جۇلدىزدى جيىرما كءۇن
ەل بىرلىگى – كەمەل كەلەشەك كەپىلى
تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل بويىندا ەلىمىزدەگى ەتنوساياسات كۇردەلى ءوزگەرىستەردى باستان كەشىرگەنى ءمالىم, ءبىراق ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى, باستى باعىتتارى ارقاشان مۇلتىكسىز ءارى مۇقيات ساقتالىپ وتىردى. بۇلار: قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى; قازاق حالقىنىڭ ۇيىستىرۋشى ءرولى; تولەرانتتىلىق جانە جاۋاپكەرشىلىك; قازاقستان ەتنوستارىنىڭ مادەنيەتتەرى مەن تىلدەرىن دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋ; ەتنوستىق, كونفەسسيالىق, مادەني جانە تىلدىك ارالۋاندىق. ەندى وسى قاعيدالاردى تاراتىپ ايتىپ وتەيىك. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى قاعيداسى – بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداسى, قوعامدىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىق جانە قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەسى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋدىڭ نەگىزگى قاينار باستاۋى, بارشا ەل يگىلىگى ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدى جەمىستى ىسكە اسىرۋ ءمۇمكىندىگى. بۇل قاعيدانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى مەن ساياسي جۇيەسىنىڭ سيپاتىنا قاراماستان, كەز كەلگەن پوليەتنوستى قوعامدا ىسكە اساتىنىن تاريح دالەلدەپ بەردى. ەل بىرلىگىنە قول جەتكىزگەن ەلدەر قانداي دا بولماسىن قولايلى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايسىز-اق, جوعارى دامۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزىپ وتىرعانى بارشاعا ءمالىم. ال كەرىسىنشە ەتنوستىق بەلگى بويىنشا جىكتەلۋ بار كەز كەلگەن مەملەكەت تۇراقسىزدىققا ۇشىراپ, ءوز دامۋىنا توسقاۋىل قويادى. سوندىقتان دا, وزىنە ءتان تاريحي جولى بار, ەكونوميكاسى ءتيىمدى نارىقتىق ۇلگىگە نەگىزدەلگەن, دەمو
كراتيالىق قوعام قۇرۋشى مەملەكەت رەتىندە قازاقستاندى قالىپتاستىرۋدا تاڭداۋدىڭ اۋەلدەن «ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» قاعيداسىنا ءتۇسەرى ايدان انىق ەدى.
قازاق حالقىنىڭ ۇيىستىرۋشى ءرولى قاعيداسى – قازاقستان قازاق حالقىنىڭ كوپ عاسىرلىق مەملەكەتتىگىنىڭ بىردەن-ءبىر قۇقىقتىق جانە تاريحي مۇراگەرى جانە ساياسي ءارى مەملەكەتتىك داستۇرلەرىن جالعاستىرۋشى ەكەندىگىنە, سونداي-اق ونىڭ ەتنوستىق اۋماعىندا قۇرىلعاندىعىنا نەگىزدەلگەن.
«قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيادا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ەگەمەندى ۇلتتىڭ ءارى قاراي ۇيىسۋىنىڭ نەگىزدەرىن ايقىنداعان ەكى قاعيدات جاريا ەتىلدى: بىرىنشىدەن – قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋدىڭ العىشارتى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىنىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى تاڭداۋ قۇقى; ەكىنشىسى – ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن جاسالاتىن تەڭ مۇمكىندىك.
وسى ورايدا, «مەنىڭ ءتىلىم – مەنىڭ حالقىم – مەنىڭ ەلىم – مەنىڭ جەرىم» سياقتى ورتاق ۇعىمدار ەتنوسىنا قاراماستان بارشا قازاقستان ازاماتتارىنا بىردەي ءتان.
وتكەن عاسىردا قازاق دالاسىنا 1,2 ميلليوننان استام ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى كۇشتەپ قونىس اۋدارىلدى. وندا دا قازاقتىڭ دارحاندىعى شەشۋشى ءرول اتقارىپ, بوتەن جۇرت وكىلدەرىن وگەيسىتكەن جوق. ناۋبەت جىلدارىندا ەتنوستاردىڭ باسىنا ءتۇسكەن تراگەديا ءتۇرلى ۇلت پەن ۇلىستىڭ قارىم-قاتىناستارىنا, ءتۇسىنىستىگىنە ۇلكەن اسەر ەتىپ, زۇلماتتى بىرگە كوتەرۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. حالىقتار دوستىعى سول كەزدىڭ وزىندە ىرگەتاس بولىپ قالانعان ەدى. ياعني, قاساڭ زاماندا قازاق جەرىندە قالىپتاسقان قۇندىلىقتار مەن بۇگىنگى ەلدىك بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار.
