ءرول ويناپ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ەۋروپا ءناسىلدى اكتەردىڭ ساحناعا كەۋدەسى نامىس پەن قايراتقا تولى ابايدى الىپ شىققانىن كورگەندەر ءالى كۇنگە تامسانىپ ايتىپ وتىرادى. جاسى جۇزگە اياق باسقان يۋ.پومەرانتسەۆتىڭ ەسىمى قازاقستان مادەنيەتىنىڭ التىن كىتابىنا جازىلعان.
سىرقاتتانا قالساق, سالىپ ۇرىپ جەتىپ باراتىنداي ءوز ۋچاسكەمىزدىڭ باس دارىگەرىن ءبارىمىز بىردەي بىلە بەرمەۋىمىز مۇمكىن, بىراق ەلىمىزدىڭ «ەڭ باستى دارىگەرىن» قازاق دالاسىنىڭ ءتورتبۇرىشى تۇگەل تانيتىنىنا وڭ قولىمىزدى بەرىپ تۇرىپ وڭاي ءباس تىگە الامىز. كينودان كورىپ كوز تانىس بولعانىڭىزبەن, ەسىمىن بىلمەسەڭىز, تانىسىپ قويىڭىز, ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» – يۋري بوريسوۆيچ پومەرانتسەۆ. بۇل اكتەر ونەردە ءجۇرىپ قانشا بەينە جاساسا دا, بىزگە تەك تۇسىرىلگەنىنە بىلتىر عانا الپىس جىل تولعان, حالىقتىق فيلمگە اينالا العان قاسيەتىمەن وتاندىق كينو ءوندىرىسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنگەن ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» ارقىلى جاقسى تانىس.
ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» – شاكەن ايمانوۆ شەبەرلىگىن تانىتاتىن شوقتىعى بيىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ۋاقىت توزاڭى تاسپاسىن كونەرتە باستاعانىمەن, ءفيلمنىڭ ەسكىرمەي, ەل ەسىندە ءجۇرۋىنىڭ ءبىر-اق قانا سىرى بار. بۇل فيلمنەن شىتىرمان وقيعا, پاراساتپەن عانا تانيتىن تەرەڭ ءپالساپا, تولعاندىراتىن ءتاستۇيىن تاقىرىپ ىزدەسەڭىز, قاتتى قاتەلەسەسىز. مۇنىڭ ءبىرى دە جوق. تەك ءبىر-اق نارسە بار – شۇپىلدەپ, ارناسىنان اسىپ-توگىلىپ جاتقان شەكسىز مەيىرىم, ىزگىلىك جاساۋعا قۇشتار ادامدار, كەيىپكەرلەردىڭ كەۋدەلەرىنە سىيماي تۇرعان كىشىپەيىلدىلىك, دارقان دالانىڭ قۇشاعى, جۇپار ءيىسى ەڭ اسىل ادامي سەزىمدى وياتپاي قويمايدى. ماحاببات ەشقاشان ارحايزمگە اينالمايدى, جەر بەتىندە جالعىز ادام قالسا دا, جاقسىلىق جاسالا بەرەدى, تىرشىلىك ءمانى ىزگىلىكتە – فيلم وسىنى ايتادى. ال سۇيىكتى ءفيلمنىڭ سيۋجەتى قالاي ەدى؟
الماتىعا تاياۋ ساناتوريدە جيىرما جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ, 60-قا كەلگەن لاۆروۆ جاسىنا بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شىعۋعا دايىندالادى. دارىگەردىڭ ومىرلىك ۇستانىمى بىرەۋ عانا: «ادامداردىڭ جۇرەگىن قۋانىشقا بولەۋ ونى ەمدەگەن سياقتى وتە ماڭىزدى». ول جاي ءتاندى عانا ەمدەيتىن دارىگەر ەمەس, جان دارىگەرى, قيا-جىقپىلى مول ادام جانىنىڭ شيپاگەرى. الپىسقا تولعان مەرەيتويىنا وراي لاۆروۆقا شاكىرتتەرى مەن ارىپتەستەرى سىيلىق جاساماق بولىپ, ءوزى ەمدەگەن ارتىستەردى جيناپ, كونتسەرت قويىپ بەرمەكشى بولادى. بيبىگۇل (روزا يسمايلوۆا), تاكەن (سەركە قوجامقۇلوۆ) جانە مۇرات (م ۇلىك سۇرتىباەۆ) اۋىرىپ, لاۆروۆتىڭ ەمىن الىپ شىققان ارتىستەردىڭ ءبارىن ارالاپ: ء«سىز بۇگىن بوسسىز با؟» دەپ سۇرايدى. وكىنىشكە قاراي ارتىستەردىڭ بىردە-ءبىرى بوس ەمەس, ەشقايسىنىڭ قولى تيمەيدى, ءبارىنىڭ دە شارۋاسى شىعىپ تۇر. ال ارتىستەردىڭ بوس بولماۋ سەبەبى, ءبارى دە سول كۇنى لاۆروۆتاي سۇيىكتى دارىگەردىڭ مەرەيتويىنا بارىپ ءان سالماق بولعانى ءفيلمنىڭ سوڭىندا ءبىر-اق بەلگىلى بولادى.
ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەردە» ەۆگەني ديورديەۆ, ءمۇسىلىم مەن ريشات ابدۋلليندەر, حاديشا بوككەۆا, شارا جيەنقۇلوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, راحيا قويشىباەۆا, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, قامال قارمىسوۆ, تانات جايلىبەكوۆ, زينايدا مورسكايا, ەۆگەني پوپوۆ, ۆالەنتينا ستارجەنسكايا سياقتى كىلەڭ ونەر ساڭلاقتارى تاڭدالىپ الىنادى. انشىلەر كومپوزيتور الەكساندر زاتسەپيننىڭ جان تەربەيتىن اسەم اندەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى قالىقتاتادى. بۇل زاتسەپيننىڭ دە كينوداعى العاشقى دەبيۋتى بولاتىن. مۇنشاما تالانتتى ارتىستەردىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتىعان مۋزىكالىق فيلم قازاق كينو ونەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى.
بەلگىلى ءفيلمنىڭ ەلگە بەلگىسىز تاعى ءبىر سىرى بار. ياكوۆ زيسكيند جازعان ءفيلمنىڭ ستسەناريىندە و باستا باس كەيىپكەر لاۆروۆ ەمەس, ونىڭ ورنىندا ءالىمجانوۆ دەگەن قازاق كەيىپكەر بولۋى كەرەك ەدى. قارا تىرناعىنىڭ كوبەسىنە دەيىن قازاق بولىپ جارالعان رەجيسسەردىڭ ۇلىلىعى سوندا, ستسەناريمەن تانىسىپ شىققان سوڭ: ء«بارىڭىز مىنا ماسەلەنى مىقتاپ ەسىڭىزدە ۇستاڭىزدار. ەشقاشان قازاق جاسى الپىسقا كەلىپ تۇرىپ وتباسىنسىز, سوقا باسى سورايىپ, سۇربويداق بولىپ جۇرمەيدى. بۇل جاسقا دەيىن ونىڭ ۇيلەنبەۋى, بالا-شاعاسى بولماۋى مۇمكىن ەمەس. باس كەيىپكەردى باسقا ۇلتقا اۋىستىرىڭدار!»
ءسويتىپ ايەلىنىڭ جوقتىعىنان قالامىن ۇستاپ الەكەدەي جالانعاندارعا قۇربان بولعان ءالىمجانوۆ ەكران بەتىن كورمەگەن كۇيى ستسەناريدەن سىزىلىپ, ورنىنا لاۆروۆ دەيتىن جاڭا كەيىپكەر پايدا بولادى. ءرول يۋري پومەرانتسەۆكە جۇكتەلەدى. جۇرت تىكسىنىپ قالادى. سەبەبى يۋرا جاقىندا عانا «دالاداعى قايىڭ» دەگەن ءفيلمنىڭ سىناعىنا قاتىسىپ, رەجيسسەر: «مىنانداي ادامدى قايدان تاۋىپ العانسىڭدار, قۇرتىڭدار كوزىن!» دەپ ايعايدى سالىپ, ءتۇسىرۋ الاڭىنان الاستاپ جىبەرگەن بولاتىن. ن.ساتس تەاترىندا شال-شاۋقاننىڭ ءرولىن ويناپ, كورەرمەننىڭ شارتىلداتا سوعاتىن شاپالاعىنىڭ استىندا شىرايلانا ك ۇلىمسىرەپ تۇراتىن تالانتتى جىگىتتى بۇرىن دا بىرنەشە رەت بايقاپ جۇرگەن شاكەننىڭ سۇڭعىلالىعى بولار: «يۋرا, ەڭسەڭدى تۇسىرمە, جاسپىن دەپ تارتىنبا. ساعان جاڭا ءرول ۇسىنامىن. مەن بۇل رولگە كەز كەلگەن ءارتىسى شاقىرا الامىن, لەنينگرادتان قالاعان اكتەرىمدى قولقالاۋىما بولادى, موسكۆانىڭ «مەن» دەگەن جۇلدىزىن شاقىرسام, ءسوزىمدى جەرگە تاستامايتىنىن بىلەمىن. نيكولاي چەركاسوۆكە «كەل» دەسەم, قازىر جۇگىرىپ كەلگەلى تۇر, بىراق سەن مىنانى ءبىل. تەك الماتىلىق اكتەرلەرمەن فيلم ءتۇسىرۋ كوپتەن بەرگى ارمانىم ەدى, قازاقستاننىڭ ونەرىن جاساپ جۇرگەن ءوز زامانىمنىڭ بارلىق بەلگىلى انشىلەرى مەن اكتەرلەرىن وسى فيلمىمە قاتىستىرعىم كەلەدى», دەيدى.
