ءبىزدىڭ جەرىمىز كەڭ, اگرارلى ەلمىز. قولداعى بار مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, ەكولوگيالىق تازا, ساپالى, ارزان ەت, ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرىپ, ونى تەرەڭ وڭدەپ, شەتەلگە شىعارىپ, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە قىرۋار قارجى تۇسىرۋىمىزگە بولادى. بۇگىندە ەلىمىزدە 200 مىڭنان استام اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى بار. ولاردىڭ 70 %-دان استامى ۇساق شارۋا قوجالىقتارى. جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە تىم ۇساقتالىپ كەتكەن شارۋاشىلىقتارعا عىلىم مەن وزىق تاجىريبە جەتىستىكتەرىن, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, قۋاتتى تەحنيكالاردى پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. ناتيجەسىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ينۆەستيتسيا كەلمەي, اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسە الماي وتىر. بۇل جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى – ۇساق شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرۋ. ال بىرىگۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – كووپەراتسيا. بۇل دەگەنىمىز – شارۋالاردىڭ وداعى. كووپەراتيۆ شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرقاتار جۇمىستارىن ءوز موينىنا الىپ, شارۋالارعا قىزمەت ەتەدى, سول قىزمەتتەرىنىڭ عانا ءتيىستى اقىسىن الادى.
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتىپ, تاياۋ جىلدارى شەتەلگە مىڭداعان توننا ەت ەكسپورتتاۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋدى, سوڭعى كەزدەگى مال ەتىن پايدالانۋدىڭ ءوسۋ قارقىنى ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە 14 مىڭنان استام شارۋا قوجالىعى «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى ەت وندىرۋمەن اينالىسادى. ەتتى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن 550 اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىعى بار. 2010-2016 جىلدارى شەتەلدەن 74 مىڭ باس ءىرى مال اكەلىندى, ونىڭ 56 مىڭى نەمەسە 76 %-ى ەت باعىتىنداعى مالدار. سىرتتان اكەلىنگەن مالدىڭ 26- %-ى اقش-تان, 22%-ى رەسەيدەن, 20%-ى اۋستراليادان, 19%-ى ەۋروپا ەلدەرىنەن, 13%-ى كانادادان الىندى. ساتىپ الىنعان مالداردىڭ 95 %-ىن «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق ەنشىلەس كومپانيالارى ارقىلى قارجىلاندىرىلدى. بۇدان باسقا ەلىمىزدە جىل سايىن 75000 انالىق باس ءبىر وڭىردەن ەكىنشى وڭىرگە ساتىلادى. الايدا ميللياردتاعان قارجى جۇمساپ شەتەلدەن مال اكەلىنگەنىنە قاراماستان, ت ۇلىكتەردىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەن. 2010-2017 جىلدارى ەلىمىزدە ءىرى قارا مال سانى نەبارى 4,1% عانا ءوسىپ, 2017 جىلى 6,3 ملن باستى قۇرادى. ەكسپورتتالىپ جاتقان ءىرى قارا مال ەتى دە كوپ ەمەس. نە سەبەپتى مال باسى مەن ونىڭ ونىمدىلىگى وسپەيدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟
وسى باعىتتاعى نەگىزگى جولداردىڭ ءبىرى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ مەن ونى ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋدى تالاپ ەتەدى. ءاربىر ەلدى مەكەندە, تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىندا اسىل تۇقىمدى بۇقالاردىڭ ۇرىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتتەرى جۇمىس ىستەپ, اۋىل وكرۋگتەرىندەگى بارلىق مال تولىق ەسەپكە الىنىپ, ساپالى ۇرىقتارمەن قولدان ۇرىقتانىلۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى ءىرى قارا مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ قولىندا ەكەنىن, ولارسىز بورداقىلاۋ الاڭدارىن جۋىق ارادا مال باسىمەن تولتىرا الماۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, جەكەمەنشىك مالداردى اسىلداندىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. سوندا بورداقىلاۋ الاڭدارىنا «گەتەروزيس» ءپرينتسيپى بويىنشا جوعارى قوسىمشا سالماق بەرەتىن مال تۇقىمدارى كەلە باستايدى. مال شارۋاشىلىعى دامىپ, ەلىمىزدە ءتورت ت ۇلىك ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتكەنگە دەيىن, 60 % ءىرى قارا باسى شوعىرلانعان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەت تاراپىنان كامقورلىق (مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, مال ازىعىمەن كومەكتەسۋ, مال- دارىگەرلىك جۇمىستار, ت.ب.) كورسەتىلۋى كەرەك. ەگەر وسى ماڭىزدى ماسەلەلەر ىسكە اسىرىلاتىن بولسا, ەلىمىزدە 3-4 جىل كولەمىندە مال تۇقىمىنىڭ ساپاسى تۇبەگەيلى جاقسارىپ, سانى ءوسىپ, ونىمدىلىگى ارتادى.
