تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى
«ەگەمەن قازاقستان» 1995 جىل. سەنبى, 16 جەلتوقسان.
وسىنىڭ ۇلكەن ءبىر مىسالى رەتىندە ەلىمىزدىڭ اقشانىڭ شەكتەن شىعا قۇنسىزدانۋى سياقتى ەكونوميكالىق اۋىر دەرتتەن نەبارى ءبىر عانا قارجى جىلى ىشىندە ايىعا العاندىعىن ايتادى. سونىڭ ارقاسىندا وتاندىق ەكونوميكامىزدىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن, ەكسپورتتىق سەكتوردى قالىپتاستىراتىن, دۇنيەجۇزىلىك رىنوكقا الىپ شىعاتىن جولداردى اشاتىن جەتەكشى كاسىپورىندارىمىزدى ەكونوميكالىق تۇڭعيىق قۇزدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە قاراي قۇلدىراتۋدان امان الىپ قالعاندىعىمىزدى اتاپ كورسەتىپتى.
پرەزيدەنتتىڭ وسى ماقالاسى ەل ءومىرىن, ونىڭ العا قويعان ماقساتتارىن كەڭىنەن قامتيتىن بىرنەشە تاقىرىپتاردان تۇرادى. سونىڭ ءبىرىنشىسى «دەموكراتيالىق دامۋدىڭ وكتەم تالاپتارى» دەپ اتالادى. پرەزيدەنت ماقالانىڭ بۇل بولىگىندە قازاقستانداعى ساياسي ءومىردىڭ جاعدايىنا امەريكالىق نەمەسە ەۋروپالىق دەموكراتيا ولشەمدەرى تۇرعىسىنان باعا بەرگەندە كەز كەلگەن ساياسي كاتەگوريا دەگەنىمىز الدەبىر قاتىپ قالعان جانە بارلىق ۋاقىتتا بىردەي جارامدى ماڭگى نارسە ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرە بەرمەيتىندىگىمىزدى ايتىپتى. «توقسانىنشى جىلداردىڭ ۇلگىسىندەگى ەۋروپالىق دەموكراتيا مەن عاسىردىڭ باس كەزىندەگى دەموكراتيانىڭ اراسىندا اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن ويلايمىز با؟» دەپ سۇراق قويىپتى.
«ءيا, ءبىز دەموكراتيالىق ءوزگەرىستەر جولىنا ءبىرجولا تۇستىك. بىراق دەموكراتيزمدى ءوزىمىزدىڭ وركەنيەتتىلىگىمىزدى بۇكىل الەمگە دالەلدەۋ ءۇشىن عانا ورنىقتىرمايمىز. بۇل رەتتە وزىمىزگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋىن كۇتەمىز. جوق, ءبىز بۇل جولعا ءوزىمىز ىنتىق بولىپ ۇمتىلىپ وتىرعان قىمبات قازىنالاردىڭ ناقتى ءۇلگىسى بولاتىن دەموكراتيانى جاقتاعاندىقتان تۇستىك. بىراق بۇل رەتتە ۋاقىتتان وزىپ كەتۋگە, وقيعالاردى جاساندى تۇردە شاپشاڭداتۋعا تىرىسپايمىز. ءويتكەنى, ەگەر بارلىق ازاماتتارعا لايىقتى تۇرمىس جاعدايلارى قامتاماسىز ەتىلمەسە, وندا ساياسي بوستاندىق تۋرالى اڭگىمەلەر بوس سوزدەرگە, ءتىپتى قاۋىپ-قاتەرلى ءسوزدەرگە اينالاتىنىن ۇمىتپايمىز» دەيدى. دەموكراتيانى ورنىقتىرۋ ءۇشىن ءسوزسىز ەكى ءتۇرلى العىشارت – ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىك جانە قوعامدىق تۇراقتىلىق قاجەت ەكەندىگىن, ەگەر ءبىز ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىككە ەندى عانا ۇمتىلىپ وتىرساق, وندا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا دەموكراتيالىق قازىنالار جاساۋمەن عاسىرلار بويى اينالىسىپ كەلگەن ەۋروپا ەلدەرىمەن بوي تەڭەستىرىپ, قاتار تۇرۋعا ءازىر ەكەندىگى جونىندەگى پايىمداۋعا بارۋ ءسوتسياليزمدى تۇپكىلىكتى ورناتۋ جونىندە كەزىندە جاسالعان ءجون-جوسىقسىز مالىمدەمەدەن وزگە ەشنارسەگە بولىپ تابىلمايتىندىعىن ايتادى. «مەن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگى نەعۇرلىم كۇشەيگەن سايىن ەلىمىزدە دەموكراتيالىق بوستاندىقتارعا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ ءۇستى-ۇستىنە ارتا تۇسەتىندىگىنە كامىل سەنەمىن» دەيدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە زاڭ شىعارۋ قىزمەتى بۇدان بىلاي جۇيەلى سيپات الاتىندىعىن جانە ونىڭ ساپاسى دا ارتاتىندىعىن ايتادى.
