17 ءساۋىر، 2018

ورتا تاپ پەن ۇلتتىق كود

244 رەتكورسەتىلدى

قازاق قوعامىندا اتا، رۋ، ءجۇز دەگەندەردىڭ بيلەر قۇرىلىمى ومىرشەڭ سيپات الىپ وتىر دەگەنگە قانشا سەنبەيىن دەسەڭ دە، كەيبىر شارشى توپتىڭ الدىن كەشە تۋعان بالانىڭ ءۇيىرىپ اكەتىپ تۇرعانىن كورەسىڭ. اتا كورگەن جول ءبىلىپ، ءسوز قادىرىنە جەتەتىن كارىقۇلاققا اينالاتىن دا ءتۇبى سوندايلار. ۇلتتىق، ۇستانىمنىڭ باس­تاۋ كوزى ايتسە دە توماعا-تۇيىق احۋالدان بيىك تۇرماسا – جالپىادام­زات ۇيلەسىمىنە كىرىگۋ قيىنعا سوعاتىنىن اڭ­دايسىڭ.

كەڭەس وداعىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە وتىز جىلعا تاياسا دا، اعا بۋىن وكىلدەرى ونى ءبىرجولا ۇمىتا الماۋىنا سەبەپتەر جەتىپ-ارتىلادى. ەندىگىنىڭ ىسكە كەلۋ تۇرعىسىن بۇرىنعىلار اۋەسقويلىققا بالاپ، جەڭىل-جەلپى اتقارىلا سالعان شارۋاعا ۇيعارۋدان تايىنبايدى. قوعام دەگەننەن گورى جاڭا فورماتسياعا كوشتىككە تىكەلەي سايۋ ناقتىراق شىعاتىندىقتان تاپ قازىرگى زامان بەت الىسىنا ەتىمىز ءولىپ، كون­دىك­­كەننەن بولەك – قازاقتىڭ ءوز ورتا تابى قالىپتاسىپ ۇلگەرىپ، كاسىپكەرلىكتىڭ الەمدىك ايدىنىنا ەمىن-ەركىن ارالاسا باستاعانىنا كوزىمىز ۇيرەنىپ تە كەلەدى. قازاق وعلانىنىڭ مۇنداي جاڭا تولقىنى شەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ، الەمدىك ۇيلەسىمدىلىككە سايكەسۋ بىلاي تۇردى سەركەلىك تانىتىپ، سەرپىندى قيمىلدارعا بارىپ جاتقانىن ارا-تۇرا ەستىپ تە قالامىز. سوندايدا قازاق اتامىزدىڭ ەجەلگى داعدىسى بويىنشا تىلەكتەس قۋانىشىمىزدى سەزدىرۋمەن قوسا «قاي اۋىلدىڭ بالاسى ەكەن» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ەستىمەيىنشە جانىمىز تىنبايتىن ادەتى.

