ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدەگى سايكەسسىزدىكتەرى تۋرالى
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ءوز دامۋىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەكونوميكانىڭ كولەمى 2 ەسە ءوستى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) كولەمى بويىنشا ۋكراينادان باسىپ وزىپ, بەلارۋستەن 2,5 ەسە جانە وزبەكستاننان 4 ەسە اسىپ ءتۇسىپ, سەنىمدى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ەكونوميكاعا 140 ملرد. دوللاردىڭ تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى.
مۇنداي تابىستارعا مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ دۇرىس تاڭدالعان ستراتەگياسىنىڭ, ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ, قوعام ىشىندەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى.
ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى دە سەرپىندى دامىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە جالپى وڭىرلىك ءونىم ورتاشا ەسەپپەن 4,5 ەسە, ال استانا, الماتى قالالارىندا, اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا 6-8 ەسە ءوستى.
رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ كولەمىن, ءوڭىرلەر اراسىنداعى تابيعي جانە رەسۋرستىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, بۇل ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءوڭىرلەردىڭ تەپە-تەڭدىكپەن دامۋ ماسەلەلەرى ەل باسشىلىعىنىڭ ۇنەمى نازارىندا بولادى.
نارىق جاعدايىنا كوشكەننەن كەيىن باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەرى بار, ينفراقۇرىلىمى مەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى دامىعان وڭىرلەر ينۆەستيتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن قوسىمشا ەڭبەك رەسۋرستارى ارقاسىندا قارقىندى دامۋ ءۇشىن جاڭا سەرپىن الدى. سونىمەن بىرگە, مۇنداي فاكتورلاردىڭ دەڭگەيى جەتكىلىكسىز وڭىرلەر باياۋ دامىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە وڭىرلەر اراسىندا دامۋ دەڭگەيى بويىنشا بەلگىلى ءبىر سايكەسسىزدىكتەر قالىپتاستى, ال ولاردى ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ ءىجو-ءسىنىڭ جارتىسى (47%) 4 وڭىرگە تيەسىلى (استانا جانە الماتى قالالارى, اتىراۋ جانە قاراعاندى وبلىستارى). بۇل رەتتە اقمولا, قىزىلوردا, جامبىل جانە سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وبلىستار ءىجو-ءنىڭ تەك 11,5%-ىن عانا قالىپتاستىرادى.
جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ ء(جوو) جان باسىنا شاققاندا ەڭ جوعارى دەڭگەيى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, استانا مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى.
ەگەر, 2010 جىلى جان باسىنا شاققاندا ءجوو رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇراسا, اتىراۋ وبلىسىندا – 36,5 مىڭ, ماڭعىستاۋدا – 19,7 مىڭ, الماتى قالاسىندا – 19 جانە استانادا 18 مىڭ دوللار بولدى.
ءبىر جاعىنان, مۇنداي كورسەتكىشتەر قۋانتادى, ويتكەنى كەيبىر جەكەلەگەن وڭىرلەر ءجوو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى دەڭگەيى بويىنشا ورتالىق ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ جانە «ازيانىڭ جولبارىستارى» دەپ اتالاتىن ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزگەن. الايدا, ءجوو-ءنىڭ دەڭگەيى ەداۋىر تومەن وڭىرلەر دە بار (اقمولا, الماتى, جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى). بۇل, ءوز كەزەگىندە, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە تابىستارىنىڭ دەڭگەيىنە ىقپال ەتەدى, تۇرعىنداردىڭ نەعۇرلىم دامىعان وڭىرلەرگە كوشۋىنە سەبەپ بولادى.
سونداي-اق, سايكەسسىزدىكتەر وڭىرلەردىڭ ىشىندە دە كەزدەسەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا نەگىزىنەن مۇناي-گاز ءوندىرۋ ونەركاسىبى دامىعان, ال شاعىن بيزنەس پەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى كەنجەلەپ قالعان. سولتۇستىك وبلىستاردا (اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان) اۋىل شارۋاشىلىعى باسىمدىقپەن دامىسا, الايدا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتى ءالى تولىق پايدالانىلمايدى.
وسىنىڭ ءبارى وڭىرلىك پروبلەمالاردىڭ جۇيەلى شەشىمىن تالاپ ەتەدى. بۇل باعىتتا 2006 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق دامۋىنىڭ ستراتەگياسى العاشقى باعدارلامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ناقتى ايقىنداپ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىن ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار ارقىلى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا بىرقاتار وڭىرلىك پروبلەمالار شەشىلدى, اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلدى.
وسى ورايدا, شار – وسكەمەن, حرومتاۋ – التىنسارين, قورعاس – جەتىگەن تەمىر جول جەلىلەرىن, الماتى – استانا, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوموبيل جولدارىن, مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا, مۇناي جانە گاز تاسىمالىنداعى ءىرى جوبالاردى اتاپ ايتساق تا جەتكىلىكتى.
سونداي-اق, وڭىرلىك ايىرماشىلىقتاردى تەڭەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وڭىرلەرگە قارجىلىق كومەك كورسەتىلەدى, جىل سايىن سۋبۆەنتسيالار مەن ترانسفەرتتەر ءتۇرىندە 1,5 ترلن. تەڭگەدەن اسا كولەمدە قارجى بولىنەدى.
سونىمەن بىرگە, ازاماتتارعا تۇراتىن جەرىنە قاراماستان بەرىلەتىن نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك سالادا دا بەلسەندى شارالار قابىلدانۋدا.
تەك سوڭعى جىلدار ىشىندە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا», مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. باعدارلامالار ىسكە اسىرىلدى.
تۇتاستاي العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋ 13 ەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ 22 ەسە ءوستى.
700-دەن استام مەكتەپ, 650 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى, 200 بالاباقشا مەن 4,5 مىڭ شاعىن ورتالىقتار اشىلدى. بارلىق وڭىرلەردە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ پروبلەماسى شەشىلدى, مەكتەپتەردى كومپيۋتەرلەندىرۋ اياقتالدى.
«قازاقستان-2020» ستراتەگيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ باستالىسىمەن ءبىز ەلباسىنىڭ اعىمداعى جىلعى 28 قاڭتاردا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا جانە ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىك دامۋىنىڭ بولجامدى سىزباسىندا ايقىندالعان وڭىرلىك دامۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن شەشۋگە كىرىستىك.
قازىرگى ۋاقىتتا وڭىرلەر ەكونوميكاسىن نەعۇرلىم وڭتايلى جانە ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, قورلاردى بارىنشا پايدالانۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ارتىقشىلىقتارىمىزدى كۇشەيتۋ, جاڭا وندىرىستەر, ونىڭ ىشىندە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇرۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ وڭىرلىك ساياساتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتتا بىرقاتار مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار قابىلداندى. بۇلار, الدىمەن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, اۋىز سۋ باعدارلامالارى, سونداي-اق وڭىرلىك سايكەسسىزدىكتەردى مەيلىنشە ازايتۋعا باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى ودان ءارى دامىتۋ باعدارلامالارى.
اتالعان باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلەدى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتادى جانە جاعىمسىز كوشى-قون دەڭگەيى تومەندەيدى.
2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان بولجامدى سىزباعا سايكەس دامۋى تومەن وڭىرلەردە ءجوو-ءنىڭ جوعارى ءوسىمى كۇتىلۋدە. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2020 جىلعا قاراي ءجوو-ءنىڭ ءوسىمى 2009 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا, ناقتى كولەمى 238%, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 208%, ال نەعۇرلىم دامىعان وڭىرلەردە 145-180% قۇرايتىن بولادى.
الايدا, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى سايكەسسىزدىكتەردى تولىق جويۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ ايتقان ءجون. ويتكەنى ولاردىڭ نەگىزىندە وبەكتيۆتىك سەبەپتەر بار: تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى, شيكىزات قورىنىڭ بولۋى, ءوڭىردىڭ كولىكتىڭ كۇرە جولدارىنا جاقىندىعى, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى جانە ت.ب. سوندىقتان سايكەسسىزدىكتەردى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىمەن وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن اشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدان, الدىمەن, وندىرىستىك بازاسى, ينجەنەرلىك, اقپاراتتىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى جەتكىلىكتى دامىعان, سونداي-اق بىلىكتى كادرلار شوعىرلانعان قالالاردىڭ الەۋەتى زور.