بۇگىندە ەتنوستىق توپتار وسىنداي بەرىك نەگىزدەن باستاۋ الىپ, قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا جۇمىلىپ, ورتاق وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ ىسىنە ۇلەستەرىن قوسۋدا.
100-دەن استام ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن, ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار اراسىندا تۇراقتى قارىم-قاتىناس قالىپتاسقان قازاقستان ءۇشىن تولەرانتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ەرەكشە ماڭىزدى.
قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا «تولەرانتتىلىقتىڭ» ءوزىندىك تۇسىنىگى قالىپتاسىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ نەگىزىندە ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى قالىپتاستى. ەگەر ءداستۇرلى, باتىستىق تۇرعىدا تولەرانتتىلىق دەگەنىمىز – زاڭ ەرەجەلەرى مەن ساياسي ءدالدىك تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن توزىمدىلىك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە, قازاقستان ءۇشىن تولەرانتتىلىق, ەڭ الدىمەن حالىق جادىنداعى جازىلماعان ەرەجە, ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ اقيقاتى مەن قوعامدىق ادامگەرشىلىك قاعيدالارى.
ەلىمىزدە تولەرانتتىلىق ۇعىمى سەنىم, ءوزارا قۇرمەت, ىنتىماقتاستىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگ ارقىلى تۇسىندىرىلەدى. ونىڭ نەگىزىندە ءداستۇر مەن پاتريوتيزم, جاڭارۋ, جاسامپازدىق جانە جەڭىس مۇراتتارىنا نەگىزدەلگەن مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭدىگى جانە ۇلتتىق رۋح قۇندىلىقتارى جاتىر.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋشى اسا ماڭىزدى فاكتور, تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تەتىگى, ەرەكشە بەلگىسى, نىشانى بولىپ تانىلادى. ول ادامنىڭ قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىن تاڭداۋىنىڭ نەگىزى. مەملەكەتتىك ءتىل – اركىمنىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتارىن تولىق ىسكە اسىرۋىنىڭ, ەلدىڭ قوعامدىق ساياسي ءومىرىنە تولىققاندى ەتەنە ارالاسۋىنىڭ كەپىلى, جەكە ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ءتيىمدى الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناسىنىڭ فاكتورى.
تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدە ءجانە قازاق جەرىنىڭ اماندىعى مەن بەيبىتشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باستى جاۋاپكەرشىلىك قازاق حالقىنا جۇكتەلەدى.
وسى تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ورىنداۋ ماقساتىندا ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, قازاقستان ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلدەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مەملەكەتتىك ەتنوساياساتتىڭ وسى قاعيداسى ءوزىنىڭ سيپاتى بويىنشا بىرەگەي ينستيتۋت بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىندە ەرەكشە ورىندى يەلەنەدى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى قۇرىلعان بۇل ينستيتۋت 16 جىل ىشىندە ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەسى بويىنشا ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ءىس قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ امبەباپ تەتىگى رەتىندە, پارلامەنتتىك وكىلدىلىگى بار ينستيتۋت رەتىندە, سونداي-اق قوعامدى تۇتاستىرىپ, ەل بىرلىگىن قالىپتاستىرۋشى قۇرال رەتىندە ءوزىنىڭ سان قىرلى الەۋەتىن اشا تۇسۋدە.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەسىنە ەرەكشە ىقىلاسىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا ءتۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» ارنايى زاڭنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جەتى بىردەي جارلىعىنىڭ قابىلدانۋى, اسسامبلەيانىڭ ورتا مەرزىمگە ارنالعان (2011 جىلعا دەيىنگى) ستراتەگياسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى, ءوزىنىڭ ۇيىستىرۋشى الەۋەتى جونىنەن بىرەگەي قۇجات بولىپ تابىلاتىن, ءبىزدىڭ پوليەتنوستىق قوعامنىڭ دامۋ باسىمدىقتارى تۋرالى ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجات – قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ قابىلدانىپ, ىسكە قوسىلۋى ايقىن دالەل بولا الادى.
سونىمەن قاتار, ەگەر تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا مەملەكەتتiك سايكەستiلiگiن قالىپتاستىرۋ, ءتىل ساياساتى, «قوعامنىڭ يدەيالىق ۇيىسۋى قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ شارتى» تۇجىرىمدامالارىنىڭ, 1997 جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ, شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلiسiمنiڭ قازاقستاندىق مودەلiن جەتiلدiرۋ, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنىڭ ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلعانىن ەسكەرسەك, ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەسى ەلىمىزدە قوعام مەن مەملەكەت نازارىندا ورتالىق ورىنعا يە ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىنا رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق دەڭگەيدەگى 820-دان اسا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر ەنگەن. سونداي-اق ونىڭ ينستيتۋتسيونالدى قۇرامى تەك ەتنوستىق ماسەلەلەر شەڭبەرىمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. بۇگىندە ونىڭ اينالاسىندا جۋرناليستەر قاۋىمداستىعى, عىلىمي قوعامداستىق, گەندەرلىك ءجانە كاسىپكەرلىك ۇيىمداردان تۇراتىن ازاماتتىق قوعامنىڭ سان سالالى قۇرىلىمدارى جۇمىس ىستەۋدە.