ادامعا سەنىم بىلدىرۋدەن ارتىق نە بار؟ بىرەۋ «تەك ساعان عانا سەندىم» دەپ تۇرسا, قايرات-جىگەرىن جيناپ, تاس ۇگىتىپ, تاۋ قوپارماي ما؟ رەجيسسەر سوزىندە تۇرادى. ۇتقان جەرى دە وسى, ورىس-قازاعى ارالاس سامساعان قازاقستاندىق ونەر جۇلدىزدارىن سامالاداي ەتىپ ەكراننان جامىراتتى دا جىبەردى. ەشقاشان مۇندايدى كورمەگەن ەل ەستەن تاندى. سىرتتان تەك حاتشى قىزدىڭ رولىنە ريگا تەاترىنىڭ ءارتىسى ۆالەنتينا ستارجينسكايا عانا شاقىرىلادى. ونىڭ دا سەبەبى بار. ءدال فيلم تۇسىرىلەتىن كەزدە الماتىعا ريگاداعى ورىس تەاترى گاسترولدىك ساپارمەن كەلىپ, سپەكتاكلىن تاماشالاعان ايمانوۆقا ستارجينسكايانىڭ ويىنى ۇناپ قالادى.
جاسى 33-كە ەندى كەلگەن يۋرا 60 جاستاعى قارتتى وينادى. بۇرىن بىردە-ءبىر كينوعا ءتۇسىپ كورمەگەن يۋري وزىنە سونشاما سەنىم ارتقان شاكەن اعاسىنىڭ ەشقانداي سىناقسىز باستى رولگە بەكىتكەنىنە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاڭ قالادى, سول ءۇشىن شەكسىز قارىزدار ەكەنىن ايتادى. «شاكەن كەنجەتاەۆيچتەي ادام جوق جانە ەندى تۋمايدى دا!» دەيدى وعان دەگەن قۇرمەتىن قالاي اسىرىپ ايتارىن بىلمەي قينالىپ. وسى رولدەن كەيىن تەاتر ساحناسىندا ويناپ جۇرگەن تالاپتى جاستىڭ جولى اشىلىپ, كينوعا شاقىرتۋلار الا باستايدى.
ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەردىڭ» وزىنە تارتىپ تۇراتىن تاعى ءبىر سيقىرى بار. باسىن بۇلت قانا كولەگەيلەي الاتىن اسقاق الاتاۋ, باۋىرىندا تۇتاسا وسكەن قالىڭ قاراعاي مەن سامىرسىندار, تاۋدان تومەن قاراي مىڭ بۇرالىپ اققان ەركە وزەندەر, سىلق-سىلق ك ۇلىپ اعاتىن كوشەدەگى ارىقتار, ءبارى-ءبارى سول كەزدەگى الماتىنىڭ اۋراسىن, احۋالىن اينا-قاتەسىز بەرەدى. كورەرمەننىڭ كوزگە تىم ىستىق سول الماتىنى ساعىناتىنى راس. بۇل – الماتىنىڭ جاستىق شاعى. قىزىقتىراتىن دا, ەلىكتىرەتىن دە ارۋ قالانىڭ جاستىعى ەكەنىن بىلەسىڭ. ءتىپتى اڭداپ قاراعان ادام 1963 جىلعى الاپات سەل جۇرگەننەن كەيىن قۇرعاپ قالعان ايگىلى ەسىك وزەنىنىڭ تاڭعاجايىپ كادرلارىن دا كورەر ەدى بۇل فيلمنەن. بۇل فيلمدە ءبارى سۇلۋ: ادام دا, تابيعات تا, سەزىم دە, ءان دە. جانى سۇلۋ ادام عانا جاقسى دۇنيە جاساي الاتىنىنىڭ بەلگىسى بۇل.
ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» 1958 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق كينوفەستيۆالىندە ايرىقشا اتالىپ ءوتىپ, ش.ايمانوۆ پەن ە.سەركەباەۆ ارناۋلى ديپلوممەن ماراپاتتالادى. كەڭەس وداعىنىڭ كوپتەگەن قالالارىنداعى كينوتەاترلاردا كورسەتىلىپ, كورەرمەن قازاقستاندىق تالانتتارمەن سىرتتاي تانىسىپ, ءتانتى بولىپ جاتتى. اق-قارا ءتۇستى ەسكى تاسپا 2011 جىلى قايتا وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن جۇتىنىپ شىعا كەلگەن ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» قارتايمايتىنىن كورسەتىپ, جاڭا ومىرىنە قانات قاقتى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