ءار ءداۋىر ويشىلى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاعىن جاڭا زامانعا بالاعانى سەكىلدى ءححى عاسىردىڭ ءبىر شيرەگىن كەرتىپ بوپ قالساق تا، «قاي اۋىل» دەگەن تۇسىنىك قازاقتىڭ قانعا ءسىڭدى قاسيەتى مە دەپ اڭىراتىن ساتتەر بارشىلىق. جانە سول ۇعىمدى ولتىرمەي الىپ جۇرۋشىلەردىڭ بولمىستارىنا قاراساڭ – جوندەمدى ءىس تىندىرا الماعان كىل شالاحات پەندەلەر. ەڭ كەرەمەتى ولار اتقارعان كۇلدىبادام جۇمىستارىن زاماناۋي وزىق ۇلگىگە دەيىن اپارىپ، وزدەرىن كوش باستاۋشى تۇلعا دارەجەسىندە كورسەتە الاتىندارى تاڭىرقاتادى. ورتا تاپتىڭ الدىڭعى قاتارلى ورتاسىندا وزدەرىن سۋداعى بالىقتاي ەركىن سەزىنەتىن ولار زيالى قاۋىم اراسىنا جۋىماي اۋلاق جۇرەتىن ادەتتەرى. ەڭ الاڭداتاتىن جاي تاعى ورتا تاپتىڭ الگى جاڭا لەگىنىڭ قالىڭ بولىگى ۇلتتىق سالت-داستۇردەن ماقۇرىم، قازاق جانىنىڭ كوركەم قوزعالىسىنان بەيحابار. جاھاندانۋدىڭ وراسان قىسىمى كەيبىرىنىڭ ساناسىنا ساڭلاۋ ءتۇسىرىپ، ۇلتتىق باستاۋعا ۇمتىلدىراتىن نيەتكە دۇرىس باعىت سىلتەۋدىڭ ورنىنا – ورتا جولدا الگىندەيلەر كەزىگىپ، سولاردىڭ جەتەگىندە جۇرمەسە دە، ءبىراز ۋاقىتتارىن زايا جىبەرىپ الادى. ونىڭ ەڭ زياندى تۇسى العىر دا الىمدى پەرزەنتتەردىڭ ۇلتتىق وي-ءورىستىڭ مۇمكىندىگىنە شاك كەلتىرىپ، قاعاناعىن جارىپ شىققان ەلىن بالاڭ ۇلتتىڭ قاتارىنا ىشتەرىنەن ۇيعارىپ شىعا كەلەتىننەن ساۋ ەمەس. الدى-ارتىن اقىل توقتاتىپ قاراۋعا ومىرلىك ساباققا رۋحاني تاجىريبە كەرەك ەكەندىگىن كوز جەتكىزگەن سايىن ۇلتتىق تۇتاستىقتى تەمىرقازىق قىپ ۇستانۋ پارىز ەكەنىن سەزىنۋ تىم ازدىق ەتەتىن سەكىلدى. پىسىقايلار قازاق جانىنا تەرەڭ بويلاماسا دا، ءبىلىمى تەرەڭ، پاراساتى جوعارى تۇرعان تۇلعا ءتارىزدى ماڭدايلارى جارقىراپ، كەسىم ايتاتىن مارتەبەسى زورداي وزدەرىن تىم كوسەم ۇستايتىندارىن بايقايسىڭ. تاپ بۇل قۇرىلىمدى البەتتە ءتۇپ اتاسىمەن جوققا شىعارۋعا بولماس جانە. ءبىر سىنىپتا وقىپ، وسى كۇنگە دەيىن باۋىرلىق قاتىناستى ءۇزىپ كورمەگەن تۇرعىلاس بىردە اعىنان جارىلعانى بار. وتباسىنداعى كيكىلجىڭگە ارالاسىپ، جەتى اتاعا تولماي جاتىپ شاڭىراق كوتەرىپ قويماۋدى قاداعالايسىڭ. سونداي قادامداردىڭ ءبىرتالايىنىڭ بەتىن قايتارىپ، ەكى جاستىڭ ماحابباتىن باۋىرلىق سەزىمگە ۇشتاستىرۋعا تۋرا كەلگەنى بار دەپ ەدى. اعايىن اراسىنداعى دۇردارازدىق بىتكەندى سوتقا جۇگىندىرمەي قالىستىققا سالىپ، تاتۋلاس­تىراتىن كۇشتىڭ قولىندا ءمورى دە، جازاعا كەسىپ جىبەرەتىن مارتەبەسى دە جوق، سويتسە دە جۇرت ساناسپاي تۇرا المايتىن تاپ مۇنداي تۇتقا ۇلتتىق كودىمىز دەگەننىڭ ءوزى ناق وسى ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا ەرىكسىز جۇگىندىرەدى.