تالداۋ كورسەتكەندەي, استانا مەن الماتىنىڭ ەكونوميكاسىندا قىزمەتتەر كورسەتۋ, ساۋدا, عىلىم-ءبىلىم بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سالالارى باسىمدىققا يە, بۇل اتالعان قالالاردىڭ دامۋدىڭ كەيىنگى يندۋستريالىق كەزەڭىنە كوشكەنىن دالەلدەيدى.
بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ باسقا دا كوپتەگەن قالالارىنىڭ پوستيندۋستريالىق ۇلگىدەگى ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرىپ, ناتيجەلىلىكپەن جۇرگىزۋ قاجەت.
وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن «ءوسۋ بەلدەۋىندە», ياعني ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى جوعارى جانە ىرگەلەس اۋماقتاردىڭ سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن وڭىرلىك ورتالىقتاردا شوعىرلاندىرۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
2020 جىلعا دەيىنگى بولجامدى سىزباعا سايكەس استانا, الماتى, اقتوبە جانە شىمكەنتتىڭ توڭىرەگىندە ءىرى قالالىق اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
باسقا دا وبلىستىق قالالار ءوز ءوڭىرلەرى ءۇشىن اگلومەراتسيانى قالىپتاستىراتىن ورتالىقتار رەتىندە قاراستىرىلۋدا. مىسالى, قاراعاندى توڭىرەگىندە ونەركاسىپتىك ۇلگىدەگى اگلومەراتسيا قالىپتاستى, وعان تەمىرتاۋ, شاحتينسك, ساران, اباي قالالارى كىرەدى, جالپى حالقىنىڭ سانى – 800 مىڭنان استام ادام.
بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جۇرگىزىلەتىن رەيتينگتىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا وبلىستاردىڭ ىشىندە «ءوسۋ نۇكتەلەرى» بولىپ تابىلاتىن 70-كە جۋىق قالالار مەن اۋداندار انىقتالدى. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا بۇل – كوكشەتاۋ, ستەپنوگور قالالارى, بۋراباي مەن زەرەندى اۋداندارى, قوستاناي وبلىسىندا – قوستاناي, رۋدنىي, ليساكوۆ قالالارى مەن تاران اۋدانى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – پەتروپاۆل قالاسى, تايىنشا مەن ع.مۇسىرەپوۆ اۋداندارى, الماتى وبلىسىندا – تالدىقورعان, قاپشاعاي قالالارى, ىلە مەن قاراساي اۋداندارى. مۇنداي قالالار مەن اۋداندار ءار وبلىستا بار. ولاردىڭ الەۋەتىن اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە بارىنشا پايدالانۋ كەرەك.
وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن تەڭدەستىرۋ ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ىقپالى زور دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل باعىتتا العاشقى ناتيجەلەر دە بار. ءبىر جارىم جىل ىشىندە 914 ملرد. تەڭگە سوماعا 227 وبەكتىلەر ىسكە قوسىلدى, 30 مىڭعا جۋىق جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 617 ملرد. تەڭگە سوماعا تاعى 129 نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى, 14,5 مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلادى. سونىمەن بىرگە, وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇمىس كۇشىن قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردى نەگىزىنەن ەڭبەك رەسۋرستارى كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋ قاجەت, ال جوعارى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستەردى عىلىم-ءبىلىم بەرۋ بازاسى دامىعان, بىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى شوعىرلانعان وڭىرلەردە ورنالاستىرعان دۇرىس.
ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋمەن قاتار, وڭىرلەر ەكونوميكاسىن دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دا ءمۇمكىندىكتەرى زور, ويتكەنى ول بىرقاتار ءوڭىرلەر ءۇشىن ەكونوميكانىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ تابىلادى.
2001 جىلدان باستاپ اگرارلىق سەكتورعا بيۋدجەتتەن 1,2 تريلليون تەڭگە, ال ورمان, سۋ جانە بالىق شارۋاشىلىعىن قوسا العاندا 1,5 ترلن. تەڭگە ءبولىندى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەحنولوگيالار تارتىلدى, تەحنيكا مەن جابدىقتاردىڭ 14 مىڭنان استام بىرلىگى جەتكىزىلدى. بارلىق وڭىرلەردە مال شارۋاشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەۋ مەن ساقتاۋ سالاسىندا جاڭا جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا سوڭعى 10 جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 5,5 % قۇرادى. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەداۋىر قاراجات اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمسالدى.
سونىمەن بىرگە, اگرارلىق سەكتوردا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كوپ شوعىرلانعانىن ەسكەرىپ, الداعى جىلدارى جۇمىس كۇشتەرى بوساتىلاتىن بولادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە ساقتاۋ سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ قاجەت. ويتكەنى, كەدەن وداعىنا كىرگەنىمىزدى, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىككە الەمدىك سۇرانىستىڭ ۇنەمى ۇلعايىپ وتىراتىنىن نازارعا الساق, بۇل سالانىڭ بەرەر پايداسى مول. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ۇننىڭ ەكسپورتى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرمىز, بيدايدى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كىرەمىز. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىمىزدىڭ كولەمىن ەسكەرىپ, قازىرگى زامانعى اگروتەحنولوگيالاردى, جوعارى سۇرىپتى تۇقىمدار مەن اسىل مال تۇقىمىن ەنگىزگەن جاعدايدا, ءوندىرىستىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ, ءداندى, مايلى داقىلدار مەن كوكونىستىڭ وڭدەۋى مەن ەكسپورتىن ەداۋىر ۇلعايتۋ ءۇشىن ءوڭىرلەردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى زور.
بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ شيكىزات رەسۋرستارى ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىگىمىزدى ازايتۋعا جانە اۆستراليا, كانادا مەن جاڭا زەلانديا سياقتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەمدىك ءىرى ەكسپورتتاۋشىلارى قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇتاستاي العاندا, وڭىرلىك ساياسات سالاسىندا العا قويعان ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ارقىلى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىن ەداۋىر وسىرۋگە, بارلىق قولدا بار رەزەرۆتەردى جۇمىلدىرۋعا, ءوندىرىستى جاڭارتۋعا جانە ارتاراپتاندىرۋعا, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن ازايتۋعا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ جوعارى ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جاعدايلار جاسالادى.
بۇل مىندەتتەردىڭ وڭتايلى شەشىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جانە جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىن باقىلاۋ مەن باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ەنگىزىلۋدە.
سەرىكجان قاناەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان ءوز دامۋىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ەكونوميكانىڭ كولەمى 2 ەسە ءوستى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) كولەمى بويىنشا ۋكراينادان باسىپ وزىپ, بەلارۋستەن 2,5 ەسە جانە وزبەكستاننان 4 ەسە اسىپ ءتۇسىپ, سەنىمدى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ەكونوميكاعا 140 ملرد. دوللاردىڭ تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى.
مۇنداي تابىستارعا مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ دۇرىس تاڭدالعان ستراتەگياسىنىڭ, ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ, قوعام ىشىندەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى.
ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى دە سەرپىندى دامىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە جالپى وڭىرلىك ءونىم ورتاشا ەسەپپەن 4,5 ەسە, ال استانا, الماتى قالالارىندا, اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا 6-8 ەسە ءوستى.
رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ كولەمىن, ءوڭىرلەر اراسىنداعى تابيعي جانە رەسۋرستىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, بۇل ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءوڭىرلەردىڭ تەپە-تەڭدىكپەن دامۋ ماسەلەلەرى ەل باسشىلىعىنىڭ ۇنەمى نازارىندا بولادى.
نارىق جاعدايىنا كوشكەننەن كەيىن باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەرى بار, ينفراقۇرىلىمى مەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى دامىعان وڭىرلەر ينۆەستيتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن قوسىمشا ەڭبەك رەسۋرستارى ارقاسىندا قارقىندى دامۋ ءۇشىن جاڭا سەرپىن الدى. سونىمەن بىرگە, مۇنداي فاكتورلاردىڭ دەڭگەيى جەتكىلىكسىز وڭىرلەر باياۋ دامىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە وڭىرلەر اراسىندا دامۋ دەڭگەيى بويىنشا بەلگىلى ءبىر سايكەسسىزدىكتەر قالىپتاستى, ال ولاردى ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ ءىجو-ءسىنىڭ جارتىسى (47%) 4 وڭىرگە تيەسىلى (استانا جانە الماتى قالالارى, اتىراۋ جانە قاراعاندى وبلىستارى). بۇل رەتتە اقمولا, قىزىلوردا, جامبىل جانە سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وبلىستار ءىجو-ءنىڭ تەك 11,5%-ىن عانا قالىپتاستىرادى.
جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ ء(جوو) جان باسىنا شاققاندا ەڭ جوعارى دەڭگەيى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا, استانا مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى.
ەگەر, 2010 جىلى جان باسىنا شاققاندا ءجوو رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇراسا, اتىراۋ وبلىسىندا – 36,5 مىڭ, ماڭعىستاۋدا – 19,7 مىڭ, الماتى قالاسىندا – 19 جانە استانادا 18 مىڭ دوللار بولدى.
ءبىر جاعىنان, مۇنداي كورسەتكىشتەر قۋانتادى, ويتكەنى كەيبىر جەكەلەگەن وڭىرلەر ءجوو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى دەڭگەيى بويىنشا ورتالىق ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ جانە «ازيانىڭ جولبارىستارى» دەپ اتالاتىن ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزگەن. الايدا, ءجوو-ءنىڭ دەڭگەيى ەداۋىر تومەن وڭىرلەر دە بار (اقمولا, الماتى, جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى). بۇل, ءوز كەزەگىندە, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە تابىستارىنىڭ دەڭگەيىنە ىقپال ەتەدى, تۇرعىنداردىڭ نەعۇرلىم دامىعان وڭىرلەرگە كوشۋىنە سەبەپ بولادى.
سونداي-اق, سايكەسسىزدىكتەر وڭىرلەردىڭ ىشىندە دە كەزدەسەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا نەگىزىنەن مۇناي-گاز ءوندىرۋ ونەركاسىبى دامىعان, ال شاعىن بيزنەس پەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى كەنجەلەپ قالعان. سولتۇستىك وبلىستاردا (اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان) اۋىل شارۋاشىلىعى باسىمدىقپەن دامىسا, الايدا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتى ءالى تولىق پايدالانىلمايدى.
وسىنىڭ ءبارى وڭىرلىك پروبلەمالاردىڭ جۇيەلى شەشىمىن تالاپ ەتەدى. بۇل باعىتتا 2006 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق دامۋىنىڭ ستراتەگياسى العاشقى باعدارلامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ناقتى ايقىنداپ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىن ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار ارقىلى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا بىرقاتار وڭىرلىك پروبلەمالار شەشىلدى, اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلدى.
وسى ورايدا, شار – وسكەمەن, حرومتاۋ – التىنسارين, قورعاس – جەتىگەن تەمىر جول جەلىلەرىن, الماتى – استانا, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوموبيل جولدارىن, مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا, مۇناي جانە گاز تاسىمالىنداعى ءىرى جوبالاردى اتاپ ايتساق تا جەتكىلىكتى.
سونداي-اق, وڭىرلىك ايىرماشىلىقتاردى تەڭەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان وڭىرلەرگە قارجىلىق كومەك كورسەتىلەدى, جىل سايىن سۋبۆەنتسيالار مەن ترانسفەرتتەر ءتۇرىندە 1,5 ترلن. تەڭگەدەن اسا كولەمدە قارجى بولىنەدى.
سونىمەن بىرگە, ازاماتتارعا تۇراتىن جەرىنە قاراماستان بەرىلەتىن نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك سالادا دا بەلسەندى شارالار قابىلدانۋدا.
تەك سوڭعى جىلدار ىشىندە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا», مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. باعدارلامالار ىسكە اسىرىلدى.
تۇتاستاي العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋ 13 ەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ 22 ەسە ءوستى.
700-دەن استام مەكتەپ, 650 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى, 200 بالاباقشا مەن 4,5 مىڭ شاعىن ورتالىقتار اشىلدى. بارلىق وڭىرلەردە ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ پروبلەماسى شەشىلدى, مەكتەپتەردى كومپيۋتەرلەندىرۋ اياقتالدى.
«قازاقستان-2020» ستراتەگيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ باستالىسىمەن ءبىز ەلباسىنىڭ اعىمداعى جىلعى 28 قاڭتاردا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا جانە ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىك دامۋىنىڭ بولجامدى سىزباسىندا ايقىندالعان وڭىرلىك دامۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن شەشۋگە كىرىستىك.
