ال مىنا جالعاندا ادام ومىرىنەن قىمبات نە بار؟ ونىڭ ۇستىنە كونترافاكتىلى ونىمدەردىڭ شەكارا اسىپ, ۇلت دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرۋىمەن قاتار مەملەكەتكە تيگىزەر قانشاما ەكونوميكالىق زاردابى بار. دسۇ-نىڭ دەرەكتەرىنە تاعى دا جۇگىنەر بولساق, ساپاسىز دارىلەردىڭ وندىرىسكە تۇسىرەتىن سالماعى 200 ملرد دوللاردى قۇرايدى ەكەن. وسى رەتتە ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ باستى بايلىعى – ادامدار ومىرىنە كەسەلدى زالالدى بولدىرماۋداعى ناقتى قادامدارىن جاساۋدا. ماسەلەن, الىسقا بارماي-اق, كورشى رەسەي جۇرتى مەديتسينالىق ونىمدەردى قاداعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە كىرىسىپ كەتتى. تۇركيادا دا بۇل جۇيە جۇمىس ىستەگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كوزى قاراقتى وقىرمان ءبىزدىڭ مامانداردىڭ تۇركياعا ارنايى ساپارمەن بارىپ, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دارىلىك زاتتار جانە مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار اگەنتتىگىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم شەڭبەرىندە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن اقپاراتتاندىرۋ, سونداي-اق فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى تاسىمالداۋ جانە ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ بويىنشا تاجىريبە الماسىپ قايتقانىنان حاباردار بولۋى ءتيىس. سول جولى ءبىزدىڭ ماماندار دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋ جانە قاپتاۋ, كولىكپەن بىرىكتىرىلگەن قاپتاۋدى جانە ITS جۇيەسى شەڭبەرىندە قويمالارعا جونەلتۋ پروتسەستەرىمەن تانىسىپ, جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ وندىرىستىك الاڭدارىنا دا بارىپ, جۇيە جۇمىسىن كوزدەرىمەن كورىپ قايتقان ەدى.
ەندى مىنە, جاقىن كورشىمىز رەسەي فەدەراتسياسى دا الداعى 2019 جىلدان باستاپ باقىلاۋ جۇرگىزەتىن جۇيەنى ىسكە قوسپاق. رەسەيدىڭ ءدارى-دارمەك يندۋسترياسىنا, جالپى دارىلىك پرەپاراتتاردى ساتۋعا باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى ءبىزدىڭ فارماتسەۆتيكا سالاسى ءۇشىن دە ماڭىزدى. سەبەبى ولار تالاپ ەتەتىن ءتارتىپ بويىنشا شتريح-كودتالماعان, سەرياسى, قاشان شىققانى, قىسقاسى بارلىق دەرەگى ەلەكتروندى وقىلمايتىن ءونىم رەسەي جەرىنە كىرگىزىلمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە تاڭبالاۋ جانە قاپتامالاردى سايكەستەندىرۋدى پايدالانىپ, مەديتسينالىق ونىمدەردى وندىرۋشىدەن سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىنگى قاداعالاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن تۋدىراتىنى انىق. ەندى ءوندىرۋشى پرەپاراتتىڭ قاپتاماسىنا بىرەگەي كودتالعان «DataMatrix» تاڭباسىن سالۋى ءتيىس. تۇتىنۋشى «حالىقتىق باقىلاۋ» ءموبيلدى قوسىمشاسىنىڭ كومەگىمەن پرەپاراتتاردىڭ قوزعالۋ بارىسىن, جارامدىلىق مەرزىمى تۋرالى اقپاراتتى, ءوندىرۋشى تۋرالى, اينالىمنان ناقتى سەرياسى جانە ەڭ باستىسى, پرەپارات شىنايى, دۇرىس ءونىم بە, ونىڭ جاناما اسەرلەرى تۋرالى بىلە الاتىن بولادى.
وسى رەتتە مەديتسينالىق ءونىمدى قاداعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋ جانە ەنگىزۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرىن تالقىلاۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الەكسەي تسويدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكىزىلدى.
كەڭەسكە فارماتسيا كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ليۋدميلا بيۋرابەكوۆا, دارىلىك زاتتاردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولات جانتۋريەۆ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, سالالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى, سونىمەن قاتار سەلەكتورلىق رەجىمدە ايماقتىق فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتتەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك فارماكولوگيالىق وندىرۋشىلەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
جۇيەنى ەنگىزۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىس جونىندە دزسۇو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولات جانتۋريەۆ اڭگىمەلەپ, رەسپۋبليكادا مەديتسينالىق ءونىمدى قاداعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قازاقستاندىقتاردى ساپالى جانە قاۋىپسىز مەديتسينالىق ونىمدەرمەن – دارىلەرمەن جانە مەديتسينالىق بۇيىمدارمەن – (شپريتستەر, مەديتسينالىق قولعاپتار, ينەلەر جانە ت.ب.) قامتاماسىز ەتۋگە مونيتورينگ ورناتىپ, باقىلاۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىنىن ايتا كەلە, ەل اۋماعىنداعى وندىرىستەن نەمەسە ەلگە سىرتتان ەنگەن ونىمدەردىڭ ءدارىحانالار ارقىلى تۇتىنۋشىلارعا وتكىزۋ ساتىنە دەيىن نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا كەلىپ تۇسكەنگە دەيىن ولاردى قاداعالاۋدىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان. ياعني كۇماندى پرەپاراتتاردىڭ جولى كەسىلەدى.
«جۇيەنى ەنگىزۋ حالىققا ساپاسىز دارىلىك ونىمدەردەن تۋاتىن قاتەردى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا, جانە مەديتسينالىق ءونىم ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ بارلىق ساتىلارىن قاداعالاۋداعى تۇتاس اۋقىمدى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ول وكىلەتتى ورگانداردىڭ مونيتورينگ وتكىزۋىنە جول اشىپ, اقپاراتتىق قولداۋ قۇرالى قىزمەتىن دە اتقارادى, بۇل دەگەنىمىز مەديتسينالىق ءونىم اينالىمى سالاسىنداعى باقىلاۋدى ايتارلىقتاي ارتتىرۋ, ەل ەكونوميكاسىن قولداۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ», دەپ اتاپ ءوتتى دزسۇو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
راسىندا تەكسەرىسى جوق, قازاقستان اۋماعىندا تىركەلگەن-تىركەلمەگەنى بەلگىسىز ءدارى-دارمەكتەردىڭ توقتاۋسىز ساتىلىپ, ودان زيان شەككەندەر سانى قانشا ەكەنىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى بىلەتىندەي دارەجەدە. ينتەرنەت مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, اناۋ اۋرۋدىڭ ەمى, مىناۋ اۋرۋدىڭ ەمى, بۇگىن الساڭىز جەڭىلدىگى بار, بىرنەشەۋىن الساڭىز ودان دا ءتيىمدى بولادى دەپ ءدارى ساتۋدىڭ وڭاي ءادىسىن تاۋىپ, ەلدىڭ قالتاسىن قاعاتىندار دا كوبەيدى. ال 2017 جىلى تەكسەرۋلەر بارىسىندا 507 اكىمشىلىك بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, تىركەلمەگەن جانە قولدان جاسالعان دارىلىك زاتتاردى, سونداي-اق جارامدىلىق مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن دارىلىك زاتتاردى وتكىزۋ جاعدايلارى بويىنشا سالىنعان ايىپپۇلداردىڭ جالپى سوماسى 5,5 ملن تەڭگەنى قۇراعان. بۇل تەكسەرىلگەندەرى, ال بارلىعى بىردەي تەكسەرۋدەن ءوتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز با؟ جوق. دسۇ دەرەكتەرى بويىنشا ساتىلاتىن دارىلىك زاتتاردىڭ 10 پايىزى كونترافاكتىلى بولىپ كەلەدى ەكەن. كونترافاكتىلى ءونىمدى تۇتىنۋ جىل سايىن 100 مىڭنان 1 ميلليونعا دەيىنگى ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولىپ وتىر. قازاقستاندا جاساندى ءونىمدى انىقتاۋ دەرەكتەرى تۋرالى رەسمي اقپارات جوق, الايدا مەديتسينالىق ءونىم اينالىمى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلە جەتكىلىكتى.
بولات جانتۋريەۆ جۇيەنى بىرنەشە ساتىدا ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. العاشقىسى, 2018-2019 جىلدارى قاناتقاقتى جوبانى وتكىزۋ, 2020-2021 جىلدارى دارىلىك زاتتار وندىرۋشىلەرىنىڭ ەرىكتى قوسىلۋىمەن مەديتسينالىق ءونىمدى قاداعالاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ. ال ءۇشىنشىسى, 2023 جىلى رەسپۋبليكادا اينالىمدا جۇرگەن دارىلىك زاتتاردى مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ. «تسيفرلاندىرۋ دارىلەرگە, جالپى مەديتسينالىق ونىمدەرگە ەنگەندە ءاربىر ءدارىنىڭ قابىندا ءوز شتريح كودى بولادى. سول ارقىلى ءدارىنىڭ قاي قالاداعى, قاي دارىحانعا تۇسكەنىن, ونىڭ پايدالانۋ مەرزىمىنىڭ وتكەن-وتپەگەنىن ءبىلىپ وتىرامىز. بۇل ساپاسىز نەمەسە مەرزىمى وتكەن ءونىمنىڭ حالىقتىڭ قولىنا تيمەۋىنە توسقاۋىل قويادى. ارينە جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, زاڭنامالىق تۇرعىدا ماسەلەلەرى بار. بۇل ءۇشىن ءاربىر فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىن شتريح كود سالاتىن قوندىرعى ورناتۋى ءتيىس بولسا, مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن ءدارىحانالار ارنايى كود وقيتىن سكانەرلەرمەن جابدىقتالۋى ءتيىس», دەيدى ۆيتسە-مينيستر الەكسەي تسوي.
قازىر جۇرتشىلىق نە نارسەنىڭ دە باعاسىنىڭ ءار دۇكەندە ءارتۇرلى بولاتىنىنا ۇيرەندى. بۇل دارىلەرگە دە قاتىستى. قاتار ەكى ءدارىحانانىڭ باعاسىنىڭ تۇرلىلىگى تاڭسىق بولماي قالدى. قىسقاسى, حالىقتى دارىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە تۇيتكىلدەر جەتكىلىكتى. قاشانعى ءدارى-دارمەك باعاسى قۇبىلا بەرمەك؟ وتىرىستاعى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى وزەگى باقىلاۋدا ۇستالىپ, مونيتورينگ جۇرگىزىلەتىن دارىلەردىڭ باعالارىنىڭ اسپاننان الىنىپ قويىلا سالا بەرمەيتىنى. دەگەنمەن, شەتەلدىك تاجىريبەلەر كورسەتكەندەي جۇيەنى ورناتۋ كوپ قارجىنى تالاپ ەتەدى. ال كەز كەلگەن كاسىپورنىنىڭ ءوز شىعىنىن جابۋعا ۇمتىلاتىنىن ەسكەرسەك ءدارى باعاسىنىڭ ارزاندامايتىنىن اڭعارۋعا بولاتىنداي. تەك كوڭىلگە دەمەۋى–قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋى, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ تىنىسىنىڭ تارىلىپ, كونترافكتىلى ساپاسىز ونىمدەردەن قۇتىلاتىنىمىز بولىپ تۇر.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
