قازىرگى كۇنى الەمدە كۇندەلىكتى تۇردە اشىلىپ جاتقان جاڭالىقتار, شىعارىلىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالار بۇكىل ءوندىرىستى, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن اۆتوماتتاندىرۋ مەن روبوتتاندىرۋعا اكەلىپ تىرەدى. وسىنىڭ ەكپىنىمەن جەر بەتىندە جۇمىسسىز ادامدار قاتارى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ بارادى. دەمەك ءاربىر جۇمىس ورنى ءۇشىن ادامدار اراسىنداعى باسەكە مەن تارتىس تا جىلدان-جىلعا كۇشەيە بەرمەك. ەندىگى كەزەكتە جۇمىس ىزدەگەن ادامداردىڭ ءبىر كاسىپتەن ەكىنشى كاسىپكە, ءبىر ماماندىقتان ەكىنشى ماماندىققا اۋىسىپ وتىرۋى داعدىلى جاعدايعا اينالماق. بۇل, ادامداردى ءومىر بويى وقىپ ۇيرەنۋگە, زامان مەن جەكە ومىرىندەگى وزگەرىستەرگە اركەز دايار بولۋعا يتەرمەلەيدى.
مينيسترلىكتىڭ قازىرگى قولعا الىپ جاتقان رەفورمالارىنىڭ, پاندەردى ءبىرىن بىرىنە كىرىكتىرە وتىرىپ وقىتۋدى قولعا الۋىنىڭ, وسىنىڭ نەگىزىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنا زامان تالابىنان تۋىندايتىن جاڭا پاندەردى (سونىڭ ىشىندە الەمنىڭ ورتاق ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى دە بار) ەنگىزۋىنىڭ جالپى باعىتى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل باعدارلامانىڭ ءمانىسىن كوپشىلىك قازىر تۇسىنبەگەنىمەن كەيىن تۇسىنەتىن بولادى.
بىراق بۇل رەفورمادا قازىرگى قوعامنىڭ جانايقايىن تۋدىرىپ وتىرعان كىلتيپان بار. ول – مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى. قازىر بايقاساڭىز, مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋگە ەشكىم قارسى ەمەس. تەك اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلى قازاق ءتىلىنىڭ ەڭسەسىن باسپاۋىن, ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن دۇرىستاپ وقىتۋدى, بالانىڭ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, جازۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, سودان كەيىن بارىپ باسقا تىلدەردى بىرتە-بىرتە بالانىڭ باسىن قاتىرمايتىنداي جاعدايدا ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋدە.
قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى. ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى. كاۆكازداعى گرۋزين حالقى تاۋدىڭ باسىنداعىلارى تومەندەگىلەرىنىڭ ءتىلىن ايقىن ۇعا المايتىنداي دەڭگەيگە تۇسكەندە, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وسىناۋ ۇشى قيىرىنا كوز جەتپەيتىن الىپ دالادا ءتىلدىڭ تازالىعىن, اندا-ساندا كەزدەسەتىن ديالەكتىلەرى بولماسا, بولىنبەس بىرەگەيلىگىن, تۇتاستىعىن قالاي ساقتاپ قالا الدى؟! قاراساڭىز, ءبىزدىڭ ءار ءوڭىرىمىزدىڭ حالقىنىڭ ىرىم-تىيىمدارىندا, ءتىپتى ويلاۋ جۇيەلەرى مەن مىنەز-ق ۇلىقتارىندا ازداپ تا بولسىن ەرەكشەلىكتەر كەزدەسەدى. بىراق تىلگە, ونىڭ ۇعىمدى بەرۋىنە كەلگەندە بۇلاي دەپ ايتا المايسىز. دەمەك قازاق ءتىلى, بۇل – قازاق حالقىن بىرىكتىرۋشى ەڭ ۇلكەن كۇشتىڭ ءبىرى. قوعامنىڭ بىرتۇتاستىعىنىڭ باستى كەپىلى.