ماقالانىڭ «تۇراقتىلىق – مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ كەپىلى» دەگەن تاقىرىپشامەن بەرىلگەن بولىگىندە مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياسات سالاسىندا اتقارىپ جاتقان ىستەرى قامتىلعان. سەمەي پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋلاردان باس تارتۋ جونىندەگى شەشىمدەر, يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتى ۇزارتۋعا باعىتتالعان ينيتسياتيۆاعا ءبىر جولا باتىل قولداۋ كورسەتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ سىي قۇرمەتىنە بولەپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتا تۇسكەندىگى تۋرالى ايتىلادى. وسىعان بايلانىستى رەسەي, اقش, قحر, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا تاراپىنان بەرىلگەن ءتيىستى كەپىلدىكتەر ارقاسىندا اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى قامتاماسىز ەتكەندىگىمىز ءسوز بولادى.
«ازياداعى ءوزارا بىرلەستىك جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ يدەياسىن بۇگىنگى تاڭدا ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى قولداپ وتىر. بۇل كەڭەستى ازىرلەۋ جونىندەگى ارناۋلى جۇمىسشى توبىنىڭ ماجىلىسىنە قازىردىڭ ءوزىندە 15 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ ۇلگەردى» دەيدى پرەزيدەنت. ەگەر ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار اراسىندا ءوزىمىزدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى شارالارىمىز تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا قازاقستان ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىمەن قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەندىگىنە, قازاقستان – ءوزىنىڭ قارىم-قاتىناسىن ورتالىق ازيادا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ ۇلكەن مەملەكەتى – امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ارىپتەستىك دارەجەسىنە دەيىن كوتەرگەن بىردەن ءبىر مەملەكەت ەكەندىگىنە, ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى – كۇشتى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان, وراسان زور ونەركاسىپتىك, اسكەري جانە اقىل-پاراسات مۇمكىندىكتەرى مول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بولىپ تابىلاتىندىعىنا, ال ەۋروپادا قازاقستاننىڭ گەرمانيامەن, ۇلىبريتانيامەن, فرانتسيامەن, ەۋروپالىق وداقتىڭ باسقا دا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ جاقسارا تۇسكەندىگىنە توقتالعان.
وسى ماقالادا «رەسپۋبليكانىڭ ينتەگراتسيالىق ۇسىنىس جاساۋ ارتىقشىلىقتارى» اتتى تاقىرىپشاسىندا ەلباسى ينتەگراتسيانى الدەبىر شەشىمنىڭ, دەكرەتتىڭ كۇشىمەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە, مۇنىڭ ءوزى بىرتە-بىرتە ءپىسىپ-جەتىلۋى جانە سودان كەيىن عانا ادامداردىڭ اقىل-ويىنا قونىمدى ەۆوليۋتسيالىق پروتسەسكە اينالۋى تيىستىلىگىنە توقتالعان.
«قازاقستان حالىقتاردىڭ تالقىسىنا ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدىڭ جوباسىن ۇسىندى. سودان بەرى ەكى جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. «ەندى ول يدەيا ءوزىن-ءوزى اقتاماپتى-مىس, ويتكەنى, ونى ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتىڭ ءساتتى تۇسپەپتى-ءمىس» دەگەن داۋىستاردى دا ەستۋگە تۋرا كەلىپ ءجۇر. بۇل پايىمداۋلارمەن كەلىسۋ قيىن. ويتكەنى, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرىلۋى ابدەن زاڭدى. سوندىقتان دا تمد شەڭبەرىندەگى ءاربىر مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرىن مەيلىنشە مۇقيات ەسكەرەتىن بۇل ەۋرازيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ العاشقى كەزدىڭ ءوزىندە-اق كەزەڭ-كەزەڭىمەن, سالىستىرمالى تۇردە العاندا ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلەتىندىگى بەلگىلى» دەيدى پرەزيدەنت.
(ەلباسىنىڭ وسى ءسوزى تاريحي شىندىققا اينالعاندىعىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىنان بەس جىلداي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بارىپ, ءۇش ەل اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلعاندىعى, قازىر بۇل ءۇردىستىڭ تمد اياسىندا تەرەڭدەۋ سيپاتىنا يە بولعاندىعى بەلگىلى. دەمەك, اتالعان ماسەلەنى ەلباسى كورەگەندىلىگىنىڭ ءبىر قىرى دەسە بولار. (رەد.).
ماقالانىڭ «ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم بولسىن» دەگەن تاقىرىپشامەن بەرىلگەن بولىگىندە پرەزيدەنت ەلىمىزدە قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى قۇرىلعاندىعىنا, سەبەبى ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتپايىنشا, العا قاراي جىلجۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە توقتالعان. «ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا 500-دەن استام قوعامدىق بىرلەستىكتەر تىركەلگەن. ولاردىڭ تولىسۋىنا ەڭ جاقسى سىنشى – ۋاقىت. تەرەڭ يدەيالارىمەن باعدارلامالارى جوق ساياسي ۇيىمدار قوعامنىڭ ءوز تالاپ ەتپەگەن ۇيىم رەتىندە ساحنادان كەتەدى. ولاردىڭ ورنىنا اتاجۇرت تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك باستى نارسە بولىپ تابىلاتىندار كەلەدى» دەيدى پرەزيدەنت.
«مادەنيەت پەن يماندىلىقتى تۇلەتەيىك» دەگەن تاقىرىپشادا پرەزيدەنت مادەنيەت قوعام ىشىندەگى, حالىقتار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردا وزەكتى فاكتورعا اينالىپ كەلە جاتقاندىعىنا توقتالعان. «دەموكراتيالىق مادەنيەتتىڭ امبەباپ فورمۋلاسىنىڭ ءبىر قىرى توزىمدىلىك بولىپ تابىلادى. ال تولەرانتتىلىق ۇعىمى, البەتتە, كەڭىرەك, ءار ەلدە, ايماقتا ونىڭ ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني ءوز رەڭكتەرى بار. بۇل تۇرعىدا ءجۇز ۇلىستىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كوپتەگەن ءدىني نانىمدارى ەلى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان ءۇشىن ءدىني نانىم بوستاندىعى پروبلەماسىنىڭ كوكەيكەستى سيپاتى بار» دەپتى مەملەكەت باسشىسى.
نامىسىمدى جانىعان جەلتوقسان!
«17 جەلتوقسان – دەموكراتيالىق جاڭارۋ كۇنى» دەگەن ايدارمەن بەرىلگەن وسى ماقالادا ونىڭ اۆتورى راسىلحان قۇدايبەرگەنوۆ جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءوزى كورىپ, كۋا بولعان باستان وتكەرگەن جاعدايلارىن جانە وقيعاعا بەلسەندى قاتىسۋشى رەتىندە تۇرمەگە قامالعاندىعىن, كوپ قيىندىقتاردان كەيىن بارىپ ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆتاردىڭ كومەگىمەن رەسەي تۇرمەسىنەن بوساپ شىققاندىعىن جازىپتى.
«ول كەزدە مەن الماتى كينوتەحنيكۋمىندا وقيتىنمىن. جاتاقحانامىز الاڭعا جاقىن بولعان سوڭ, شىداماي, ءوزىمدى قويارعا جەر تابا الماي, كوڭىلدى جەگەن كۇيىنىشتەردى باسپاق بولىپ, سول 16 جەلتوقسان كۇنى قاراڭعى تۇسە الاڭعا قاراي بەتتەدىم. الاڭدا تۇرعان 300 قارالى ادامدى كورىپ, ءوزىمنىڭ جالعىز ەمەستىگىمدى, قانى بار, ۇلتتىق رۋحى ءالى سونبەگەن قازاقتىڭ بار ەكەنىن كورىپ, قۋاندىم» دەپ جازىپتى.