ءبىز سوڭعى جىلدارى شەتەلدەن ونداعان مىڭ اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ اكەلدىك. اسىل تۇقىمدى مال اكەلىنگەن ەلدەردىڭ ءشوبى شۇيگىن, تابيعاتى جۇمساق ەكەنى بەلگىلى. ال بىزدەگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. ءبىز مالداردى تەك سابانمەن, ءتىپتى جەمدى مول بەرىپ ۇستاي المايمىز عوي. مال ازىعى ساپالى, قۇرامى قۇنارلى كورەكتىك زاتتاردىڭ ءتۇر-تۇرىنە باي بولۋى كەرەك. قاجەت بولسا مالدىڭ قانىن الىپ, قانداي قورەكتىك زاتتىڭ جەتپەيتىنىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. سوندا عانا كۇنىنە ءار ساۋىن سيىردان 30-40 ليتر ءسۇت, بورداقىعا قويىلعان مالداردان 1,5-2 كيلوعا دەيىن قوسىمشا سالماق الۋعا بولادى. ءبارى ازىققا بايلانىستى. عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جانۋارلارعا تاۋلىگىنە 1 كيلو جەم-ءشوپتى از بەرۋ ولاردىڭ ونىمدىلىگىن كەمىندە 4-5 % تومەندەتەدى ەكەن. ال ەلىمىزدە قاجەتتى 20 ملن توننا مال ازىعىنىڭ 12 ملن تونناسى عانا دايىندالادى, ياعني جەتىسپەۋشىلىك 8 ملن توننانى نەمەسە 40 % -دى قۇرايدى. بۇل مال شارۋاشىلىعىندا ميللياردتاعان تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلمەيدى دەگەن ءسوز.
سول سەبەپتى ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرىپ, جۇگەرى, ارپا, س ۇلى, جوڭىشقا, راپس, سويا سياقتى ەگىس كولەمدەرى مەن ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, قۇراماجەم شىعارۋدىڭ كولەمىن 6-7 ملن تونناعا دەيىن ءوسىرۋىمىز كەرەك. باعالى جەم-ءشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەگىلگەن گەكتارعا سۋبسيديا بەرىلۋى قاجەت. مال ازىعى ءجۇردىم-باردىم قارايتىن ماسەلە ەمەس. ەۋروپادا, جەرى قۇنارسىز يزرايلدە قالاي ساۋىن سيىردان 40 ليترگە دەيىن ءسۇت الادى؟ ويتكەنى ولار قۇنارلى ازىقپەن ازىقتاندىرادى. ءبىز دە وسىعان جەتۋىمىز كەرەك.
ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرۋدە مال شىعىنىن بولدىرماۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. الايدا ت ۇلىكتەردى باعۋدا, ءارتۇرلى اۋرۋلارعا قارسى ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق شارالاردى دەر كەزىندە جۇرگىزۋدە مەنشىك يەلەرى تاراپىنان ءتيىستى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك تالاپتار ساقتالمايدى. مەنشىك جەكە بولعاندىقتان ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى قاتاڭ قارالمايدى, مال شىعىنىنا ءتيىستى دارەجەدە ءمان بەرىلمەيدى. ناتيجەسىندە شەتەلدەن قىمبات باعاعا ساتىپ اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى مالدار ءولىم-جىتىمگە ۇشىراۋدا. اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ارقايسىسىنىڭ قۇنى 5000-7000 دوللار ەكەنىن ەسكەرسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى مال ولىمىنەن وراسان زور شىعىنعا باتىپ وتىرعانىن بايقايمىز. ونى بولدىرماۋ ءۇشىن شارۋالار مەن فەرمەرلەردى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك عىلىمنىڭ نەگىزىنە وقىتقان ءجون.