كەڭەس وداعى كەزىندە تاپ مۇنداي ارەكەت اتا جولىنىڭ ءوتىپ كەتكەن جاڭعىرىعىنداي كورىنەتىن. ۇلتتى ۇيىستىرىپ، ۇلكەننىڭ قاباعىنا قاراپ، كوپشىلىكتىڭ اۋىز ءلامىن باعاتىن ءۇردىس جاندانا تۇسكەن سايىن باسقا اتالارمەن ساناسۋدىڭ ىشكى مادەنيەتى قالىپتاسقانىن انىق بايقاي تۇسەسىڭ. جالپىلاما ناسيحات ايتىلماسا دا، باۋىرمال سەزىمدى وياتۋعا مۇنداي تۇرتكى جالپى رۋلىق سانادان گورى ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ باستاۋىنداي قابىلدانىپ، ال ودان جوعارى تۇرعان ساتىلار تومەنگى بۋىننىڭ ارقاسىندا كۇنىن كورىپ، جالعان ابىرويعا بولەنىپ جاتقان قۇرىلىمنان اۋمايدى. باستاۋىش بۋىندى قۇرۋشى الگى تۇرعىلاس بىردە: «وسى مىندەتتەن كەيدە بەزىپ كەتكىڭ كەلەدى. ءبىزدىڭ اتامىز اراسىندا بولىپ جاتقان اڭگىمەنى سىرتقا شىعارا المايسىڭ» دەپ كۇيزەلە تولعاعانى بار. قازاق قاۋىمىندا شىندىقتى ايتۋ مادەنيەتى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. ادىلەت سەزىمى دەگەن جورگەكتەن سىڭەتىن قاسيەت دەسەك تە، جالپى قازاق ۇلتىنىڭ قۇلدىق سەزىمنەن قۇتىلماۋدىڭ اقىرى قايدا اپارىپ تىناتىنىن ءبىر مەزگىل ويلاپ كوردىك پە ەكەن. جاۋ ىزدەۋ ارقىلى ۇلتتىق تۇتاستانۋ قانشالىقتى قايىرلى، ونى بولجاپ بايىپتايتىن عىلىم سالاسى جەتكىلىكتى. قازاق كوركەم ويى كاسىپكەرلىككە «ويانعان ولكەدەگى» يگىلىك وبرازى ارقىلى كەلگەنىن ەسكەرۋدىڭ تاعى­لىمدى تۇستارى كوپ. اڭگىمە ونىڭ جاعىمدى، جاعىمسىزدىعىندا جاتقان جوق. بۋرجۋازياعا قانى قاس كەڭەس بيلىگىنىڭ قاتال باقىلاۋى تۇرسا دا، يگىلىك استارى مول سان قىرلى بەينە بولىپ شىققانىنا تاڭعالاسىڭ. باسەكەلەستىك بارىسىندا اناعۇرلىم ۇستەم ورىس كاسىپكەرلىگى ارانداپ، شىعىنعا ۇشىراسا – سالقىن اقىلىنان ايىرىلماعان يگىلىك ءىس تۇتقاسىن قولىنا سەنىمدى ۇستاماي ما. مۇنىڭ ءبارى كوڭىل سەرپىلتۋدىڭ امالىنا بولا ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. قازىر جالپى قازاق الۋان كاسىپتى يگەرۋدىڭ تاڭداۋىندا تۇر.

وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن عالىم اقتولقىن قۇلساريەۆانىڭ ەڭبەك ەتۋ ۇعىمىنا باسىمدىق بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن جازۋشى مارحابات بايعۇت ءىلىپ اكەتىپ، جالپاق قازاققا جاريا قىلعان ەدى. قازىر باستامالاردى تابان استىندا اڭعارا قويىپ، ۇلتتىق يگىلىككە اينالدىرۋدىڭ تەتىگىن ىزدەستىرۋ كەمشىن سوعىپ جاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز.

جۇماباي شاشتاي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىدا رەترو-فەستيۆال ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 16:58

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار