17 ءساۋىر، 2018

ينتەللەكتۋالدى مەنشىكتىڭ ماڭىزى

377 رەت كورسەتىلدى

ءانشى، ونەر قايراتكەرى مەيرامبەك بەسپاەۆتىڭ اۆتورلىق يدەياسى بويىنشا «حابار» تەلەارناسىنان «جۇلدىزدى جەك­پە-جەك» مەگا شوۋىنىڭ كورسەتىلە باس­تا­عاندىعىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. وندا ەلى­مىزگە تانىمال جاس انشىلەر ەكەۋ­ارا جا­رىسقا ءتۇسىپ، جاندى داۋىسپەن ءان ايتا­دى. جە­ڭىمپازدى مەيرامبەكتىڭ ءوز جەتەك­شى­لىك ەتە­تىن بىلىكتى تورەشىلەر القاسى ايقىن­داي­دى.

مەنىڭ وزىمە كورەرمەن رەتىندە بۇل باعدارلاما ۇنادى. بىراق ونىڭ يدەياسى، وتكىزىلۋ ساپاسى، جەڭىمپازدى انىقتاۋ ادىستەرى مەن ولشەمدەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدان اۋلاقپىن. ويتكەنى مەن ونىڭ مامانى ەمەسپىن. مەنى قىزىقتىرعانى بۇل باعدارلامانىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەنشىككە قاتىستى جاقتارى بولدى.

كەز كەلگەن ءانشىنىڭ ونەرى، كومپوزيتوردىڭ ءانى، اقىننىڭ ولەڭى، جازۋشىنىڭ كىتابى، سۋرەتشى كارتيناسى، ءمۇسىنشى جاساعان ءمۇسىن – مۇنىڭ ءبارى ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك نىسانى بولىپ تابىلادى. كەڭ ماعىناسىندا العاندا ينتەللەكتۋالدىق مەنشىككە ونەرتاپقىشتىڭ اشقان جاڭالىعى، ءوندىرىس تەحنولوگيالارى، تاۋار ماركاسى، فيرمالىق اتاۋ دا كىرەدى. ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى اۋەلگىدە ءبىر ادامنىڭ باسىندا يدەيا رەتىندە قايناپ شىققان دا كەلە-كەلە ماتەريالدىق يگىلىككە اينالعان. ياعني ونەر بولسا دا، ءوندىرىس بولسا دا، كەز كەلگەن جاڭالىقتىڭ اۋەلگى باستا بەلگىلى ءبىر اۆتورى بولاتىندىعى انىق. ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن، مىنە، وسى اۆتورلىق قۇقىقتىڭ مەملەكەت دەڭگەيىندە ەرەكشە قورعالۋىن ۇيىمعا مۇشە كەز كەلگەن ەلدەن تالاپ ەتەدى.

ادەتتە مەملەكەت جەكەمەنشىك قۇقىقتى، سونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق، م ۇلىكتىك قۇقىقتى قورعاۋدا ەرەكشە بەلسەندى ارەكەت ەتەدى. مەنشىككە قول سۇعىلمايتىندىعىن، ونداي وقيعا ورىن العان جاعدايدا كىنالى ادام قاتاڭ جازالاناتىندىعىن ەڭ الدىمەن ەلدىڭ باستى زاڭى – كونستيتۋتسيادا ايگىلەيدى. سونداي-اق وسى ءىستى ابدەن بەكىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن قوسىمشا ىلەسپە زاڭدار (ازاماتتىق كودەكس، قىلمىستىق كودەكس، سالىق كودەكسى، ت.ب.) شىعارادى. بۇل – دۇرىس. ونسىز جەر بەتىندە تىنىشتىق بولمايدى. ەكونوميكا مەن تۇرمىس تا دامىمايدى. سوندىقتان جەكەمەنشىك قۇقىقتى قورعاۋ – مەملەكەتتىڭ قاسيەتتى بورىشتارىنىڭ ءبىرى.