بۇگىنگى تاڭدا ىشكى نارىقتا ءىرى قارا مال ەتىن پايدالانۋ كولەمى 440 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ جانە حالقىمىزدىڭ ءىرى قارا مال ەتىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ءوسۋى ءىرى قارا مال ەتىن پايدالانۋ كولەمىن تاياۋداعى 3-4 جىل كولەمىندە 4-5 % وسىرەدى. ەلباسىمىز ن.ا.نازارباەۆتىڭ ءىرى قارا مال ەتىن ەكسپورتتاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ىشكى نارىقتا پايدالاناتىن ەتتى قوسا ەسەپتەگەندە ەلىمىزدە 500-510 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلۋى ءتيىس. بۇل ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداۋ بورداقىلاۋ الاڭدارىنا ەت كونتينگەنتىنىڭ كوپتەپ كەلۋىن تالاپ ەتەدى. ول ءوز كەزەگىندە ءىرى قارانىڭ انالىق باسىنىڭ تەز ارادا كوبەيۋىنە بايلانىستى. بۇگىندە ەلىمىزدە ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار سانى 530 بولسا, ولاردىڭ ارقايسىسىندا ورتا ەسەپپەن 220-230 باس اسىل تۇقىمدى انالىق مال بار. بۇل از. ونى شەشۋ جولدارىنىڭ ءبىرى انالىق مالدى شەتەلدەن ساتىپ الۋ. شەتەلدەن مال ساتىپ الۋشى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جەم-ءشوپ بازاسى, ءتيىستى مال قوراسى, مالدارىگەرلىك قىزمەتكەرلەرى بولۋى كەرەك. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان 7-8 جىل كولەمىنە ارزانداتىلعان پايىزبەن بەرىلگەن كرەديتتەردىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى سۋبسيديالانۋعا ءتيىس.
شەتەلدەن مال ساتىپ الۋ بارىسىندا وتكەن تاجىريبەدەن قورىتىندى شىعارعان ءجون. اتاپ ايتقاندا, مالدى سۇرىپتاۋ, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى مال دارىگەرلەرى ارقىلى مال ساتىپ الىناتىن ەلدەردەگى ەپيزووتيالىق جاعدايلاردى الدىن-الا, جان-جاقتى زەرتتەۋ, ءارتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان امان بولۋىن قاداعالاۋ, ساتىپ الىناتىن مالدىڭ ءتيىستى كارانتيندىك مەرزىمدەرىنىڭ ساقتالۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ, مالدى الىس شەتەلدەردەن ەمەس, شەكارالاس نەمەسە تابيعي كليمات جاعدايلارى ۇقساس ەلدەردەن ارزان باعاعا ساتىپ الۋ سىندى شارالار نازاردا بولۋعا ءتيىس.
ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرىپ, اتقارىلاتىن جۇمىستاردى كووپەراتسيا نەگىزىندە ءبولىسۋ, مامانداندىرۋ ارقىلى شەشكەن ءجون. بۇل ەلىمىزدە بۇرىننان كەلە جاتقان, سىننان وتكەن تاجىريبە. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءىرى-ءىرى كولحوز, سوۆحوزدار بولدى. سول كەزدىڭ وزىندە ءار وبلىستا بىرنەشە ارنايى مامانداندىرىلعان مال بورداقىلايتىن شارۋاشىلىقتار بولاتىن. بۇل شارۋاشىلىقتاردا وبلىس كولەمىندەگى 150-180 كيلوعا جەتكەن بۇقاشىقتار, ەركەك قوزىلار مەن كارى ساۋلىقتار جيناقتالىپ, بورداقىلانىپ, جوعارى كونديتسياعا جەتكىزىلىپ ەت كومبيناتىنا وتكىزىلەتىن. شارۋاشىلىقتاردان قابىلدانعان مالدى سالماعى مەن قوڭىنا قاراي مەملەكەتتىك ەتكە وتكىزۋ جوسپارىنا جاتقىزىپ تۇبىرتەك-قۇجات جازىپ بەرەتىن. ەتكە وتكىزۋ جوسپارى بويىنشا جەكەمەنشىكتەن جينالاتىن مال باسى دا وسى شارۋاشىلىقتارعا وتكىزىلىپ, ەت جوسپارىن ورىنداۋعا جاتقىزىلاتىن. مۇنداي شارۋاشىلىقتاردىڭ مال بورداقىلاۋعا قاجەتتى بەرىك جەم-ءشوپ بازاسى بولاتىن, مەملەكەت تاراپىنان مال بورداقىلاۋعا قۇراماجەم, باردا, شەلۋحا, جوم سياقتى مال ازىقتارى ءبىرىنشى كەزەكتە بوساتىلاتىن. قازىرگى نارىق زامانىندا ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەگەن مال بورداقىلاۋدىڭ وسى تاجىريبەسىن تولىق پايدالانۋعا بولادى.
