تامىرى ءبىردىڭ – ءتاڭىرى ءبىر

قاراشانىڭ 27-ءسى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي باستاپ كەلگەن قازاق­ستان­دىق رەسمي دەلەگاتسيا مەن ءبىر توپ ونەر شەبەرلەرىن انكارا اۋە­جايى­نان تۇركيا پارلامەنتىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى سادىك ياكۋب پەن قازاق­ستاننىڭ تۇرىك رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ قارسى الدى. قازاق ەلىن تۇرىك مەملەكەتىمەن جاقىنداستىراتىن, تۋىستىق ارنا­لا­رىن جالعايتىن ارقاۋلارعا ارعى-بەرگى تاريحتى قاۋزاي يەك ارتساق, قان­شاما ىزگىلىكتى ىزدەرگە قانىعا تۇسەتىنىمىز انىق. ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى دەگەندە اتا-باباسى وعىز­دار­دىڭ قارا شاڭىراعىنان, كيەلى قا­زاق جەرىنەن ەنشىسىن الىپ, انا­دو­لىعا قونىس اۋدارعان بۇگىنگى تۇرىك وركەنيەتىنىڭ تامىرى ءالى دە سول بايىرعى بايتاق دالاسىمەن اجى­را­ماستاي كۇيدە بۇلكىلدەپ سوعىپ جات­قانىنا كامىل يلاناسىز. وسى كىرشىكسىز پەيىل قازاق ەلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭىنا قول جەتكىزگەندە تاعى دا باسقالاردان بۇرىن كورىنىس تاۋىپ, تاعدىردىڭ تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەرىندە رۋحى جان­شىل­ماعان حالىق قازاقتىڭ قۋانىشىنا قازاقپەن تەڭدەي شاتتاندى دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. «تۇرۇك» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ ءتۇ­بىرىن ءبىر عالىمدار «تۋىندايتىن», «كوبەيەتىن» دەگەن ماعىنامەن ساباقتاستىرسا, ەندى بىرەۋلەرى ونى «قۇدىرەتتى», «كۇشتى», «كەمەل» دەپ جەتىلدىرە تارقاتادى. قالاي دەگەنمەن دە بۇل ەكى ءتۇرلى تۇجىرىمنىڭ تۇرىك باۋىرلاردىڭ اتىنا ابدەن لايىق ەكەنىن راستايتىن قۇندى­لىق­تار جەتكىلىكتى. بۇل ورايدا ءتۇ­رىك بالاسىنىڭ باعىنا تۋعان ايگىلى عازي مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ شوقتىعى وزگەلەردەن بيىك تۇرا­تى­نىن اتاپ وتكەن ءجون. 1920 جىلى ناۋ­رىزدا تۇركيانىڭ ومىرىندە اي­تۋلى وقيعا ورىن العانىن مۇنداعى كونە شەجىرە تالماي تارازىلايدى. ەلدىڭ ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ ءتور­اعاسى بولىپ سايلانعان سول اتاتۇرىك تۇركيانى ءوز الدىنا جەكە تاۋەلسىز رەسپۋبليكا بولۋعا ءتيىس دەپ شەشىم قابىلداپ, كەزىندە تۇرىك مەملەكەتى دەگەن ۇعىمدى العاش قالىپتاستىرعان تۇلعا ەكەنىن بۇگىندە تۋعان جۇرتى بارىنشا ارداقتاپ, ماقتان تۇتادى. تۇرىك تاريحىندا 1923 جىلدىڭ 2 قازانى تاۋەلسىز تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعان كۇنى رەتىندە اتاپ وتىلەدى. استانانىڭ ىستامبۇلدان انكاراعا كوشىرىلگەن كەزى دە سول جىلدار. ال تۇرعىندارىنىڭ سانى بۇگىندە 4 ملن.-عا جەتەتىن شاھاردىڭ كەشەگىسى مەن كەيىنگى تىرشىلىگىن ءمىنسىز باياندايتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر بوياۋى كىسى قيالىن مۇنان دا تەرەڭ تىلسىم تەڭىزگە باتىرادى. قازىرگى انكارا كەلبەتى اتاتۇرىك رۋحىمەن اسقاقتاپ تۇر. كەشەگى حا­لىق­تىڭ ءجۇرىپ وتكەن سوقپاعىنان جاس ۇرپاق ونەگە الىپ ءوسۋى ءۇشىن كە­مەڭگەر تۇلعاعا ارناپ كەشەن سا­لى­نۋىنىڭ ءوزى كوپ جايتتەن حابار بەرەتىندەي. ونىڭ تۇرعىزىلۋ سىرىنا ۇڭىلسەڭىز, ءبىر ادامنىڭ عانا جان­قيار ەڭبەگىنە ەمەس, جالپى تۇرىك مادەنيەتىنىڭ تەرەڭنەن قازىلعان التىن قۇدىعىنا كەزىككەندەي كۇي كەشەسىز. اتاتۇرىك دۇنيەدەن وزا سالا قولعا الىنعان كەشەننىڭ قۇرى­لىس جۇمىستارى 1944 جىلدان باس­تا­لىپ, اراعا ون جىل سالعاندا حا­لىق مۇراسىنا اينالسا, 1953 جىلى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ دەنەسى انكاراعا قاي­تا جەرلەنگەن. مىنە, سول كەزدەن باستاپ رۋحاني كەشەنگە اتباسىن بۇر­ماي­تىن قوناق كەمدە-كەم. قازاق­ستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتور­اعاسى قايرات ءماميدىڭ تۇركياعا ساپارىن قاراشانىڭ 28-ءى كۇنى ءدال وسى قاسيەتتى ورىنعا تاعزىم ەتۋدەن باستاۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. توراعا مۇستافا اتاتۇرىك كەشەنىندەگى «ارىستاندار اللەياسىن» تاماشالاپ, تۇلعاعا ورناتىلعان ەسكەرتكىشكە توقتالدى, «تاۋەلسىزدىك مۇ­نا­راسىنان» ءوتىپ, قۇرمەتتى قوناق­تار قولتاڭبا قالدىراتىن كىتاپقا تىلەگىن جازدى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىق تورقالى تويى قارسا­ڭىن­داعى شارانىڭ تۇرىك مەملەكەتىمەن اراداعى تۋىستىق بايلانىستى جا­راسىمدى ونەگەمەن جالعاستىرىپ, ەكى ەلدىڭ ساياسي, مادەني ىنتى­ماق­تاستىعىنىڭ ارتا تۇسۋىنە تيگىزەر ىقپالى مول بولماق. ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇندىلىعىنا قۇرمەت كورسەتۋدەن وزگەلەرگە ونەگە كورسەتىپ وتىرعان ەكى ەلدىڭ تۋىستىق سەزىمدەرىن اي­شىقتايتىن نىساندارعا توقتالساق, استانادا – اتاتۇرىككە, ال انكارادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارناپ ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورنا­تىل­عان. سەنات توراعاسىنىڭ اتاتۇرىك كەشەنىنەن كەيىن ن.نازارباەۆ ەسكەرتكىشىنە اتباسىن بۇرۋىندا ءۇل­كەن ءمان بار. قوس پرەزيدەنتتىڭ ار­مان-اڭسارى تۋعان ەلىنىڭ تاۋەل­سىز­دى­گىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. سول باقىتقا قول جەتكىزگەن ەر ەسىمى ءوز ەلىندە عانا ەمەس, وزگە جۇرتقا دا ۇلگى دەگەن ۇعىمدى ساناعا قۇيارداي تۇركيا استاناسىندا ەلباسىعا تۇر­عىزىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش. وسى كۇنى قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ءمامي تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى دجەميل چيچەكپەن  كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاق­ستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ەكى­جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نى­عاي­تۋ تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ق.ءمامي ايتقانداي, ەكى ەل ارا­سىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا الداعى جىلى جيىرما جىل تولادى. بۇل كەزەڭدە ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ ساپا­لىق تۇرعىداعى جاڭا دەڭگەيىنە كوتە­رىلدى. «وعان قازاقستان مەن تۇركيا باسشىلارى زور ەڭبەك ءسىڭىردى», دەدى ق.ءمامي. ق.ءمامي «جاڭا سينەرگيا» باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءناتي­جە­لەرىن جوعارى باعالادى جانە بيىل­عى 9 ايدا ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى 2 ميلليارد دوللاردان اسقانىن اتاپ ءوتتى. ق.