مۇنان كەيىن راسىلحان الاڭعا ەكىنشى كۇنى جانە بارعان. بۇل كۇنى الاڭ بەيبىت شەرۋگە قاتىسۋشىلارعا لىق تولعان. وقيعا ۋشىعىپ, اسكەريلەر الاڭدى قورشاۋعا الىپ, قاقتىعىستار باستالعان. «قايتا-قايتا ەسىمدى جيسام, لىق تولعان ماشينەنىڭ ۇستىندە كەلەدى ەكەنمىن. قالاداعى ادامدى قامايتىن جەردىڭ ءبارى تولىق بولعان سوڭ, ءبىزدى تالعارعا شىعار جولداعى تاۋ جاققا اپارىپ تاستادى. ەندى قايتا باس كوتەرۋگە شامالارى جەتپەسىن دەگەندەي, شالبارىمىزدى جىرتىپ, اياق-كيىمدەرىمىزدى شەشىپ الدى دا, ءبىزدى قورقىتپاق بولىپ, ۇستىمىزدەن اسىرا وق اتىپ, كەتىپ قالدى. تۇلا بويىمىز دىرىلدەپ, جاياۋ-جالپىلاپ, قالاعا ازەر جەتتىك. سودان سۋىق ءتيىپ, ءۇش كۇن بويى بار دەنەم قىزىپ جانىپ, اۋىرىپ جاتىپ قالدىم. تەك, 23 جەلتوقساندا مەنى ىزدەپ جۇرگەنىن ەستىپ, باسقا جاتاقحاناعا اۋىسىپ ەدىم. ودان دا ەرتەڭىندە ەكى ميليتسيونەر تاۋىپ الىپ, ىشتەن تەۋىپ قۇلاتىپ, قولىما كىسەن سالدى. ءسويتىپ, 1987 جىلى ناۋرىز ايىندا سوت بولدى دا,.. 5 جىلعا باس بوستاندىعىمنان ايىرىلىپ كەتە باردىم» دەپ جازىپتى راسىلحان.
جازىقسىز, سوتتىڭ ءبىر جاقتىڭ كەسىمىمەن سوتتالعان راسىلحان تەك 1989 جىلعى ماۋسىم ايىندا عانا ەركىندىككە شىعادى. ونىڭ تۇرمەدەن كەشتەۋ بوساۋىنا رەسەي اسىرىلىپ, يركۋتسك قالاسىنا جىبەرىلگەندىگى اسەر ەتەدى.
«جەلتوقسان وقيعاسى مەنى دۇنيەگە قايتا اكەلىپ, مىنا ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمدى وزگەرتتى. سول ءبىر ىزعارلى كۇندەر مەن نامىستى تاسقا قاشاعان تۇندەر كوز الدىمنان ەشقاشان كەتپەك ەمەس. حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىن ەڭ العاش جانعان وسى جەلتوقسان بولاتىن» دەپ اياقتالىپتى ماقالا.
گازەتتىڭ جاڭا قۇرىلتايشىسى
بۇل حاباردا قر ۇكىمەتى قاۋلىسىنا بايلانىستى گازەتتىڭ ەندىگى قۇرىلتايشىسى جاڭادان قۇرىلعان ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك بولىپ تابىلاتىندىعى ايتىلادى. وسىعان بايلانىستى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسيالىق القاسى, ەڭبەك ۇجىمى ۇزاق جىلدار گازەتتىڭ قۇرىلتايشىسى بولعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتىنە, ياعني رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە ريزاشىلىق سەزىمىن بىلدىرگەن.
نان تاپشىلىعى بولمايدى
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باتىس قازاستان وبلىسىنداعى ءتىلشىسى تەمىر قۇسايىن وسى شاعىن حابارىندا سول جازدىڭ اپتاپ ىستىق بولۋىنا بايلانىستى ەل اراسىندا نان تاپشىلىعى بولادى-اق دەگەن قاۋەسەتتى جوققا شىعارعان. «الاڭدايتىن نەگىز جوق. وبلىستىق استىق قابىلداۋ كاسىپورنىندا ءوتكەن جىلدىڭ ەگىنىنەن ءتۇسكەن بيداي جەتكىلىكتى. ونىڭ ساقتالۋ ساپاسى دا ويداعىداي. بۇل قور وبلىس حالقىن نانمەن قامتۋعا تولىق جەتەدى» دەپ حابارلايدى ءتىلشى.
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