وسى ايتىلعاندار نەگىزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامداعى الەۋمەتتىك سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋعا جاۋاپ بەرەتىن بارلىق ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ۇيىستىرۋشى ورتالىق بولۋى مۇمكىن دەگەن وي تۋىندايدى.
مۇنداي تۇجىرىم جاساۋعا 2010 جىلعى ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى ماقۇلداعان قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ ەرەجەلەرى دە سەبەپ بولادى. بۇگىندە دوكترينانى ىسكە اسىرۋعا قازاقستان ۇكىمەتى, 12 مينيسترلىك, 6 رەسپۋبليكالىق اگەنتتىك, جوعارعى سوت, باس پروكۋراتۋرا, بارلىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تارتىلعان. دوكترينانى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدەگى يدەولوگيانىڭ دامۋىنا, ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس بولىپ تابىلادى.
بۇل قۇجات قوعامدى, بارشا ازاماتتار ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتار مەن قاعيدالار جۇيەسىن تانۋعا نەگىزدەلگەن قوعامدىق ۇيىسۋدىڭ جاڭا دەڭگەيى – ەل بىرلىگىنە قول جەتكىزۋگە باستايدى. ول تاۋەلسىزدىكتى جانە قازاق جەرىندە قۇرىلعان مەملەكەتتىكتى دامىتۋدى ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز دەپ پاش ەتەدى.
دوكترينادا ەل بىرلىگىنە قول جەتكىزۋدىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا مىناداي مىندەتتەر ايقىندالعان: حالىق تۇتاستىعىنىڭ وبەكتيۆتى نەگىزى رەتىندە ەكونوميكانى جاڭارتۋعا ءجانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزۋ, ەل بىرلىگى مەن قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ بەرىك الەۋمەتتىك نەگىزىن جاساۋ ماقساتىندا ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋ جانە ۇلت رۋحىن دامىتۋ, نىعايتۋ, وسىنى ەلىمىزدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ ومىرلىك باعدارىنا اينالدىرۋ.
وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باسىمدىقتارىمەن بايلانىستى ەلىمىزدىڭ جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا, قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭارتۋعا, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە قازاقستاندىق ەتنوساياساتتى عىلىمي وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە باعىتتالعان اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ جاڭا باعىتتارى قالىپتاستى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكىزىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك فورۋمى بۇل سالادا اسسامبلەيا الەۋەتىنىڭ اشىلماعان قىرلارىن كورسەتىپ بەردى. فورۋمعا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ, كومىرسۋتەكتەردى قايتا ءوڭدەۋ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, قۇرىلىس جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى, ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, حيميا ءوندىرىسى, نانا تەحنولوگيا, قىزمەت كورسەتۋ ەكونوميكاسى سالالارى بويىنشا 61 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار ۇسىنىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە يندۋستريا ءجانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى اراسىندا ەكونوميكانى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ سالاسىنداعى ارىپتەستىك جونىندە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ەڭ باستىسى, فورۋم قازاقستان ازاماتتارىن ناقتى ىستەردىڭ اينالاسىندا بىرىكتىرۋگە قول جەتكىزدى, بۇل ەكونوميكالىق ءمۇددەلەر, ءومىرلىك ماقساتتار مەن قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەيتىن ناعىز بىرلىك بولماق. ال ونىڭ ارتىندا الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك پەن قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭارتۋعا تالپىنۋ تۇر.
اسسامبلەيانىڭ XIV سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى وسى ماقساتتارعا قوعامدىق قولداۋدى تارتۋ ءجونىندە مىندەتتەر قويعان بولاتىن. ول ءوز سوزىندە «ىسكەر ادامداردىڭ تۇراقتىلىققا قولداۋ كورسەتۋى, بۇل ەڭ الدىمەن ولاردىڭ ءوزىنىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس جانە بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا سالىنعان ينۆەستيتسيا» دەپ اتاپ كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا, قازاقستان حالقىنىڭ تۇتاستىعىن بەكىتۋگە باعىتتالعان باتىل دا انىق قادام جاسالدى – مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا مەملەكەتتىك باعدارلاما مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇگىندە ستراتەگيا جوباسىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ الەۋەتىن تارتا وتىرىپ, جاسالعان جاڭا قۇجات جاڭا يدەيالاردىڭ ءتۇيىنى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگىنىڭ كەپىلى – ەل بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ جاڭا ءدۇمپۋى بولادى دەپ سەنەمىز.
ەرالى توعجانوۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى.