ارينە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا, وتباسىلىق, شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەردە, مال بورداقىلاۋمەن اينالىسۋعا بولادى. بىراق وندا ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەيتىنى انىق. ال ءىرى ماماندانعان شارۋاشىلىقتاردىڭ توڭىرەگىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى ونداعان شارۋا قوجالىقتارىمەن كووپەراتسيالاۋ ارقىلى كەلىسىمشارت نەگىزىندە ەڭبەك ءبولىسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ كوتەرەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي كووپەراتسيالىق نەگىزدە مال باسىن ءوسىرۋ مەن بورداقىلاۋدىڭ وزات تاجىريبەسى اقتوبە وبلىسى العا اۋدانىنداعى «اكتەپ» جشس-دا جيناقتالعان.
«اكتەپ» جشس-نىڭ 5 8959 گەكتار جەرى بار. ونىڭ 11300 گەكتارى ەگىندىك جەر بولسا, 46 000 گەكتارى جايىلىم رەتىندە پايدالانىلادى. سەرىكتەستىكتە 106 ادام جۇمىس ىستەيدى. مال باسىن ءوسىرۋ ءۇشىن «قازاگروقارجى» اق ارقىلى 2000 باس انگۋس تۇقىمدى سيىر اقش-تان اكەلىنگەن. ولار اسىل تۇقىمدى ابەردين-انگۋس بۇقالارىمەن ۇرىقتاندىرىلۋدا. ارينە بۇل انالىق مالداردى كۇتىپ باعۋعا, ءتول الىپ وسىرۋگە ەرەكشە جاعدايلار جاسالىنعان.
ال ء«ىرى قارا مالدى كۇتىپ باعۋ جانە ءوسىرۋ» جوباسى بويىنشا شارۋا قوجالىقتارى سەرىكتەستىكتەن اسىل تۇقىمدى انالىق مالداردى باعۋعا, تولدەتىپ وسىرۋگە الىپ, الىنعان ءتولدىڭ ەركەك بۇقاشىقتارىن سەرىكتەستىكتىڭ مال بورداقىلاۋ الاڭىنا قايتارىپ وتىرادى. شارۋا قوجالىقتارى كەلىسىمشارت نەگىزىندە اسىل تۇقىمدى انالىق باستى كۇتىپ, باققانى ءۇشىن جانە بورداقىلاۋ الاڭىنا وتكىزگەن بۇقاشىقتاردىڭ سالماعى مەن قوڭدىلىعىنا سايكەس ەسەپ ايىرىسادى. مۇنداي بايلانىستار ەكى جاققا دا ءتيىمدى. اۋىلدا جىل ون ەكى ايعا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. شارۋا قوجالىقتارى قارجى جۇمساماي-اق اسىل تۇقىمدى انالىق باستى جالعا الىپ, وسىرگەنى, ءتول العانى ءۇشىن اي سايىن اۆانس الىپ وتىرادى. الىنعان ءتولدى «اكتەپ»-ءتىڭ بورداقىلاۋ الاڭىنا وتكىزىپ قوسىمشا تابىس تابادى.
مىنە وسىنداي سەرىكتەستىكتەر ءار وبلىستا, اۋدانداردا ۇيىمداستىرىلعانى ءجون. بورداقىلاۋ الاڭدارىن قوي, جىلقى مالدارىن بورداقىلاۋ ءۇشىن اشۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇر. جىل سايىن قوزى ءبولۋ ناۋقانىندا شارۋالار ەركەك قوزىلارىن وتكىزە الماي ارزان باعامەن اركىمگە ساتىپ الەك بولۋدا. ال ەركەك توقتىنىڭ ەتى قىتايدا, اراب ەلدەرىندە, يراندا, ەۋروپادا ديەتالىق ءونىم رەتىندە قازىر ۇلكەن سۇرانىسقا يە. وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولىنسە شارۋالار ۇتقان بولار ەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتسيالاۋ تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 2 جىلدان استى. كووپەراتسيانىڭ زاڭدىق بازاسى جاساقتالدى. ەندى وسى زاڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى جەرلەردە تەرەڭ دايەكتىلىكپەن ويلاستىرىلعان كۇندەلىكتى جۇمىستار اتقارىلۋى ءتيىس. «اكتەپ» جشس جۇمىسى – ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى وزات تاجىريبە. وسىنداي ماماندانعان مال بورداقىلاۋ كەشەندەرىن ءار وبلىستا ۇيىمداستىرسا, بۇل سالادا ەڭبەك ونىمدىلىگى بىرنەشە ەسە وسەدى, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتادى جانە باعاسى دا ارزاندايدى. ال كووپەراتسيا تۋرالى زاڭعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك, ونى تاجىريبە كورسەتەدى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى
