2009 – سيىر جىلى دا تاۋەلسىز قازاق ەلى ءۇشىن ەلەۋلى وقيعالارعا تولى جىل بولدى. وتانىمىز الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اياقتان شالعان قيامپۇرىس قيىندىقتارىنا قاراماستان, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتارداعى الدىنا قويعان مەجەلەرىنە ابىرويمەن قول جەتكىزىپ, بولاشاعىنا باتىل قادامىن جالعاستىردى. ەلىمىز حالقىنىڭ كەلەشەگى كەمەل ەكەنىنە سەنىمى ارتا ءتۇستى.
ءسويتىپ, 2010 – بارىس جىلى تابالدىرىقتان اتتادى. وسى ءبىر بەكزات اڭ مەملەكەتىمىزدى وركەندەۋىمىزدىڭ قالىپتاسقان ارناسىمەن ىلگەرى جەتەلەدى. جول باستاۋشىلىق قابىلەت-قارىمىمىزدى تورتكۇل دۇنيە تانىعان دەڭگەيگە كوتەرىلدىك. بارىس شىن مانىندە قازاقستان تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان جىلعا اينالدى.
2010 جىلدىڭ قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا جىل بولاتىن ءجونى بار. ۇلگى ەتىپ ۇسىنعان جاڭاشىل يدەيالارىمىز بەن ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تانىلىپ, وڭ باعالانعانىنىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى – تۋعان وتانىمىز تابالدىرىقتان ەندى عانا اتتاعان 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە 56 ەلدىڭ قولداۋىمەن اتالعان بەدەلى بيىك حالىقارالىق قۇرىلىمعا توراعالىعىن باستادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنان, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن جانە تۇتاس مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەردىڭ اراسىنان توپ جارىپ, توراعالىق ميسسياسىن قولىنا الدى. مۇنىڭ ماقتانۋعا دا, قۋانۋعا دا تۇرارلىق ۇلكەن وقيعا بولعانى ەش كۇمانسىز.
14 قاڭتاردا قازاقستان ەقىۇ-داعى توراعالىعىنا رەسمي كىرىستى. ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان اۆستريانىڭ استاناسى – ۆەنا قالاسىندا ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم توراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراتسيالىق ءماجىلىسى وتكىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ ءتوراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەۇندەۋى جاريا ەتىلدى. «ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىقتىڭ مارتەبەلى ميسسياسىن قازاقستان اسا زور جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى ءبىر كەزەڭىندە قولىنا الىپ وتىر», دەپ باستالادى ەلباسىنىڭ بەينەۇندەۋى.
ودان ءارى قازاقستان باسشىسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ داعدارۋى, لاڭكەستىك, گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتار, اشتىق, كەدەيشىلىك, ءتۇرلى ەپيدەميالار, ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق قاقتىعىستار – بۇگىنگى ادامزات وركەنيەتى دۋشار بولىپ وتىرعان قاتەرلەر ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇلارمەن كۇرەس جۇرگىزۋ ەقىۇ سياقتى قىزمەت اياسى كوپ قىرلى جانە بەدەلدى ينستيتۋتتاردىڭ بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋىن قاجەت ەتەتىنىنە نازار اۋداردى. الەمدىك احۋالدىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان سىناقتى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنىن دە كولدەنەڭ تارتتى. الايدا, دەدى پرەزيدەنت, بۇگىندە ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس ەڭ وزەكتى تۇيتكىلدى وزەكتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءاردايىم ورىن الۋدا.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ناقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار باستامالارى تۋرالى باياندادى. جانە ءبۇگىنگى تاڭدا دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەقىۇ توراعالىعىنىڭ ەلىمىزدە تەك سىرتقى ساياسي تابىس قانا ەمەس, جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى قۇندىلىق رەتىندە قابىلدانعانىنا ەكپىن ءتۇسىردى. ۇيىمدا قالىپتاسقان داستۇرگە سايكەس, قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتەتىن ەلدىڭ مازمۇندى بىرىزدەنۋىن بىلدىرەتىن ءىس باسىنداعى توراعالىق ۇرانىن جاريا ەتتى.
