قازاق ءتىلىن وقىپ ءجۇر

قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ باستا­ما­سىمەن ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك لينگۆيستيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (مملۋ) «ءوڭىرتانۋشى» مامان­دى­عى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەن بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى اراسىندا قازاق تىلىنە بايلانىستى ءوزارا پىكىر الىسۋ قازاق تىلىندە ۇيىم­داس­تىرىلدى. بۇعان ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى, مملۋ-ءدىڭ باسقا دا وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى, اتالعان وقۋ ورنىندا تاعىلىمدامادان ءوتىپ جۇرگەن قا­زاق­ستاندىق ماگيسترانتتار قا­تىستى. وقىرمان تاراپىنان وسى رەتتە «نەگە بۇل وقۋ ورنىندا» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ونىڭ ءمانىسى مىنادا. كەزىندە قا­زاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى ايا­سىندا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە ەلبا­سى­مىزدىڭ قولداۋىمەن, ەلشىلىكتىڭ كومەگىمەن قازاق ءتىلى جانە مادە­نيەتى ورتالىعى اشىلعان بولاتىن. ورتالىقتىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ءال فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى ەلەۋلى كومەك كورسەتكەن ەدى. ەكى ەلدىڭ جو­عارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى سول كەزدەن باستالعان ىنتى­ماق­تاستىق جىلدان جىلعا جەمىستى جال­عاسىپ كەلەدى. مملۋ-دە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ۇدەرىسى اتالعان ورتالىقتىڭ اشىلۋىمەن بىرگە باستالدى. ادەتتە مملۋ ستۋدەنتتەردىڭ كە­مىندە ءۇش ءتىلدى, الەمدە كەڭ قولدانىلاتىن تانىمال تىلدەردى ءمىنسىز مەڭگەرۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, سولاردى نەگىزگى ءپان رەتىندە وقىتادى. ال قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى ورتالىعى اشىلعاننان بەرى ستۋدەنتتەر قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىپ كەلەدى. «ەكىنشى ءتىلدى ۇيرەتۋگە بولىنگەن ساعات سانى ءبىرىنشى تىلدەن كەم ەمەس, – دەيدى ۋنيۆەرسيتەتتە رەسەي ستۋدەنتتەرىنە انا ءتىلىمىزدى ۇيرەتىپ جۇرگەن قازۇۋ دوتسەنتى, فيلولوگيا عى­لىم­­دارى­نىڭ كانديداتى ۇلجان مۇسابەكوۆا. جالپى قازاق ءتىلىن وقىتۋ, ءبىر جاعىنان رەسەيلىكتەردىڭ ءبىزدىڭ تىلىمىزگە كورسەتكەن قۇرمەتى دەسەك تە, ەكىنشى جاعىنان مملۋ باسشى­لىعىنىڭ دۇرىس بەتبۇرىسىن – بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى ەل­دەر­دىڭ ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ دە قاجەت ەكەندىگىن دەر كەزىندە ۇعىنۋىن اڭعارتار ەدى. سوعان سايكەس, قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە قازاقتاردان باسقا, قىرعىز, ازەربايجان, ارميان تىلدەرى ورتالىقتارى دا قۇرىلعان, وسى تىلدەر دە وقىپ ۇيرەتىلۋدە. ال قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەرگە كەلسەك, بۇدان بۇرىن ءبىر توپ وقىپ بىتىرگەن بولسا, ەندى ەكىنشى توپ اياقتاعالى وتىر. مىنە: «قازاق ءتىلى ماعان نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن ساۋال وسى تۇلەكتەر اراسىندا ساراپقا ءتۇستى. ولار – ماكسيم كوميسساروۆ, ەلەنا روزە, الەكساندر پانوۆ, ەۆگەنيا لاۆرەنتەۆا, ۆيكتوريا ناۋموۆا, ۆيكتور شۋلگا, ولگا برۋسنيكينا, الەنا گۋدكوۆا, دانيلا شەلۋحين. بۇلار قازاق