مەديتسينالىق «جەدەل جاردەم» ارقاشان تەگىن

كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى سەلەكتورلىق وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا تۇرعىنداردى 2020 جىلعا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتۋ باعدار­لاما­سىنىڭ ورىندالۋ بارىسى, ەلىمىزدەگى جەدەل مەديتسينالىق ءجار­دەم سالاسىنىڭ جاعدايى, جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ, جانار-جاعار ماي ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە باسقا كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. كۇن تارتىبىندەگى 2020 جىلعا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلا­ما­سىنىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ءابدى­قا­لى­قوۆا بايانداما جاسادى. 2020 جىلعا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ 2011 جىلعى قاناتقاقتى باستاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىنا 4 ايدىڭ ءور­مەگى اۋدى, دەدى بايانداماشى ءوز ءسو­زىن­دە. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ بە­رگەن دەرەگى بويىنشا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 21 قاراشاسىنا دەيىن باعدارلاماعا قاتىسۋ ءۇشىن جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا 78 مىڭ ادام ءوتىنىش بەرگەن. وسى وتىنىشتەردى قاراۋ بارىسىندا 51,6 مىڭ ادام باعدارلاماعا قاتىسۋشى­لاردىڭ قۇرامىنا كىرگىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە 50,8 مىڭ اداممەن الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتتار جاسال­عان. الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتقا قول قويعانداردىڭ 58 پايىزدان استامى 29 جاسقا دەيىنگى جاستار بولىپ تابىلادى. ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ اراسىنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 5 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاس­تىرىل­دى. وڭىرلەر بويىنشا شىعىس قا­زاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, اتى­راۋ جانە پاۆلودار وبلىستارىندا الەۋمەتتىك كەلىسىم-شارتتارعا قول قويعاندار سانى باسىم بولدى. باع­دارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى بوي­ىن­شا 66,5 مىڭ ادام ماماندىق يگەرۋ وقۋلارىنا قامتىلدى. بۇل جوسپاردىڭ 90,9 پايىزى. ونىڭ ىشىندە 43,9 مىڭ ادام كاسىبي ءبىلىم بەرۋ سالاسىمەن, 19,1 مىڭ ادام قايتادان دايىندىقتان وتۋگە, 3,5 مىڭ ادام كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ باعدارلامالارىمەن قامتىل­دى. تۇرعىنداردىڭ كاسىبي دايار­لى­عىن جەتىلدىرۋگە ەلىمىز بويىنشا 430 تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى جۇمىلدى­رىل­دى. جالپى العاندا, باعدار­لا­ما­نىڭ ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا ماسەلە ءبىرشاما وڭتايلى باستالدى. الايدا, كەيبىر وڭىرلەردە باعدارلا­ما شەڭبەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ماقساتىندا ءالى دە جەتىلدىرە تۇسەتىن تۇستار بارشى­لىق. باعدارلاما شەڭبەرىندە ەلىمىز بويىنشا 3 مىڭ كاسىپورىن مەن ۇي­ىمداردا اشىلعان الەۋمەتتىك جۇ­مىس ورىندارىنا 14 مىڭ ادام ورنالاس­تىرىلدى. الەۋمەتتىك جۇ­مىس ور­ىن­دارىنىڭ ورتاشا جال­ا­قىسى 45,5 مىڭ تەڭگەدەن اينالىپ وتىر. باع­دار­لامانىڭ باستى ماق­سا­تى وعان قاتىسۋشىلاردى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتۋ بولىپ تا­بىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قايتا كاسىبي دايارلىقتان وتكەن 6 مىڭ ادامنىڭ 4,5 مىڭى جۇمىسقا ورنا­لاستىرىلدى. باعدارلامانىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا تۇرعىنداردىڭ كاسىپكەر­لىك­پەن اينالىسۋىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى قاراستى­رىل­عان. باعدارلاما شەڭبەرىندە 21 قاراشاعا دەيىن ەلىمىز بويىنشا 2,5 مىڭ ادام كاسىپكەرلىكتىڭ العاشقى قىر-سىرىمەن تانىستىرىلىپ, ار­نايى دايارلىقتان وتكىزىلدى. مىنە, ناق وسى ادامدار شاعىن نەسيە الۋ­شىلاردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن وڭىرلەرگە شاعىن نەسيە بەرۋگە بولىنگەن قار­جى تولىق اۋدارىلدى. 21 قاراشاعا دەيىنگى مالىمەت بويىنشا ازامات­تارعا شاعىن نەسيە بەرۋ شاراسى اقتوبە, شىعىس قازاقستان, قارا­عان­دى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا العاش قولعا الىنعان. بۇل وڭىرلەردە ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىن باعدارلاماعا قاتىسۋشى 422 ادام شاعىن نەسيە الىپ ۇلگەرگەن. ءۇشىنشى باعىت بويىنشا, ءوڭىر­لەر­دىڭ تۇرعىندارىن توپتىق جۇمىس ورىندارىمەن قامتۋعا باسىمدىق بەرۋ قاراستىرىلعان. وسى ماقسات­پەن رەسپۋبليكامىزدىڭ 10 وبلى­سىن­دا 865 جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي (1116 پاتەر) جانە 64 كوپ قاباتتى تۇر­عىن ءۇي (2266 پاتەر) سالۋ كوز­دەل­ىنگەن. وسى ماقسات ءۇشىن رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتەن 11 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنسە, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ونىڭ 3,7 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلدى. 666 جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي جانە 64 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قو­رىتا ايتقاندا, 2020 جىلعا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ قاناتقاقتى باستاماسى بارلىق وڭىرلەردە جالعاسىن تابۋدا. سەلەكتورلىق وتىرىس بارى­سىن­دا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ ەڭبەك جانە تۇرعىنداردى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە جانە بار­لىق وبلىستاردىڭ اكىمدەرىنە تۇر­عىن­داردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسە­لە­سىنە بارىنشا قاتتى كوڭىل اۋدارۋدى تاپسىردى. «مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حIV سەزىندە ەلىمىزدە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋعا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە باسىمدىق بەردى. سوندىقتان مەن بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىن بۇل ماسەلەگە ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋلەرىن تاپسىرامىن. ونىڭ ۇستىنە 2012 جىلعا قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ شاراسى باستى نازارعا الى­نىپ وتىرعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ءبىز 2011 جىلى دەر كەزىندە («2020 جىلعا دەيىنگى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن» 2011 جىلى قانات­قاق­تى رەجىمدە) باستاپ كەتتىك. وسى قاناتقاقتى ماسەلە بارىسىندا ءبىز باعدارلامانىڭ ءالسىز جانە باسىم تۇستارىن ناقتى ايقىنداپ, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا اسا زور  جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلۋىمىز كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ. ەلىمىزدەگى جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋ سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆا بايانداما جاسادى. بايانداماشىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ ون ايىنىڭ قورىتىندىسى بوي­ىنشا جەدەل مەديتسينالىق جاردەم شاقىرۋ وقيعالارىنىڭ 9,7 پايىزى بويىنشا كومەك كەشىگىپ جەتكەن. اسىرەسە, اتىراۋ, قىزىلوردا, شى­عىس قازاقستان, جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان جانە اقتوبە وبلىسىندا مۇنداي وقيعالار كوپ ورىن العان. بۇل وڭىرلەردە جەدەل جاردەم شا­قى­رۋلارىنىڭ كەشىگىپ كەلۋى رەس­پۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى بولىپ وتىر. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, جەدەل-جاردەم كومەگى­نىڭ كەشىگۋىنە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن «جەدەل جاردەم» ورتالىقتارىنىڭ ءتيىمدى ورىندارعا قونىس تەبۋى بو­لىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, «جەدەل جاردەم» كولىگىنىڭ كىدىرىسسىز قوز­عالىسىن قامتاماسىز ەتۋ دە بۇل ماسەلەدە ماڭىزدى ءرول وينايدى. بۇل سالاداعى تاعى ءبىر باستى پروبلەما «جەدەل جاردەم» كولىك­تەرى­نىڭ ەسكىرۋى بولىپ وتىر. رەسپۋب­لي­كامىز بويىنشا جەدەل جاردەم اۆ­توكولىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ كولەمى 92,6 پايىزدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە «جەدەل جاردەم» كولىكتەرىنىڭ 46 پايىزى ەسكىرگەن. «ماسەلەن, سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىندا ساني­تار­لىق اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ كولەمى 100 پايىزدى قۇراسا, بۇل كولىكتەردىڭ 76,6 پايىزى ابدەن ەسكىرگەن. ال شىعىس قازاقستان وب­لىسىندا قامتاماسىز ەتىلۋ  كولەمى 90 پايىز بولسا, بۇل كولىكتەردىڭ 80 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن», دەدى ساليدات قايىربەكوۆا. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىڭ­عاي اۆتوماتتاندىرىلعان ديسپەتچەرلىك قىزمەتتىڭ جانە جەدەل ءجار­دەم كولىكتەرىنىڭ سپۋتنيكتىك, سونى­مەن بىرگە راديولىق بايلانىس ءتۇر­لە­رىمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى دە «جەدەل جاردەم» كولىكتەرىنىڭ ءتيىمدى پايدالانۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىنەن سوڭعى كەزدە قوعامدا بەلەڭ الىپ بارا جاتقان «جەدەل ءجار­دەم قىزمەتىنىڭ» اقىلى بولا­تىن­دىعى تۋرالى داقپىرت سوزگە ناق­تى جاۋاپ بەرۋىن سۇرادى. مينيستر «سالاماتتى قازاقستان» باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە قوسىمشا اقى الۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ وتىرعاندىعىن, بىراق بۇل ماسە­لە­نىڭ جەدەل جاردەم كورسەتۋ قىز­مە­تىنە ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەندىگىن ايتتى. «ەندەشە, ءارتۇرلى پىكىر­لەردىڭ بولماۋى ءۇشىن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. تۇرعىندار ءۇشىن جەدەل جاردەم كومەگى ارقا­شان تەگىن بولادى», دەپ ماسەلەنى انىق تا ناقتى تۇجىرىمدادى پرەمەر-مينيستر. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدەگى «جەدەل جاردەم» كولىك­تەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى تاپسىرما بەرىپ, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, قاجەت بولسا ەلىمىزدە «جەدەل جاردەم» كولىكتەرىن قۇراستىرۋ ءما­سەلەسىن قولعا الۋدى تاپسىردى. ەلىمىزدە جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە تۇرعىندارعا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ماسەلەسى تۋرالى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى ءتور­اعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كانالبەك رايىمبەكوۆ حابارلاما جا­سا­دى. پرەمەر-مينيستر «Doing Bu­siness» رەيتينگى بويىنشا, قا­زاق­ستان «قۇرىلىس سالۋعا رۇقسات بەرۋ ماسەلەسى بويىنشا» ەڭ سوڭعى ورىندى يەلەنگەندىگىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنت­تىگىنە ناقتى تاپسىرمالار بەر­دى. «مەن ءسىزدىڭ اگەنتتىككە جانە بۇل ماسەلەمەن شۇعىلداناتىندار­دىڭ بارلىعىنا: قۇرىلىس سالۋعا, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سا­لۋ­عا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتاردى مەي­لىنشە جەڭىلدەتۋدى جانە بۇل ءما­سەلە بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءتا­جىريبەنى باسشىلىققا الۋدى بۇرىن دا تاپسىرعان ەدىم, بۇگىن تاعى دا وسى ماسەلە بويىنشا ناقتى شارا­لار­دى ءىس جۇزىنە اسىرۋدى تاپسىرا­مىن», دەپ اتاپ كورسەتتى كارىم ءما­سىموۆ. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى سالۋعا مەملەكەتتە قارجى, ال ادامداردىڭ جەكە مەن­شىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سا­لۋعا ىنتالارى بار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, «بۇل ماسەلەنى ءسوز­بۇي­دالىققا سالا بەرۋدى دوعارايىق. كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسا­نىند­ا ناق وسى تاقىرىپ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ارناۋلى وتىرىسىن ءوت­كىزەيىك», دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن ۇكىمەت باسشىسى. ەل نارىعىندا قازىرگى قالىپ­تا­سىپ وتىرعان جانار-جاعار مايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۋرالى مۇ­ناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭ­باەۆ حابارلاما جاساپ, بيىلعى جىلى رەسەيدەن جانار-جاعار­ ماي­دىڭ 7 ميلليون توننا ءليميتى ءبولىن­گەندىگىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, ىشكى رىنوكقا قاجەتتى جانار-جاعار ماي­دىڭ باسقا كولەمى ءوزىمىزدىڭ رەزەرۆتەرىمىز بويىنشا شەشىلەتىندىگىن ايت­تى. ءمينيستردىڭ ايتۋى بويىن­شا, جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدى جا­نار-جاعارماي ماتەريالدارىمەن قام­تاماسىز ەتۋدە ەشبىر ماسەلە تۋىندامايدى. بىراق, كەلەسى جىلى رەسەي تاراپىنان بولىنەتىن 7 ميلليون توننا ءليميتتىڭ ورنىنا 6 ميل­ليون توننا عانا جانار-جاعار ­ماي الىنادى. قالعان سۇرانىستى ءوز ەسەمىزدەن تولتىراتىن بولامىز. قىسقى وتىن ءۇشىن پايدالاناتىن مازۋت بويىنشا ەشقانداي پروبلەما تۋىنداۋعا ءتيىستى ەمەس. الداعى قىسقى جىلۋ ماۋسىمىنا قاجەتتى 390 مىڭ توننا مازۋت بەلگىلەنگەن كەستەگە سايكەس بولىنۋدە. وسى رەتتە ۇكىمەت باسشىسى مۇ­ناي جانە گاز مينيسترىنە 2012 جىلى ىشكى رىنوكتى جانار-جاعار­ماي ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جوسپارىن قاتتى قاداعا­لاۋ­دى تاپسىردى. «ءسىز جانار-جاعار ­مايدىڭ كولەمى بويىنشا جانە ونىڭ باعاسى بويىنشا ەشقانداي پروبلەما تۋىندامايتىنىنا كەپىلدىك بەرۋىڭىز كەرەك», دەدى ۇكىمەت باس­شىسى مۇناي جانە گاز مينيسترىنە. ەگەر قاجەت بولسا, جەل­توق­سان ايىندا بۇل ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ارنايى وتىرىسىن وتكىزۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلدى. «ءسىز بۇل ماسەلە بويىنشا قانداي شەشىم قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندە ءوز ۇسىنىسىڭىزدى ايتىڭىز. 2012 جىلى ءبىز رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلەتىن جانار-جاعار ماي كولەمى بوي­ىنشا ونىڭ باعاسى جانە جىل­دىڭ ءاربىر ايىنا ءبولىپ پايدالانۋ ءتارتىبى بويىنشا بارلىق وبلىس اكىمدەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, ناقتى شەشىم قابىلدايىق, ونى بەكىتۋگە مەن دايىن», دەدى ۇكىمەت باسشىسى. سول سياقتى پرەمەر-مينيستر وسى ماسەلە بويىنشا ءتيىستى مينيستر­لىككە جانە وڭىرلەردىڭ باسشى­لا­رى­نا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. سەلەكتورلىق ماجىلىستە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ كو­لىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىكتەرىنە جانە ءتيىستى ءوڭىر­لەردىڭ اكىمدەرىنە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ بوي­ىندا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ, وعان جەرگىلىكتى تۇر­عىنداردى كەڭىنەن قامتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى شەشۋدى تاپ­سىر­دى. وسى حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ ۇزىنا بويىنا قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن كەڭىنەن قامتۋدى جۇكتەدى. «مەن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنە, وسى شاراعا قاتىستى ءوڭىر­لەردىڭ اكىمدەرىنە حالىقارالىق كولىك ءدالىزى بويىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشاتىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن دامى­تاتىن ينفراقۇرىلىم جۇيەسىن قا­لىپتاستىرۋدى تاپسىرامىن», دەدى كارىم ءماسىموۆ. وسى رەتتە ۇكىمەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە نەگىزىنەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى كەڭىنەن قاتىستىرۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, سۋرەتتى تۇسىرگەن شۇكىر شاحاي.