جالپى كەز كەلگەن دامىعان, تاجىريبەسى تولىسقان, كەمەلىنە كەلگەن ەلدىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا قاراساڭىز, وندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ەرەكشە ورىنعا قويىلاتىندىعىن بايقايسىز. نەگە؟ سەبەبى تۇرمىس تا وزگەرەدى, تىرشىلىك جولدارى دا وزگەرەدى, ەكونوميكا دا وزگەرەدى, كەرەك دەسەڭىز, مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى دا وزگەرەدى. وزگەرمەيتىن ءبىر ماسەلە, ول – ەلدىڭ باستى ۇلتتىق قۇندىلىقتارى. ويتكەنى سول ارقىلى ول – دارا, سول ارقىلى ول – باسقا حالىقتارعا ۇقسامايدى, سول ارقىلى ول – ۇلت. ەگەر ول ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي الماسا, وندا جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلادى.
مىنە وسى شىندىققا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ونىڭ ءبىلىم رەفورماسىن جۇرگىزىپ جاتقان ازاماتتارى جەتە ءمان بەرسە دەيمىز.
ەگەر مۇعالىمدەر مەن پەداگوگيكا ماماندارىنىڭ پىكىرلەرىنە سۇيەنسەك, قازاق مەكتەپتەرىندەگى «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ جاڭا وقۋ باعدارلاماسىندا الەمدىك تاجىريبەدە تولىق ورنىققان, وسى سالاداعى بارلىق ەلدىڭ وزىق ويلى ادىسكەرلەرى نەگىزدەگەن ءپاندى وقىتۋدىڭ ەڭ باستى 5 كانونىنىڭ (وقىتۋ ماقساتى, ءبىلىم مازمۇنى, وقىتۋ فورمالارى, وقىتۋ ءادىس-تاسىلدەرى, وقىتۋ ناتيجەلەرى) جۇيەسى بۇزىلىپ وتىر. زامان قالاي وزگەرسە دە, قوعام قالاي دامىسا دا ساقتالۋى ءتيىس وسى اتالعان كانونداردىڭ ەڭ باستى ۇيىتقىسى – ءبىلىم مازمۇنى. قالعاندارى ۋاقىت تالابىنا ساي ۇنەمى دامىپ, جەتىلىپ, وزگەرىپ وتىرادى دا, سول مازمۇندى يگەرتۋگە قىزمەت ەتەدى. ەگەر مازمۇن دۇرىس بولماسا, وندا قالعاندارىن قانشا تۇرلەندىرسە دە, ونىڭ ناتيجەسى بولمايدى. مازمۇن جوق جەردە فورما الجۋازدىق تانىتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق مەكتەبىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ رەفورمالانعان (جاڭارتىلعان) باعدارلاماسى ەلىمىز لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە, جالپىعا ءتان ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدا بۇرىنعى باعدارلاماعا قاراعاندا الدەقايدا السىزدىك تانىتادى.
ونىڭ ۇستىنە قازاق مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى ساعات ساندارى دا قىسقارتىلعان. بۇرىن 5-7-سىنىپتاردا قازاق ءتىلى ءپانى 4 ساعاتتان وقىتىلسا, قازىر 3 ساعاتتان وقىتىلاتىن بولعان. جاڭا باعدارلامانىڭ باسقا دا ەسكەرەتىن تۇستارى بار ەكەن. ءبىز بۇل جولداردى مەكتەپ مۇعالىمدەرى, قازاق ءتىلى جونىندەگى عالىمدار, ادىسكەرلەرمەن سويلەسكەننەن كەيىن بارىپ جازىپ وتىرمىز.
دەمەك قازاقستان مەكتەپتەرىندە (مەيلى ول قازاق, مەيلى ورىس, مەيلى اعىلشىن تىلىندەگى مەكتەپ بولسىن) قازاق ءتىلىن دۇرىستاپ وقىتۋدى مىقتاپ وتىرىپ شەگەلەۋ كەرەك. بۇل, اسىرەسە, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتارى كوپ ءبىز سەكىلدى ەل ءۇشىن قاجەت.
سۇڭعات الىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