قازىرگى ۋاقىتتا وڭىرلەر ەكونوميكاسىن نەعۇرلىم وڭتايلى جانە ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, قورلاردى بارىنشا پايدالانۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ارتىقشىلىقتارىمىزدى كۇشەيتۋ, جاڭا وندىرىستەر, ونىڭ ىشىندە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى قۇرۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ وڭىرلىك ساياساتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى. وسى ماقساتتا بىرقاتار مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار قابىلداندى. بۇلار, الدىمەن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, اۋىز سۋ باعدارلامالارى, سونداي-اق وڭىرلىك سايكەسسىزدىكتەردى مەيلىنشە ازايتۋعا باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى ودان ءارى دامىتۋ باعدارلامالارى.
اتالعان باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى ءوسۋى قامتاماسىز ەتىلەدى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتادى جانە جاعىمسىز كوشى-قون دەڭگەيى تومەندەيدى.
2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان بولجامدى سىزباعا سايكەس دامۋى تومەن وڭىرلەردە ءجوو-ءنىڭ جوعارى ءوسىمى كۇتىلۋدە. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2020 جىلعا قاراي ءجوو-ءنىڭ ءوسىمى 2009 جىلدىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا, ناقتى كولەمى 238%, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 208%, ال نەعۇرلىم دامىعان وڭىرلەردە 145-180% قۇرايتىن بولادى.
الايدا, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى سايكەسسىزدىكتەردى تولىق جويۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ ايتقان ءجون. ويتكەنى ولاردىڭ نەگىزىندە وبەكتيۆتىك سەبەپتەر بار: تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى, شيكىزات قورىنىڭ بولۋى, ءوڭىردىڭ كولىكتىڭ كۇرە جولدارىنا جاقىندىعى, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى جانە ت.ب. سوندىقتان سايكەسسىزدىكتەردى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىمەن وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن اشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى. بۇل تۇرعىدان, الدىمەن, وندىرىستىك بازاسى, ينجەنەرلىك, اقپاراتتىق جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى جەتكىلىكتى دامىعان, سونداي-اق بىلىكتى كادرلار شوعىرلانعان قالالاردىڭ الەۋەتى زور.
تالداۋ كورسەتكەندەي, استانا مەن الماتىنىڭ ەكونوميكاسىندا قىزمەتتەر كورسەتۋ, ساۋدا, عىلىم-ءبىلىم بەرۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سالالارى باسىمدىققا يە, بۇل اتالعان قالالاردىڭ دامۋدىڭ كەيىنگى يندۋستريالىق كەزەڭىنە كوشكەنىن دالەلدەيدى.
بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ باسقا دا كوپتەگەن قالالارىنىڭ پوستيندۋستريالىق ۇلگىدەگى ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرىپ, ناتيجەلىلىكپەن جۇرگىزۋ قاجەت.
وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن «ءوسۋ بەلدەۋىندە», ياعني ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى جوعارى جانە ىرگەلەس اۋماقتاردىڭ سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن وڭىرلىك ورتالىقتاردا شوعىرلاندىرۋ وتە وزەكتى بولىپ وتىر.
2020 جىلعا دەيىنگى بولجامدى سىزباعا سايكەس استانا, الماتى, اقتوبە جانە شىمكەنتتىڭ توڭىرەگىندە ءىرى قالالىق اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
باسقا دا وبلىستىق قالالار ءوز ءوڭىرلەرى ءۇشىن اگلومەراتسيانى قالىپتاستىراتىن ورتالىقتار رەتىندە قاراستىرىلۋدا. مىسالى, قاراعاندى توڭىرەگىندە ونەركاسىپتىك ۇلگىدەگى اگلومەراتسيا قالىپتاستى, وعان تەمىرتاۋ, شاحتينسك, ساران, اباي قالالارى كىرەدى, جالپى حالقىنىڭ سانى – 800 مىڭنان استام ادام.
بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جۇرگىزىلەتىن رەيتينگتىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا وبلىستاردىڭ ىشىندە «ءوسۋ نۇكتەلەرى» بولىپ تابىلاتىن 70-كە جۋىق قالالار مەن اۋداندار انىقتالدى. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا بۇل – كوكشەتاۋ, ستەپنوگور قالالارى, بۋراباي مەن زەرەندى اۋداندارى, قوستاناي وبلىسىندا – قوستاناي, رۋدنىي, ليساكوۆ قالالارى مەن تاران اۋدانى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – پەتروپاۆل قالاسى, تايىنشا مەن ع.مۇسىرەپوۆ اۋداندارى, الماتى وبلىسىندا – تالدىقورعان, قاپشاعاي قالالارى, ىلە مەن قاراساي اۋداندارى. مۇنداي قالالار مەن اۋداندار ءار وبلىستا بار. ولاردىڭ الەۋەتىن اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە بارىنشا پايدالانۋ كەرەك.
وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن تەڭدەستىرۋ ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ىقپالى زور دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل باعىتتا العاشقى ناتيجەلەر دە بار. ءبىر جارىم جىل ىشىندە 914 ملرد. تەڭگە سوماعا 227 وبەكتىلەر ىسكە قوسىلدى, 30 مىڭعا جۋىق جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 617 ملرد. تەڭگە سوماعا تاعى 129 نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى, 14,5 مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلادى. سونىمەن بىرگە, وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇمىس كۇشىن قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردى نەگىزىنەن ەڭبەك رەسۋرستارى كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋ قاجەت, ال جوعارى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستەردى عىلىم-ءبىلىم بەرۋ بازاسى دامىعان, بىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارى شوعىرلانعان وڭىرلەردە ورنالاستىرعان دۇرىس.
ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋمەن قاتار, وڭىرلەر ەكونوميكاسىن دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دا ءمۇمكىندىكتەرى زور, ويتكەنى ول بىرقاتار ءوڭىرلەر ءۇشىن ەكونوميكانىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ تابىلادى.
2001 جىلدان باستاپ اگرارلىق سەكتورعا بيۋدجەتتەن 1,2 تريلليون تەڭگە, ال ورمان, سۋ جانە بالىق شارۋاشىلىعىن قوسا العاندا 1,5 ترلن. تەڭگە ءبولىندى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەحنولوگيالار تارتىلدى, تەحنيكا مەن جابدىقتاردىڭ 14 مىڭنان استام بىرلىگى جەتكىزىلدى. بارلىق وڭىرلەردە مال شارۋاشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەۋ مەن ساقتاۋ سالاسىندا جاڭا جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا سوڭعى 10 جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى 5,5 % قۇرادى. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەداۋىر قاراجات اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمسالدى.
سونىمەن بىرگە, اگرارلىق سەكتوردا ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كوپ شوعىرلانعانىن ەسكەرىپ, الداعى جىلدارى جۇمىس كۇشتەرى بوساتىلاتىن بولادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە ساقتاۋ سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ قاجەت. ويتكەنى, كەدەن وداعىنا كىرگەنىمىزدى, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىككە الەمدىك سۇرانىستىڭ ۇنەمى ۇلعايىپ وتىراتىنىن نازارعا الساق, بۇل سالانىڭ بەرەر پايداسى مول. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ۇننىڭ ەكسپورتى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرمىز, بيدايدى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كىرەمىز. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىمىزدىڭ كولەمىن ەسكەرىپ, قازىرگى زامانعى اگروتەحنولوگيالاردى, جوعارى سۇرىپتى تۇقىمدار مەن اسىل مال تۇقىمىن ەنگىزگەن جاعدايدا, ءوندىرىستىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ, ءداندى, مايلى داقىلدار مەن كوكونىستىڭ وڭدەۋى مەن ەكسپورتىن ەداۋىر ۇلعايتۋ ءۇشىن ءوڭىرلەردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى زور.
بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ شيكىزات رەسۋرستارى ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىگىمىزدى ازايتۋعا جانە اۆستراليا, كانادا مەن جاڭا زەلانديا سياقتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەمدىك ءىرى ەكسپورتتاۋشىلارى قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇتاستاي العاندا, وڭىرلىك ساياسات سالاسىندا العا قويعان ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ارقىلى وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىن ەداۋىر وسىرۋگە, بارلىق قولدا بار رەزەرۆتەردى جۇمىلدىرۋعا, ءوندىرىستى جاڭارتۋعا جانە ارتاراپتاندىرۋعا, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن ازايتۋعا, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ جوعارى ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جاعدايلار جاسالادى.
بۇل مىندەتتەردىڭ وڭتايلى شەشىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جانە جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىن باقىلاۋ مەن باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ەنگىزىلۋدە.
سەرىكجان قاناەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