ءسويتىپ, قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ۇرانى ءتورت «ت» – «تراست» (سەنىم), «تراديشن» ء(داستۇر), «ترانسپارەنسي» (اشىقتىق) جانە «تولەرانس» (توزىمدىلىك) بولاتىنىن اتادى.
ەندى وسىلارعا قىسقاشا تۇسىنىك بەرە كەتسەك, ءبىرىنشىسى – ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن بىزگە اسا قاجەتتى سەنىمدى بىلدىرەدى, دەدى پرەزيدەنت. ەكىنشىسى – ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىنان تۇرادى. ءۇشىنشىسى – حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا «قوسارلانعان ستاندارت» پەن «جىكتەۋ شەكتەرىنەن» ازات, بارىنشا اشىقتىق پەن ترانسپارەنتتىك. قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاتەرلەردى ەڭسەرۋدە سىندارلى ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋ. ال ءتورتىنشىسى – بۇگىنگى الەمدە بارعان سايىن ماڭىزى ارتىپ وتىرعان مادەنيەتتەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى جاھاندىق ترەندتىڭ كورىنىس تابۋى.
قازاقستان باسشىسى وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلىمىز ەقىۇ-نى ونىڭ اۋقىمىنداعى بارشا حالىقتار ءۇشىن دەموكراتيانىڭ, تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىستىگى رەتىندە قاراستىراتىنىن قاپەرگە سالدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى الەمدە قالىپتاسقان «سوزىلمالى سىرقاتتاردىڭ» ودان ءارى تەرەڭدەۋىنە جول بەرمەي, مۇمكىن بولسا, ونى جەڭىلدەتۋگە ۇمتىلىسىمەن دە ەرەكشەلەندى. ماسەلەن, ءىس باسىنداعى توراعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وسى ماقساتتا ارمەنيا مەن ازەربايجان مەملەكەتتەرىندە بولىپ قايتتى. ساپار بارىسىندا كورشىلەس ەكى مەملەكەت – ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋگە ۇمتىلىس تانىتىلدى. استانا ءسامميتى كۇندەرىندە ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى قول قويعان بىرلەسكەن مالىمدەمەنىڭ قابىلدانۋى ءتوراعا مەملەكەتتىڭ وسى قيىن ءتۇيىندى تارقاتۋ جولىنداعى يگىلىكتى ءىسىنىڭ, ساۋاپتى شارۋاسىنىڭ كەلىستى كورىنىسى بولدى.
قانات ساۋداباەۆ شىعىس ەۋروپاداعى ءۇش مەملەكەت – بەلارۋس, ۋكراينا جانە مولدوۆا رەسپۋبليكالارىنا دا ساپار شەكتى. مۇنداعى ەڭ وزەكتى پروبلەما 20 جىل بويىنا تانىلماعان, تانىلۋى دا ءتيىس ەمەستەي كورىنەتىن پريدنەستروۆە مولداۆيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. ەقىۇ-نىڭ ۇنەمى نازارىنداعى ۇزاققا سوزىلعان كيكىلجىڭدەر وشاعى كسرو-نىڭ شەكپەنىنەن شىققان ەلدەردىڭ شەڭبەرىندە كوبىرەك بولعان سوڭ, قازاقستاننىڭ وزگە توراعالارعا قاراعاندا ماسەلەنى ۇعىنۋى, ىشكى جاعدايدى جەتىگىرەك باعامداۋى الدىڭعى كەزەكتەن ورىن العانى انىق.
قازاقستان توراعالىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ۇلكەن وقيعالاردىڭ ءبىرى – قىرعىزستان وقيعاسى بولدى. توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان قىرعىز اعايىندارداعى احۋالعا ەڭ العاش بولىپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن دە قازاقستان, ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. مىسالى, ەلباسى «ەۆرونيۋس» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا تۋىسقان ەلدە تاعى دا تۇراقسىزدىق ورناپ, ازاماتتاردىڭ قانى توگىلگەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندە رەسپۋبليكا پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى ج.كارىبجانوۆتى قىرعىزستان بويىنشا ارناۋلى وكىل ەتىپ تاعايىنداعانىن مالىمدەدى. تۇراقتىلىق جوق بولسا, ەشتەڭە دە بولا المايتىنىن ايتا كەلىپ, ساياساتپەن, بارريكادالارمەن اينالىسپاۋ كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, الدىمەن حالىقتى تويىندىراتىن, وعان جۇمىس بەرەتىن نارسەلەرمەن اينالىسۋ كەرەك. «وسىنداي كەلەڭسىزدىك سالدارىنان بۇگىندە قىرعىزستان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى كەدەيشىلىك دەڭگەيىنەن تومەن جاعدايدا تۇرادى. جۇمىسسىزدىق وتە كوپ. ال, كەرىسىنشە, قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە بەيبىت ءومىردىڭ راقاتىن كورىپ وتىر. بۇل دامۋ مۇمكىندىگى دە بولىپ تابىلادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلباسى قىرعىزستانداعى وقيعاعا بايلانىستى باق-قا مالىمدەمە دە جاسادى. بۇل مالىمدەمەنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى ىنتىماق كەتكەن جەردە ىرىس تۇرمايدىعا سايدى. جانە دە ن.نازارباەۆ قازىرگى توراعا رەتىندە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ الەۋەتىن قىرعىزستاننىڭ بەيبىت دامۋىنا كومەكتەسۋگە, ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا بۇرۋعا ۇمتىلاتىنىن جەتكىزدى.
ءتۇيىپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قىرعىزستاندا ازامات سوعىسىنا جول بەرىلمەگەنى ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا توراعا رەتىندە جۇكتەلگەن مىندەتىن ابىرويمەن اتقارعانىن ايعاقتادى جانە باۋىرلاس ەلگە دەگەن جاناشىرلىق كوزقاراسىن ايقىن تانىتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ قىرعىزستانعا 50 ميلليون دوللاردىڭ كومەگىن كورسەتكەن قادامىنان دا انىق كورىندى. ال ەقىۇ-نىڭ بىشكەكتەگى ورتالىعىنىڭ باسشىسى ەندريۋ تەزورەر قازاقستاننىڭ ۇيىمعا 2010 جىلعى توراعالىعى قىرعىزستانداعى ساياسي جانە ەتنوستىق ءتارتىپسىزدىكتەر سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن «كوك ءتاڭىرى جىبەرگەن» توراعالىق بولدى دەپ مالىمدەدى. قىسقاسى, قازاقستان توراعالىعى قىرعىزستاندى قۇزدان قۇلاتپادى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ توراعالىق جىلىندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تۇراقسىزدىقتىڭ ورتالىعىنا اينالىپ كەلە جاتقان اۋعانستانعا دا ەكى مارتە ساپار جاسادى. ساپارلار ماقساتى ەقىۇ اياسىندا اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتۋ بولدى. ارينە, ۇيىم توراعاسى رەتىندە قازاقستان قاسىرەتى مول اتالعان ەل ءۇشىن قولىنان كەلگەنىنىڭ ءبارىن جاسادى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن 1 مىڭ اۋعانستاندىق ستۋدەنت وتانىمىزداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءبىلىم الۋلارىن باستادى.
جىل ورتاسى اۋا بەرە قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر جارقىن جاڭالىق جاريا ەتىلدى. مۇنى توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسى دەپ اسپەتتەسەك جاراسىمدى شىعارى ءسوزسىز. بۇل جاڭالىقتى جۇرتشىلىققا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە سۇيىنشىلەي جەتكىزدى: «ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى توبەبيلىگى تاماشا تابىسقا جەتكىزدى – ەقىۇ-نىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى العاشقى ءسامميتى قازاقستان توراعالىعى تۇسىندا وتەتىن بولىپ شەشىلدى», دەپ جار سالدى.
ءيا, مۇنداي ەل مەرەيىن تاسىتاتىن شەشىم شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە شىعارىلعان بولاتىن. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنە قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ارنايى ءسوز ارناپ, ءوزىنىڭ شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بىراق ازىرشە سامميت ۋاقىتى ناقتى بەلگىلەنبەگەن ەدى. ونى 3 تامىزدا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى بەلگىلەپ بەرۋى ءتيىس بولاتىن جانە بەلگىلەپ بەردى دە.
كەيىنىرەك, ناقتىراق ايتقاندا, 5 تامىز كۇنى ەقىۇ ءسامميتىن 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى مالىمدەمە جاسادى. «ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى 3 تامىزدا تاريحي شەشىم قابىلدادى, دەدى ءوز ءمالىمدەمەسىندە ن.نازارباەۆ. مۇشە ەلدەردىڭ ورتاق ۇيعارىمى بويىنشا 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانادا مارتەبەلى ۇيىمنىڭ ءسامميتى وتەدى. بۇل تاريحي شەشىم – قازاقستاندىق تولايىم تابىستاردىڭ ابىرويلى ايعاعى! بۇگىندە قازاقستان عالامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇيىتقىسىنا, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە, بەيبىتشىلىكتىڭ بەرەكەلى بەلدەۋىنە اينالدى. تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان قازاق ەلى ازيا جانە تمد مەملەكەتتەرى اراسىنان العاش بولىپ بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزەدى. قازاق ەلى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بيىكتىككە جەتكەن ەمەس».
بەدەلدى ۇيىمنىڭ القالى جيىنى وتپەگەلى 11 جىل بولاتىن. سوندىقتان قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ءباتۋالى باسقوسۋ ۇيىمداستىرۋ قازاقستان عانا ەمەس, ۇيىم ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى وقيعا بولىپ تابىلعانىمەن كىم-كىمنىڭ دە كەلىسەتىنى كۇمانسىز. قابىلدانعان شەشىم قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جوعارى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلعانى دا انىق. جانە دە ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قىزمەتىندەگى كۇش-جىگەرىنە كەڭ اۋقىمدى قولداۋ بولعانى دا داۋ تۋعىزبايدى.
ەڭ سوڭىندا, اتالعان شەشىم ەلىمىزدىڭ باعىت-باعدارى مەن ۇستانعان جولىنىڭ دۇرىس ەكەنىن كەزەكتى مارتە دالەلدەپ بەردى. سونىمەن قاتار, ءمارتەبەلى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ قازاقستانعا ابىرويلى مىندەت پەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى.
سونىمەن, جىل سوڭىنا تامان, دالىرەك ايتقاندا, جەلتوقساننىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى ءوتىپ, ول بۇكىل الەم نازارىن قازاقستانعا اۋداردى. وتانىمىزدىڭ توبەبيلىگى جاعدايىندا جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ شەشۋگە جينالعان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر جانە ۇكىمەتتەر باسشىلارى, باسقا دا جوعارى لاۋازىم يەلەرى ءوز ميسسيالارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن تولىق تۇسىنە الدى. 2 جەلتوقسان كۇنى تىم كەش بولسا دا (ساعات تۇنگى 1-ءدى كورسەتكەن ەدى), كەيبىر سوزىلمالى كيكىلجىڭدەرگە بايلانىستى پىكىر قايشىلىقتارىنا قاراماستان, سامميت جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, جاڭا عاسىرداعى ءوزىنىڭ العاشقى دەكلاراتسياسىن – استانا دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
بەلسەندى ءىس-ارەكەتىمەن قازاقستان جارىم-جارتىلاي ۇيقىعا كەتكەن ۇيىم تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, دەن قويسا, كوپ ماسەلەنى شەشۋگە قاۋقارلى حالىقارالىق قۇرىلىم ەكەنىن ايعاقتاپ بەردى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستان توراعالىعى دۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنىڭ دا ناعىز تاڭدانىسىن تۋعىزدى دەۋگە تولىق قۇقىلىمىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى 2010 جىلعى حالىققا جولداۋىن ادەتتەگىدەن ەرتەرەك جاريا ەتتى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار ەدى. 29 قاڭتارداعى «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» جولداۋى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ الداعى ونجىلدىعىنا ارنالدى. «مەنىڭ باستى ماقساتىم – ەلىمىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى ەكونوميكالىق ورلەۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ. بۇگىنگى جولداۋىم وسىعان ارنالعان. «قازاقستان-2030 ستراتەگياسىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز العاشقى ونجىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى تامامدادىق. ەندىگى ماقسات – وسى ستراتەگيانىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ», دەدى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىنىڭ بەتاشارىندا.
قازاقستان ستراتەگيانىڭ العاشقى ونجىلدىعى ۇدەسىنەن ارتىعىمەن شىققانى بەلگىلى. وسى ونجىلدىقتا دا ويداعىمىز ورىندالاتىنىنا سەنىمدىلىگىمىزدى وتانىمىزدىڭ جاھاندى الاڭداتقان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى كوپ قيىندىقسىز ەڭسەرگەنى ارتتىرا ءتۇستى.
«ءوزىمنىڭ سىزدەرگە ارناعان ءسوزىمدى اياقتاي كەلە, بىلاي دەگىم كەلەدى: ءبىز بىرلەسىپ قازاقستاندى تابىسقا جەتۋشى جاساي الدىق جانە بىرلەسىپ ونى وركەندەۋشى جاساي الامىز. قىمباتتى مەنىڭ وتانداستارىم! حالقىمىزدا «ىنتىماقتى ەلدە باق تۇرار» دەگەن دانا ءسوز بار. ءبىز قازىعى بەرىك, مەملەكەتتىگى بەكەم, ءتورت قۇبىلاسى ساي قازاق ەلىنىڭ ايبىنىن اسىرىپ, اتاعىن الەمگە ايگىلەدىك. ءبىز تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق, الايدا الار اسۋىمىز ءالى دە الدا...». «ءبىز بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن بولعانىن كورگىمىز كەلەدى. ولاي بولسا, وسى ىسكە جەڭدى ءتۇرىپ, كىرىسۋىمىز كەرەك», دەدى پرەزيدەنت جولداۋداعى باسىمدىقتار تۋرالى ناقتى مىندەتتەر جۇكتەي كەلە.
قورىتا ايتقاندا, جولداۋ كوپشىلىك كوكەيىندەگى كوپ ماسەلەنى قوزعادى. ءبارىنىڭ دە ماڭىزى جوعارى. سول بويىنشا ەڭبەك ەتۋ ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرا بەرۋگە باستى العىشارت بولاتىنى تاعى انىق. دەمەك, الداعى ونجىلدىقتا دا ويداعىمىز ورىندالاتىنىنا ەش كۇمان جوق.
2010 جىلى مەملەكەت باسشىسى مىندەتتەگەن ەلدى جەدەل يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارى باستاۋ العانىن دا ايتا كەتەيىك. ەكونوميكامىزدى سەرپىندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنە جۇكتەلگەن. ءسويتىپ, يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلىنىڭ وزىندە ەلىمىزدە جالپى قۇنى 800 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 152 ءىرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ىسكە قوسىلدى. وسى مەرزىمدە ەل وڭىرلەرىندە 24 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى قايتا جاڭارتىلعاننان كەيىن جالپى قۇنى 8,1 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 294 جوبادان تۇراتىن جاڭا كەستە جاسالدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا ەلىمىزدىڭ شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىمەن كەزدەسكەنىن دە نازار اۋدارارلىق وقيعا قاتارىندا ايتقان ءجون. جانە بۇل پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جاريالاعاننان كەيىنگى جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن العاشقى شاراسى-تىن. كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدىڭ بارشا زيالى قاۋىمىنا ارناپ ۇندەۋ-ءسوز سويلەدى. تاريح الدىنداعى, حالىق الدىنداعى, قازاقستاننىڭ بولاشاعى الدىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى اڭگىمە ءوربىتتى.
ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا جولى ءتۇستى. اۋەلى ول سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق ايماعىندا بولدى. پان گي مۋننىڭ ءوز ساپارىن بۇرىنعى سىناق پوليگونىنان باستاۋىنىڭ باستى سەبەبى, الەم حالىقتارىنىڭ اتوم قارۋى مەن يادرولىق مەملەكەتتەر قاتارىنىڭ وسە تۇسكەنىنە قاتتى الاڭداۋشىلىعىن كورسەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ جانە ونى تاراتپاۋ ءىسىن جۇرگىزۋگە قازاقستان قوسقان جانە قوسىپ وتىرعان ۇلەستى مويىنداۋ تۇرعانىن ايقىن تۇيسىنۋگە بولار ەدى. دۇنيە جۇزىندە 200-گە تارتا بۇۇ-عا مۇشە ەل بولسا, سونىڭ بارلىعىن ارالاپ شىعۋعا باس حاتشىنىڭ ۋاقىتى دا, مۇمكىندىگى دە جەتە بەرمەيتىنى بەلگىلى ءجايت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا ساپارىن, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەلىمىزدىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ىسىنە قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن مويىنداۋ دەپ تە باعالاۋعا بولادى. مىنە, وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعىنداي, باس حاتشى سەمەيدە يادرولىق قارۋعا يە بارلىق مەملەكەتتەردى قازاقستاننىڭ جولىمەن جۇرۋگە شاقىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋندى ساپارىنىڭ كەلەسى كۇنى اقوردادا قابىلدادى. ەلباسى بۇل پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا جاساپ وتىرعان ءۇشىنشى ساپارى ەكەنىن نازارعا سالدى. ارينە, پان گي مۋن قازاقستانعا بۇۇ باس حاتشىسى رەتىندە العاش رەت رەسمي ساپارمەن اياق باسقان بولاتىن. ونىڭ الدىنداعى كەلىستەرى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىمەن بايلانىستى ەدى.
كەزدەسۋ كەزىندە پان گي مۋن ءوزىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق ايماعىنان ۇلكەن اسەر العانىن مالىمدەدى. ادامداردىڭ يادرولىق قارۋدى سىناۋدان تارتقان زاردابى ءتىپتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سول جەردىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە ونىڭ زاردابىن شەگۋدە ەكەن, دەدى باس حاتشى. بۇل – ادام قولىمەن جاسالعان ايتارى جوق سۇراپىل ەكولوگيالىق اپات. وسى تاجالدى ءوز قولىڭىزبەن تۇنشىقتىرعان سىزگە ءوز تاراپىمنان ۇلكەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
ءسوز رەتى كەلگەندە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جانە باس حاتشى پان گي مۋننىڭ قولداۋىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاعانىن قاپەرگە سالا كەتەيىك.
ءار جاڭا جىلدىڭ وزىندىك اتاۋلى كۇندەرى, مەرەيلى مەرەكەلەرى بولاتىنى بەلگىلى. 2010 جىلدىڭ سونداي مارتەبەلى مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بولدى. ەلىمىزدە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە, سولارعا تەڭەستىرىلگەن باسقا دا ادامدارعا جىلما-جىل زور قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. 2010 جىل دا سونداي ارداگەرلەرىمىزدى ارداقتاعان جىلداردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ۇدەرىس ودان ءارى دە جالعاسا بەرمەك. ەل گازەتى «ەگەمەن» دە باتىرلارىمىزدىڭ ولمەس رۋحىن جاڭعىرتا وتىرىپ, ارامىزدا جۇرگەن ەرلەرىمىزدىڭ جانكەشتى ەرلىكتەرىن ۇنەمى ۇلگى رەتىندە ايتىپ وتىرۋدان جالىققان ەمەس.
9 مامىر كۇنى رەسەي استاناسى – ماسكەۋدە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان اسكەري پاراد بولىپ ءوتتى. قايسارلىق پەن ەرجۇرەكتىكتىڭ, باتىرلىق پەن باتىلدىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىنىڭ ايعاعى – ۇلى جەڭىس مەرەكەسىنە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ءوزگە دە بىرقاتار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. سوڭدارىنان وشپەس ءىز قالدىرعان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە وسىلايشا باس ءيىپ, قۇرمەت كورسەتىلدى.
استاناداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەيىنىڭ ساياباعىندا قازاق حاندىعىن قۇرۋشى كەرەي مەن جانىبەككە مونۋمەنتتى مۇسىندىك-كومپوزيتسيا ورناتىلدى. ونىڭ اشىلۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى: «اسقاق استانامىز تاعى ءبىر تاعىلىمى مول ساۋلەت تۋىندىسىمەن تولىقتى. ءبىز ەلوردامىزدىڭ تورىندە ۇلىسىمىزدى ۇيىستىرعان كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش اشىپ وتىرمىز. بۇل تۇعىرلى تاريحىمىزعا, ءبىزدىڭ قازاقى, ەلدىك داستۇرىمىزگە, مىزعىماس مەملەكەتىمىزگە ارنالعان ماڭگىلىك بەلگى», دەدى پرەزيدەنت.
جىلدىڭ ورتاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جوتالى جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى كىشىكتىكپەن, ارناۋلى ءىس-شارالارسىز اتالىپ ءوتتى. بۇكىل قازاقستان حالقى ەل مەرەيىنە اينالعان ەر مەرەيىنە بىرگە قۋاندى. تاريحتى تۋىنداتۋشى تۇلعاعا قازاقستاندىقتارمەن قاتار, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بۇكىل بەدەلدى ساياساتكەرلەرى وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋلارىن جولداپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەمدىك ساياساتتا الاتىن وزىندىك الار ورنى بار قايراتكەر ەكەندىگى پاش ەتىلدى.
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ارنايى شاقىرۋى بويىنشا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان جاھاندىق سامميتكە قاتىستى. سامميت شەڭبەرىندە ەلباسىنىڭ اقش پرەزيدەنتىمەن ەكەۋارا كەزدەسۋى ءوتتى. وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قۇراما شتاتتارعا ءار ساپارىنىڭ جاقسى ناتيجەلەر بەرىپ جۇرگەنىن اتاپ كورسەتكەن ورىندى. ەكەۋارا كەلىسسوزدەردەن كەيىن ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدادى. وندا نەگىزگى نازار يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن تاراتپاۋ, اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناتۋ, ينۆەستيتسيالار مەن ساۋدا سالاسىن دامىتۋ, قازاقستان مەن اقش اراسىندا ەكى جاقتى كونسۋلتاتسيالار الماسۋ, الەۋمەتتىك جۇيەلەر اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە اۋدارىلدى.
ن.نازارباەۆ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ءسوز سويلەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭدالىپ, قولداۋعا يە بولىپ وتىردى. ال قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى تاراتپاۋ جولىنداعى جاسامپاز ميسسياسىن حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداپ, ەلباسىنا بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعى تابىس ەتىلدى.
ىستامبۇل قالاسىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءىىى ءسامميتى بولىپ ءوتتى. وندا اوسشك-ءنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. اوسشك قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان وڭىرلىك ۇيىم ەكەنى ءمالىم. بەدەلى ارتىپ كەلە جاتقان كەڭەسكە بۇگىندە ءوڭىردىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى مۇشە. بايقاۋشى ەلدەر قاتارى دا ايتارلىقتاي. اوسشك-ءنىڭ بۇگىندە ازيادا عانا ەمەس, الەمدە وزىندىك الار ورنى بار.
استانادا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ەلباسى جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلدەگى جوبالار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ۇمتىلۋى كەرەك, دەگەن بولاتىن. ءسويتىپ, جاڭا ءبىلىم ورداسى ارقىلى الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنۋگە سونى قادام جاسالدى.
2010 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەت ەلدەرگە ساپارلارمەن شىعۋى كۇنتىزبەلى كەستەگە سايكەس جالعاسىن تاپسا, شەتەلدىك كوشباسشىلاردىڭ قازاقستانعا ساپارلارى دا الدىن الا جاساعان كەستە بويىنشا جۇزەگە استى. مىسالى, قازاقستانعا تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل مەن قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو, گفر كانتسلەرى انگەلا مەركەل مەن سەربيا پرەزيدەنتى بوريس تاديچ, رۋمىنيا پرەزيدەنتى ترايان باسەسكۋ مەن سلوۆاكيا پرەزيدەنتى يۆان گاشپاروۆيچ جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ اتباسىن تىرەپ, ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاي-جاپسارلارىن تالقىلاسا, قازاقستان باسشىسى ماسكەۋگە, اقش-قا, وڭتۇستىك كورەياعا, كيەۆكە, ىستامبۇلعا, بەلگياعا, فرانتسياعا, باكۋگە ساپار شەگىپ, ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
ەلوردانى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «استانا» ۆەلوكومانداسىنىڭ شاباندوزى البەرتو كونتادور «تۋر دە فرانس» ۆەلوكوپكۇندىگىندە توپ جارىپ, ەلوردانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاننىڭ مەرەيىن ءوسىردى. وسىلايشا استانا برەندى ءوزىن-ءوزى ەكىنشى مارتە تولىعىمەن اقتادى. قازاقستاندىقتاردىڭ سپورتتاعى جەڭىستى جولدارى ودان ءارى جالعاستى. اۋىر اتلەتيكادان تالدىقورعاندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا مايا مانەزا ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى اتانسا, سۆەتلانا پودوبەدوۆا الەمنىڭ ءۇش رەكوردىن جاڭارتىپ, ءابسوليۋتتى چەمپيون اتاندى. باسقا زىلتەمىرشىلەرىمىز دە تابىس بيىگىنەن كورىندى.
ءبىر جىلدا 365 كۇن بار بولسا, ەلىمىز ءۇشىن ونىڭ ءاربىر كۇنى ايتۋلى وقيعالارعا تولى بولدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. ال ءبىز سولاردىڭ ەڭ باستى دەگەندەرىن قامتۋعا ۇمتىلدىق.
تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى ءار جىلدىڭ ءجونى بولەك. سولاي دەسەك تە 2010 جىلدىڭ الار ورنى ايرىقشا. بۇل جىلى قازاقستان ەۋروپا تورىنە كوتەرىلدى. كارى قۇرلىققا توبەبيلىك جاسادى. ونىمەن دە شەكتەلىپ قالمادى. ون ءبىر جىل بويى شاقىرىلماي كەلە جاتقان ءسامميتتى شاقىرىپ, ايدى اسپانعا شىعارعانداي ەتتى. ەۋرازيا جۇرەگىندەگى, قازاق جەرىندەگى ۇنقاتىسۋ استانا رۋحىن بيىكتەتە ءتۇستى. سالاماتتى وي-نيەت سالتانات قۇردى. قازاق تاريحىنداعى ەڭ ابىرويلى بەلەس باعىندىرىلدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىعى مەن استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى التى الاشتى اسقار تاۋدان بەتەر اسقاقتاتتى.
سامات مۇسا.