ءتىلىن جۇرەك قالاۋىمەن ەكىنشى ءتىل رەتىندە وقىپ شىققان جاستار. ارينە, ناقتى تىلدىك ورتا جوق رەسەي استاناسىندا قازاق ءتىلىن مەڭ­گەرۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان, رەسەيلىك جاستاردىڭ كورشى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن سانالى تۇردە وقىپ ۇيرەنۋگە بەت بۇرعانى قۋانت­پاي قويمايدى. مۇنداي جاعدايدا ولارعا جان-جاقتى كومەك بەرىپ, قامقورلىق جاساۋ, قولداۋ كورسەتۋ – قازاقپىن دەيتىن ازاماتقا سىن ەكەندىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى قا­زاقستان ەلشىلىگى ءوزى ۇيىمداس­تى­راتىن, قازاق قوعامدىق ۇيىمدارى وتكىزەتىن بارلىق مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالارىنا اتالعان ستۋدەنت­تەردىڭ تۇراقتى قاتىسۋىنا كەڭ جول اشتى. رەسەيلىك جاستار بىرەر جىل قازاق ءتىلى بويىنشا استانادا وتكەن ۇلتى باسقا ستۋدەنتتەر اراسىنداعى بايقاۋدا جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. بۇل جەتىستىكتىڭ ستۋدەنتتەردىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن ىقىلاس-نيەتىمەن بىرگە, وقىتۋشى ۇلجان مۇسا­بەكو­ۆانىڭ قازاق ءتىلى ءپانىن شاكىرت­تەرىنىڭ جۇرەگىنە قازاق مادەنيەتى, ۇلت تاريحى, تاۋەلسىز قازاقستان تۋرالى تاعىلىمدى دەرەكتەرمەن قوسا سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگىمەن دە كەلگەنى ءسوزسىز. قازۇۋ وقىتۋشى­لارىمەن, باسقا دا اۆتورلارمەن بىرگە ازىرلەنگەن, وقۋلىق-حرەستوماتيا-ادىستەمەلىك قۇرال ۇلگىسىندەگى ءۇش كىتاپتان تۇراتىن “پراكتيچەسكي كۋرس كازاحسكوگو يازىكا” وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى جالپى مملۋ-دەگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ ۇدەرىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ ازىرلەندى. قازاق تىلىنە بايلانىستى پىكىر الماسۋ بارىسىندا ستۋدەنت ماكسيم كوميسساروۆ بۇل وقۋ قۇرالدارىنىڭ ءوز مۇمكىنشىلىكتەرىنە, جالپى, ءتىل وقىتۋدىڭ جەدەلدىگىنە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسى باسقوسۋ ۇستىندە ستۋدەنت ەۆ­گەنيا لاۆرەنتەۆا ءوز ويىن بىلاي ءبىلدىردى: «ءبىز بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتە ەرەكشە ءتىلدى ۇيرەنىپ ءجۇر­مىز. بولاشاقتا ەكى شەت (اعىلشىن جانە قازاق) ءتىلىن مەڭگەرگەن ماماندار بولامىز. بۇل تىلدەر ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى, ولار ءار ءتۇرلى تىلدىك توپقا جاتادى. قازاق ءتىلى – بۇكىل تۇركى الەمىنە ەسىك اشاتىن ءتىل. قازاق ءتىلىنىڭ ارقاسىندا ءبىز تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارىمەن ءتىل تابىسا الامىز. ەگەر ءسىز قازاقستاندى جاقسى بىلسەڭىز, وندا باسقا دا تۇركى تەكتەس جۇرتتىڭ جۇرەگىنە جول تابا الاسىز». ال ونىڭ كۋرستاسى ۆيكتوريا ناۋموۆا: «بولاشاقتا قازاق ءتىلىنىڭ بىزگە شىنايى پايداسى بولا ما جانە ءوز ءبىلىمىمىزدى قاجەتكە جاراتا الامىز با؟» دەپ ويلاناتىنىن ايتتى. ستۋدەنت الەنا گۋدكوۆا بولاشاقتا ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. «ءبىزدىڭ باسقا قۇربى­لارى­مىزدان ءبىر ارتىقشىلى­عىمىز – قازاق ءتىلىن بىلەتىندىگىمىز» دەيدى ول. قورىتا كەلگەندە, ەلىمىزدەگى قازاق ءتىلىن ءالى قاجەتىنە جاراتا الماي جۇرگەن كەيبىر وتانداس­تارى­مىزعا رەسەيلىك ستۋدەنتتەردىڭ – وزگە جۇرتتىڭ بالاسىنىڭ ءوز تىلىڭدە وسىلايشا سايراپ تۇرعانى وي سالسا دەيمىز. سەرىكقالي بايمەنشە  – ماسكەۋدەن.