بىراق وكىنىشكە قاراي، ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقىن قورعاۋعا كەلگەندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن السىزدىك تانى­تۋدا. ويتكەنى كوپتەگەن ەلدەردە قوعام­نىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە ءالى دە تولىق دايىن بول­­ماعاندىعى سەزىلىپ جاتادى. مۇنداي كەم­شىلىك، ارينە ءبىزدىڭ قازاقستان قوعامىندا دا جوق ەمەس. ماسەلەن، ءوزىمىز بىلەتىن سالا – جۋرناليستيكا سالاسىن الساق، سوڭعى كەزدەرى ونداعى قالام يەلەرىنىڭ اراسىنداعى جەكەلەگەن شىعارماشىلىق بايقاۋلاردىڭ ءادىل وتپەيتىندىگىن سەزىپ تە، بايقاپ تا ءجۇرمىز. مۇنى جۋرناليستەر اراسىنداعى ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك پەن قۇقىققا جاسالعان قيانات نەمەسە شابۋىل دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون. ەگەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك تۋرالى جانە وعان قاتىستى زاڭدار ابدەن جەتىلگەن بولسا، قوعامىمىزدا نارىقتىق ەكونوميكا قۇندىلىقتارى ابدەن قالىپتاسقان بولسا، مۇنداي ارەكەتتەر زاڭ جۇزىندە دە، قوعام تاراپىنان دا جارىققا شىعىپ، ايىپتالعان بولار ەدى. ويتكەنى ءجۋرناليستىڭ ماڭدايىن تەرلەتىپ، كوز مايىن تاۋىسىپ جازاتىن ءاربىر شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ (كۇندەلىكتى اقپاراتتىق حابارلار ەمەس) استارىندا ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق اقىل-ويى تۇر عوي. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى، كامال سمايىلوۆ، شەرحان مۇرتازا سەكىلدى جۋرناليستيكا سەركەلەرى ات ۇستىندە تۇرعان زاماندا مۇنداي كەمشىلىكتەر مەن ادىلەتسىزدىكتەرگە جول بەرىلمەيتىن.

ماسەلەنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن جوعارىداعى «جۇلدىزدى جەكپە-جەككە» قايتا ءبىر ورالايىق. وندا جەڭىمپاز اتانعان ءانشىنىڭ قوعام الدىنداعى ابىروي-بەدەلىنىڭ كوتەرىلەتىندىگى، رەيتينگىنىڭ وسەتىندىگى انىق. وسى­عان ساي ونىڭ الدىنان ءتۇرلى يگىلىكتەرگە جول اشىلادى. تويدا ءان سالۋعا شاقىرۋ­شى­لار كوبەيىپ، ونىڭ تولەماقى ستاۆكاسى ارتۋى، جەكە ومىرىندە تاعى باسقا دا جاعىم­دى جا­ڭالىقتاردىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇم­كىن. ما­سەلەن، «Turkvision» بايقاۋىنا دەيىن­گى جانار دۇعالوۆا مەن وسى بايقاۋدان كەيىنگى جانار دۇعالوۆانى ەكى باسقا ءانشى دەپ قابىلداۋعا بو­لادى. ءبىرىنشىسى – «KeshYou» توبى ارقىلى تا­نىلىپ كەلە جاتقان جاس ءانشى بولسا، ەكىنشىسى – بۇكىل تۇركى الەمىنە تانىمال قا­لىپ­تاسقان كا­سىپقوي ءانشى. وسىعان ساي ونىڭ جاع­دايى دا، رەي­تينگى دە كەرەمەت كوتەرىلىپ كەتتى دەپ ەسەپ­تەي­مىز. ينتەللەكتۋالدىق قۇقىق­تى باعا­لاۋ ما­سە­لەسىنىڭ ادام ومىرىنە قان­شا­لىق­تى وزگەرىس ەنگىزە الاتىندىعىن وسىعان قاراپ-اق تۇسىنۋگە بولادى.

بۇۇ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن بۇكىلالەمدىك ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك ۇيىمىنىڭ ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىمەن «تاۋار بەلگىلەرىن زاڭسىز پايدالانۋمەن كۇرەسۋ تۋرالى» جاسالىناتىن كەلى­سىمدەرىندە «ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇ­قىن ءتيىمدى قورعاۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا جانە بۇكىل الەمدە تۇراقتى ەكو­نو­ميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگى» اتاپ كورسەتىلگەن. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. ەگەر گەنري فورد ءوزىنىڭ العاش­قى ماشيناسىن جاساپ شىعارعان كەزدە ونىڭ بۇل ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان پاتەنتتەلمەگەن، ياعني قورعالماعان بولسا (فوردتا 161 پاتەنت بار)، وندا قازىر بۇكىل الەمدى جاۋلاپ العان «فورد» اۆتوكولىكتەرى مەن ولاردى شىعاراتىن الەم­نىڭ ءار شالعايىندا ورنالاسقان جۇزدەگەن اۆتوزاۋىتتار دا بولماعان بولار ەدى.

دەمەك، ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتى باعالاۋ مەن قورعاۋ شارالارىنىڭ ادىلدىكپەن جۇزەگە اسۋى – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە قاجەتتى دە ماڭىزدى ءىس. وسىعان قوعام نازارىن اۋدارا كەتكەندى ءجون كوردىك.

سۇڭعات ءالىپباي،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار