فوتو: تالعات تانىباەۆ
سال-سەرىلەردىڭ سەركەسى
ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە وراي قىزىلجاردىڭ قاسيەتتى جەرىندە مۇحامەدقاناپيا باhرام ۇلى شاقشاقوۆتىڭ (سەگىز سەرى) 200 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. ءتالىمى مول القالى باسقوسۋدى بابامىزدىڭ وشپەس مۇرالارىن كەڭىنەن زەرتتەپ, حالىق قازىناسىنا اينالدىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى جۇرگىزىپ وتىردى. جيىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى بالنۇر قىدىربەك, بەلگىلى سازگەر جولامان تۇرسىنباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى كۇلاش احمەت, سەرىك نەگيموۆ, حالىقارالىق ماناسشىلار بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى بايانعالي ءالىمجانوۆ, تانىمال ءانشى سەرىك وسپانوۆ جانە تاعى باسقا شەشەندەر سال-سەرىلەردىڭ سەركەسىنە قاتىستى بۇلتارتپاس دەرەكتەر مەن تىڭ مالىمەتتەردى العا تارتا وتىرىپ, سان قىرلى تالانت يەسىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن, ارقادا اتى شىققان ءدۇلدۇل ونەرپازدار ىشىندە الار ورنىنىڭ ايشىقتىعىن جان-جاقتى سارالاپ بەردى. بۇعان دەيىن ەش نەگىزسىز ايتىلىپ كەلگەن جاڭساق پىكىرلەرگە سوڭعى نۇكتە قويىلدى. مەرەيتويعا وراي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ناقتى ءىس-شارالاردىڭ قولعا الىنۋىنىڭ ءوزى مويىندالعانى ەمەس پە دەستى.
سىرباز قالامگەر عابيت مۇسىرەپوۆ قويىن داپتەرىنە «سەرى, اقىن, بالۋان... «گاۋhارتاس», «عايني», «ايكەن-اي», «قارعاش», «ماقپال» اندەرىن شىعارعان» دەگەن جازبا قالدىرعان. «ول اتاقتى سەرى, اقىن, اسقان ءانشى, ورنەكپەن سۇلۋ دۇنيە جاساعان زەرگەر. مەرگەن, اڭقۇمار كىسى بولعان, ونىڭ ۇستىنە اتبەگى, قۇسبەگى ەدى» ء(ا. مارعۇلان). «سەگىز سەرىنىڭ باي مۇراسىنىڭ ۋاقىتىندا جينالىپ, زەرتتەلمەۋىندە كەزدەسكەن قيىنشىلىقتار ونىڭ ورىستاردىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى شىعىپ, باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورى پ.گورچاكوۆتىڭ قاhارىنا ىلىگىپ, پاتشا وكىمەتىنە ساياسي قاۋىپتى ادام رەتىندە ونىڭ سوڭىنان اڭدۋ قويعان» (ە. راحماديەۆ). «تۋمىسى بولەك, تۇلا بويى تۇنعان دارىن يەسىنىڭ قۇدىرەتتى ونەرىنە باس يگەن حالىق ونى «سەگىز سەرى» اتاندىرىپ جىبەرگەن» (ج.كارمەنوۆ). بۇل پىكىرلەردەن بولەك قانشاما عىلىمي نەگىزدەگى ەڭبەكتەردى بىلاي قويايىق, دارىندى دراماتۋرگ, جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ سەگىزدىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىنا, ءتۇرلى شەجىرەگە, كوگەنتۇپ كونەلەردەن قالعان ساحي سوزدەرگە ۇڭىلسەك, يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە قاتىسقان بولىپ شىعادى دەگەن بايلامدارى كەيىنگى زەرتتەۋشىلەرگە ءجون سىلتەپ, جول كورسەتىپ تۇرعانى انىق.
كونفەرەنتسيادا داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى «سەگىز سەرى بايىپ باتقان كۇندەي شاپاعى ءالى كۇنگە ەل-جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە نۇرىن قۇيىپ تۇرعانى ايداي الەمگە ايقىن. ارينە سەگىز سەرىنى اسپانداتىپ جىبەرەمىز دەپ جەرباۋىرلاتىپ العان كەيبىر اۆتورلارىمىز دا بولدى. ەندىگى كەزەكتە اتىن ۇلىقتايمىز دەپ تىرتىق قىلا جازداعانىمىزدى ەسكەرىپ, ءبىر ادامنىڭ بويىنا شاق ونەرىن, تاماشا قولتاڭبالى اندەرىن عانا ناسيحاتتاپ, بارىمەن بازارلاي بىلەيىك», دەپ اعىنان جارىلسا, بايانعالي ءالىمجانوۆ سەگىز سەرى مۇراسى دەپ جۇرگەن دۇنيەلەردىڭ اراسىندا قوسپالارى از ەمەسىنە ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, ونداي كۇشتەپ تاڭۋدان ارىلۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ونسىز دا وشپەس مۇرالارى جەتكىلىكتى. اسىلدى ەشقاشان توت باسپايدى دەدى.
– بابامىز «بوزقاراعان» دەگەن ولەڭىندە «مەن تۋدىم قوجابەرگەن اۋىلىندا, نۋ ورمان «تولىباي جالى» باۋىرىندا. جازىقسىز قۋعىندالىپ, قاشقىن بولدىق, جولىعىپ زامانانىڭ داۋىلىنا» دەپ جىرلاعان. تۋعان جەرى – ايگىلى «ەلىم-اي» داستانىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي سىنشىنىڭ بالاسىنىڭ اۋىلى. كەرەيدىڭ ىشىندە اشامايلى, كوشەبەدەن تارايدى. سەگىز سەرىنىڭ ۇلى مۇستافادان مەنىڭ اكەم بەگەن تۋعان. عيبراتتى عۇمىرى كوپ جىلدار بويى كومەسكى تارتىپ, كولەڭكەدە قالىپ كەلدى. 30-عا جۋىق ءان, 4 داستان, 5-6 كۇي شىعارعان. ءبىرازى حالىق شىعارمالارىنا تەلىنىپ كەتكەن. ۇرپاقتارى قازىر جامبىل اۋدانىندا تۇرادى,– دەگەن شوبەرەسى امانتاي بەگەنوۆ تاعىلىمدى كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن ارنادى.
باسقا دا سويلەۋشىلەر ءوز پايىمدارىمەن ءبولىسىپ, مازمۇندى باياندامالار جاسادى.
س.وسپانوۆ سال-سەرىلەر سەركەسىنىڭ «گاۋhارتاس», «عايني» اندەرىن اۋەلەتە شىرقاپ, جينالعانداردىڭ كوڭىلىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى.
ءجۇرسىننىڭ جۇيرىكتەرى
ءاز-ناۋرىز مەيرامى جانە بابامىزدىڭ قۇرمەتىنە رەسپۋبليكالىق الامان ايتىس وتەدى دەگەلى مەجەلى كۇندى قىزىلجارلىقتار اسىعا توستى. ويتكەنى مەرەكەگە وراي تۇزىلگەن مادەني شارالار ىشىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى جىر سۇلەيلەرى قاتىساتىن دودانىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بىردەن اڭعارىلعان. ايتىس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن كورەرمەن قاۋىم جاستار سارايىنىڭ ات شاپتىرىم زالىن لىق تولتىرىپ, قارا ولەڭنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ءىشىپ, القالى توپتاردا ولجا سالىپ جۇرگەن نەبىر مىقتىلاردىڭ ءسوز سايىسىن قىبىر ەتپەستەن تىڭدادى. جىر دوداسىن رەسپۋبليكالىق جىرشى-تەرمەشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلتتىق ءداستۇرلى مۇرامىزدىڭ جاناشىرى ءجۇرسىن ەرماننىڭ جۇرگىزۋى ايتىس شىرايىن اشا ءتۇستى. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى عالىم جايلىباي توراعالىق ەتكەن قازىلار القاسى ايتىسكەرلەردىڭ ونەرىن باعالادى.
– وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ايماقارالىق اقىندار ايتىسىنا سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى كەڭەس تىنىمباەۆ اعامىز ۇنەمى باستاپ كەلەتىنى ەسىمدە قالىپتى. قازىر زالعا قاراپ تولقىپ تۇرمىن. ءدال وسىنشا كورەرمەن جينالادى دەۋ ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە ەنبەگەن شىعار. بيىل الامان بايگەنى تەرىسكەيدە وتكىزەيىك دەپ شەشتىك. جەلدىڭ وتىندە, شەكارانىڭ شەتىندە وتىرعان ءوڭىردىڭ نامىستى ازاماتتارى كوبەيە بەرگەي,– دەدى ول كىرىسپە سوزىندە.
ايتىس شىمىلدىعىن ءبىرىنشى بولىپ الماتىلىق قازىرەت بەردىحان مەن شىمكەنتتىك قاليجان ءبىلداش اشتى. ەكەۋى دە ءا دەگەننەن الىمدى دا شالىمدى اقىندار ەكەنىن تانىتىپ, ورالىمدى جىر شۋماقتارىن توگىلدىردى. ساحناعا رينات زايىتوۆ پەن ءبىرجان بايتۋوۆ كوتەرىلگەندە زال ءىشىن دۋ قول شاپالاق كومىپ كەتتى. قوس ساڭلاق ءسوز جارىسىندا قوعامدا ورىن العان نەبىر تۇيتكىلدەر مەن كەلەڭسىز جايتتاردى اياۋسىز تۇيرەۋىمەن, ۇتىمدى ءۋاج ايتۋلارىمەن ەرەكشەلەندى. سەمەيلىك سەرىك قۋانعانمەن جۇپ قۇراعان پەتروپاۆلدىق مۇحاممەد قوڭقاەۆ ءوز بابىندا ەكەنىن تانىتىپ, كورەرمەندەردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
قاراعاندىلىق ماقسات اقانوۆ پەن سەمەيلىك اسەم ەرەجەقىزى اراسىنداعى تارتىس قۇدا بالا مەن قۇداشانىڭ قالجىڭى رەتىندە وربىسە دە «كوشەنىڭ وزگەرمەي تۇر ەسىمى دە, سەگىز بەن ماعجاننىڭ تۋعان بەسىگىندە» سىقىلدى سالماقتى ويلار از بولمادى. ال ورالدىق جانسايا مۋسينا مەن سولتۇستىكقازاقستاندىق جارقىن جۇپارحان قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتتى. جانسايانىڭ «ساحناعا ولەڭ الىپ كەلگەنمەنەن, ۇيقاسىن ۇيگە تاستاپ كەتىپسىڭ عوي» دەگەن سۇراعىنا جارقىن ىركىلمەي جاۋاپ بەردى.
نە كەرەك, ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان 16 اقىننىڭ قاي-قايسىسى بولسىن الامان بايگەگە ىقتياتتى ازىرلىكتەرىمەن كەلگەندەرىن كورسەتىپ باقتى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن 6 اقىنعا ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى. قازىرەت بەردىحان, اسەم ەرەجەقىزى, بولاتبەك ورازباەۆقا (3-ورىن) – 300 مىڭ, جانسايا مۋسينا, جارقىن جۇپارحان (2-ورىن) – 500 مىڭ, ماقسات اقانوۆ (1-ورىن) 1 ميلليون تەڭگەنى يەلەندى. باس بايگەگە تىگىلگەن شەتەلدىك جەڭىل كولىكتى رينات زايىتوۆ ۇتىپ الدى. ت.كاكىشەۆ, م.جۇماباەۆ, ە.اسقاروۆ اتىنداعى ارنايى سىيلىقتارىن ايتىستىڭ اقتاڭگەرى ايبەك قاليەۆ, مۇحاممەد قوڭقاەۆ, قاليجان ءبىلداش ەنشىلەدى.
ءسوز اراسىندا الامان بايگەنىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر مەن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ جان-جاقتى قولداۋ كورسەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