ءماميدىڭ پىكىرىنشە, مەم­لەكەتارالىق قاتىناستاردى دا­مىتۋدا پارلامەنتارالىق بايلا­نىس­تاردىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان مەن تۇركيا پارلامەنتتەرىندە دە­پۋ­تاتتاردىڭ دوستىق توپتارى بار. تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) ايا­سىنداعى ۇنقاتىسۋدى ودان ءارى تە­رەڭدەتۋ جايىندا ايتا كەلىپ, ق.ءمامي تۇركيالىق ارىپتەسىن قو­لايلى ۋاقىتتا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى. تۇركى ىقپالداستىعىنىڭ ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر كەڭەسىنىڭ ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى. ق.ءماميدىڭ اي­تۋىن­شا, «تۇركى كەڭەسىنىڭ بيىلعى قازان ايىندا الماتىدا العاشقى ءسامميتىنىڭ وتكەنى جانە ونىڭ حات­شىلىعىنىڭ قۇرىلۋى تۇركىتىلدەس حالىقتار اراسىنداعى بايلانىس­تار­دى نىعايتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەردى». كەزدەسۋ بارىسىندا ق.ءمامي الداعى جىلعى قاڭتار ايىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاۋ وتەتىنى تۋرالى حابارلادى. توراعا اتاپ ءوت­كەندەي, سايلاۋ قازاقستانداعى دە­مو­كراتيالىق جاڭعىرۋلاردى ودان ءارى دامىتۋعا باعدارلانعان. «ءبىز سايلاۋ ناۋقانىنا باسا نازار اۋدا­رامىز», دەدى ق.ءمامي جانە ول: «پارلامەنتتىك سايلاۋ حالىقارا­لىق تالاپتار مەن ستاندارتتارعا تولىق سايكەس وتەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. د.چيچەك بارلىق قازاقستاندىق­تاردى ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى جانە وسى جىلداردا قول جەتكەن الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جا­ڭارۋلار ناتيجەلەرىن جوعارى با­عالادى. «مەن قازاقستاندا بىرنەشە رەت بولدىم جانە سىزدەردىڭ ەلدە­رى­ڭىزدىڭ جەتىستىكتەرىن ءوز كوزىممەن كوردىم», دەدى د.چيچەك. تۇركيا پار­لامەنتى باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, «قازاقستان مەن تۇركيا ارا­سىن­دا ەشقانداي داۋلى ماسەلەلەر جوق, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تابىستى دامىپ كەلەدى, حالىق­ارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ءبىزدىڭ باعدارىمىز ۇقساس. وعان ەكى ەل باسشىلارىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور» . ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدا پارلامەنتارالىق بايلا­نىس­تاردىڭ نەگىزگى ءرولىن اتاپ وتە كەلىپ, د.چيچەك «پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدى ودان ءارى بەلسەندىلەندىرۋدە سەنات توراعاسى ق.ءماميدىڭ وسى ساپارى ماڭىزدى» ەكەنىن ايتتى. تۇستەن كەيىن توراعا انكارا قا­لاسىنىڭ مەرى م.گوكچەكپەن كەزدەستى. گەنچليك پاركىنىڭ كونتسەرت زا­لىندا قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ 20 جىلدىعىنا وراي وتاندىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتى ءوتتى. وپەرا جۇلدىزدارىنان نۇرجامال ۇسەنباەۆا, جان تاپين, ازامات جىلتىركوزوۆ, ءداستۇرلى انشىلەر­دەن جازگۇل داڭىلباەۆا, گۇلزيا ستام­بەك, سونداي-اق «ناز» تەا­ترى­نىڭ بي ءانسامبلى, «بەلەس», پرەزيدەنت وركەسترىنىڭ حالىق انسامبلدەرى ونەردىڭ ورىنە قيالاسا, قوڭىر كۇزدەگى قوبىز ۇنىنەن انكارا جانى تەربەلىپ تۇردى. قاراشاش توقسانباي – انكارادان.