قاراشاڭىراق

جاقىن كۇندەردە ەلىمىز قا­زاق­ستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20  جىل­دىعىن اتاپ وتپەك. ارينە, بۇل مەرزىم تاريح «دوڭعالاعى» ءۇشىن اسا كوپ ۋاقىت ەمەس. دەسەك تە, 20 جىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ بۋى­نى قا­تىپ, ونىڭ قالىپتاسىپ, مەملە­كەت­تىڭ كەلەشەك باعىت-باع­دارىن, ساياسي فيلوسوفياسىن اي­قىن­داۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. «تاۋەلسىزدىك العالى بەرى نەگە قول جەتكىزدىك؟ ساياسات, ەكونومي­كا, الەۋمەت, ونەر مەن عىلىم, ادەبيەت پەن مادەنيەت سالاسىندا قانداي جەتىستىكتەرگە يە بولدىق؟ مەملەكەتىمىز قاي باعىتتا جانە قالاي دامىپ كەلەدى؟ ەلدىڭ ەر­تەڭى قانداي بولماق؟ ەندى 20, 30 نە 40 جىلدان سوڭ قانداي ءوز­گە­رىستەر ورىن الماق؟» دەگەن ساۋال­دار اركىمدى مازالايدى. بۇعان بىرلەسە جاۋاپ ىزدەيتىن كەز جەتتى. حالقىمىز «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار», دەي وتىرىپ, ءبىر­لىك­تىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن عانا ايتىپ قويماي, ول بول­ماعان جاعدايدا قانشالىقتى قاۋىپ­تى ەكەنىن دە مەڭزەگەن. را­سىن­دا دا مىناۋ ءبىزدىڭ سىلكىنىستەرگە تولى زامانىمىزدا بىرلىكسىز العا جىل­جۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بىرلىك ەرەكشە قاستەرلى ۇعىم. وزىمىزگە بەلگىلى, ءبىز بىرلىكتىڭ ارقاسىندا الاڭسىز جۇمىس ىستەپ, العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى ارتقا تاستاۋعا قول جەتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك ورنىعۋىنىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا حالىقتىڭ كەمەلدىگى مەن ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ءنا­تي­جەسىندە قازاقستاندا ەتنو­س­ارا­لىق جانجال مەن قوعامنىڭ بولىنۋىنە جول بەرىلگەن جوق. ءجا­نە بۇل ۇدەرىسكە ءوز ەلىنىڭ, ۇلتى­نىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن ازا­ماتتاردىڭ ارقايسىسى ۇلەس قوس­تى, قوسىپ كەلەدى دە. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدىڭ ال­عى­شارتتى جاسالدى, دەموگرا­فيا­­لىق جاعىنان حالقىمىزدىڭ سا­نى ۇلعايدى. ال ءبىز قازاقتار سا­نى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس بول­عاندا تاۋەلسىزدىك دەكلارا­تسيا­سىن جاريالاعان حالىق ەدىك. وعان جەتكىزگەن تاعدىرعا ءالى دە قارىزدارمىز. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان جانە ءوز مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرعان العاش­قى كەزەڭدەردە ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن كەلىسىم نەگىزىندە قوعامدى ۇيىستىرۋ بولدى. ال ەل دامۋى­نىڭ جاڭا كەزەڭىندە, ستراتە­گيا­لىق باسىمدىق رەتىندە, قوعام­نىڭ بارلىق ازاماتتارى مويىن­دا­عان ورتاق قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ۇلت بىرلىگىنە جەتۋ ماقساتى تۇردى. وسىلايشا, «قازاقستاننىڭ ۇلت بىرلىگى دوكتريناسى» ومىرگە كەلدى. دوكترينانىڭ قاجەتتىلىگى, ءسوي­تىپ, ءومىردىڭ وزىنەن, عاسىر­لار­دىڭ كوزىنەن, تاعدىرىمىزدىڭ شەشۋشى ءبىر كەزىنەن, ياعني تاريح لوگيكاسىنان تۋىنداعان ەدى. «ويتكەنى, بىرلىكسىز – ۇلت جوق, ۇلتسىز – مەملەكەت جوق. ال مەملەكەتسىز بولاشاق جوق» دەلىنگەن اتالمىش قۇجاتتا. سونىمەن, قازاقستاننىڭ ۇلت بىرلىگىنىڭ قاعيداتتارى قان­داي؟ بىرىنشىدەن, «قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كاسى قازاق حال­قى­نىڭ سان عا­سىرلىق مەملە­كەت­تىلىگىنىڭ قۇ­قىق­­تىق, تاريحي جال­عىز دارا مۇ­راگەرى جانە ونىڭ ساياسي, مەملەكەتتىك قۇرى­لىمىنىڭ تابيعي جال­عاسى بو­لىپ تابىلادى. «تاۋەل­سىزدىك پەن بايىرعى قازاق جەرىندە قۇرىلعان مەملەكەتتىلىگىمىزدى دا­مىتۋ – ءبىزدىڭ باستى قۇندى­لى­­عى­مىز بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن ەلباسى ماقۇل­داعان قۇجاتتا. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرلىگىمىز, بارلىق قازاق­ستان ازامات­تارى­نىڭ تاعدىرى­نىڭ ورتاقتىعىنا نەگىزدەلگەن. ول ورتاق تاعدىر بارشامىزدىڭ ورتاق تاڭداۋى­مىزدىڭ ارقاسىن­دا كەلدى. جانە ەڭ اياۋلى سەزىم­دەردىڭ ءبىرى وتان­داستىق سەزىمىنە بولەدى. «سەبەبى, ءبىزدىڭ ورتاق ەلىمىز, ورتاق وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. تاريحي تاع­دى­رىمىزدىڭ ورتاقتىعىن ءتۇسىنۋ جانە وسى تاڭداۋدى تۇيسىنە ءبىلۋ – ەلدىڭ بارشا ازاماتىن بىرىكتىرەتىن ەڭ باستى نەگىز» دەلىنگەن دوكترينادا. ياعني, ەلى ءبىر­دىڭ – تاعدىرى ءبىر دەپ ءتۇيىن­دەۋگە بولادى. بۇل قازاقستاندى «ەلىم, وتانىم» دەپ تانيتىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مويىنداپ, زاڭ ءداستۇرىن قادىرلەپ-قاستەر­لەيتىن ازامات­تىڭ بۇل ەلمەن تاعدىرى دا ءبىر دەگەن ءسوز. ءۇشىن­شىدەن, ول ءمۇم­كىن­دىكتەر تەڭدىگى قاعيداتى. دەمەك, قوعام­نىڭ بارلىق ازامات­تارى­نا مەملەكەت تاراپىنان بىردەي تەڭ, ءارى ادىلەتتى مۇمكىندىك جاسالۋى ءتيىس. بۇل «قاعيدات – ەتنوستىق, بولماسا باسقا دا شىققان تەگىنە, ءدىني ۇستانى­مى­نا جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماي بارلىق ازاماتتارعا تەڭ ءمۇم­كىندىك بەرۋ» دەپ اتاپ كور­سەتىل­گەن اتالمىش قۇجاتتا. ءتور­تىن­شىدەن, قاي ۇلتتى بولسا دا ۇيىتاتىن, ءبىرتۇتاس­تىققا بىرىكتىرە الاتىن كۇش – ول رۋحاني باس­تاۋ. سەبەبى, حالىقتىڭ رۋحى كۇشتى بولعان سايىن, ونىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ دە بولاشاعى  ارتا تۇسەدى. ۇلتتىق رۋح قاي حالىقتىڭ بولسا دا ونىڭ وزىندىك ساناسى­نىڭ نەگىزى سانالادى, مىڭداعان جىلدىق داستۇرگە, قۇندىلىق­تار مەن مادەنيەتكە, تىلگە سۇيە­نەدى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ دە ءتىلىمىز, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن قاي­تالانباس ءتول مادەنيەتىمىز حال­قىمىزعا جۇزدەگەن جىلدار بويى دەمەۋ بولدى, ونى قۇرىپ كەتۋدەن امان ساقتاپ قالدى. سون­دىق­تان دا ۇلتتىق مادە­نيەتىمىزدى دا­مى­تۋ, ءداستۇر مەن ءتىلدى جاڭ­عىرتۋ, ءارى قولدانۋ ايا­سىن كەڭەي­تۋ, ۇلت­تىق قادىر-قا­سيەتتى نى­عايتۋ – مەم­لەكەتى­مىز­دىڭ ەڭ ماڭىز­دى ءمىن­دەتتەرىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكتى قاشاندا قور­عاۋ­عا ءتيىسپىز. وعان بارلىق ازا­ماتتاردىڭ قاۋقارى مەن الەۋەتى, ناتيجەلى ارەكەتى كەرەك. دوسمۇحامەت نۇر – احمەت, تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.