فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
– گۇلشات ساپارالىقىزى, قازىرگى تاڭدا كەسار تىلىگى قالىپتى وتاعا اينالعانى سونشالىق, ەشكىم وعان ەلەڭدەمەيتىن دە بولدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جۇكتى ايەلدەردىڭ 15-25 پايىزى ءسابيىن كەسار تىلىگى ارقىلى دۇنيەگە اكەلەدى ەكەن. مۇنداي حيرۋرگيالىق ءادىس – ايەلدىڭ قالاۋى ما, الدە دارىگەرلەردىڭ شەشىمى مە؟
– كەسار تىلىگى دەپ قۇرساق قۋىسى مەن جاتىردى كەسۋ ارقىلى نارەستە مەن ونىڭ جولداسىن الىپ شىعۋدى ايتادى. بۇل – حيرۋرگيالىق جولمەن جاسالاتىن ءادىس. كەز كەلگەن وتانىڭ اسقىنۋلارى بولاتىنى سەكىلدى, كەسار تىلىگىنىڭ دە وزىندىك زياندى جاقتارى بار. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدە جاتىردى ءتىلۋ ارقىلى بوساندىرۋ – ەشقاشان ايەلدىڭ قالاۋىمەن جاسالمايدى. ول ءۇشىن قاتاڭ تۇردە مەديتسينالىق كورسەتكىشتەر بولۋى كەرەك. ايتالىق, تولعاق كەزىندە جاتىردىڭ موينى اشىلماي, انا مەن بالانىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونسە نەمەسە ايەلدىڭ دەنساۋلىق جاعدايى تابيعي جولمەن بوسانۋدى كوتەرمەسە, وسى ءادىس قولدانىلۋى مۇمكىن. ءارى وتا جاساۋدى ءبىر عانا دارىگەر شەشپەيدى. ارنايى كونسيليۋم قۇرىلىپ, بىرنەشە دارىگەردىڭ قورىتىندىسىمەن عانا ماسەلە انىقتالادى.
كەسار تىلىگى جوسپارلى جانە شۇعىل تۇردە جاسالاتىن دەپ ەكىگە بولىنەدى. ەگەر جۇكتى ايەلدىڭ العاشقى ەكى بالاسى كەسار تىلىگىمەن الىنعان بولسا, وندا ودان كەيىنگى سابيلەرى دە وسى جولمەن دۇنيەگە كەلەدى. ونداي جاعدايدا جۇكتى ايەلدىڭ ايى-كۇنى تاياعاندا وتا جاسالاتىن كۇن الدىن-الا بەلگىلەنىپ, ول وپەراتسيادان بىرنەشە كۇن بۇرىن اۋرۋحاناعا كەلىپ جاتادى. بۇل – جوسپارلى كەسار تىلىگى. ال تولعاق كەزىندە انانىڭ دەنساۋلىعىندا ءارتۇرلى اسقىنۋلار پايدا بولسا, ياعني قان قىسىمى كوتەرىلىپ, بۇيرەك, باۋىر قىزمەتتەرىندە قالىپتان تىس وزگەرىستەر پايدا بولسا نەمەسە تولعاق كەزىندە بالانىڭ جۇرەك سوعىسى ناشارلاي باستاسا, قاعاناق سۋىنىڭ ءتۇسى وزگەرسە, وندا ەكەۋىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, امال جوق, كەسار تىلىگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل – كەسار تىلىگىنىڭ شۇعىل ءتۇرى.
– كەسار تىلىگىمەن بوساناتىن ايەلدەردىڭ قاتارى سوڭعى كەزدەرى كوبەيىپ كەتۋىنە نە سەبەپ؟
– كەسار تىلىگىن جاساۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ىشتەگى ۇرىقتىڭ شامادان تىس ۇلكەن بولۋى. سوڭعى كەزدەرى سالماعى ۇلكەن بالالار ءجيى دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. ەگەر شارانانىڭ سالماعى 4 كيلودان اسسا, ول ءىرى ۇرىق بولىپ سانالادى, 5 كيلودان كەيىن گيگانت ۇرىق بولىپ ەسەپتەلەدى. قاراڭىز ەندى, 3 كيلو سالماقتاعى بالانى بوسانۋ وڭاي ما, الدە 4 كيلو بالانىڭ تۋى جەڭىل مە؟ البەتتە, ىشتەگى ءسابيدىڭ سالماعى شامادان تىس ۇلكەن بولسا, وندا كەسار تىلىگىمەن بوساندىرىپ الامىز. ويتكەنى ءىرى سالماقتى بالالار كوبەيگەنىمەن, ايەلدىڭ جامباس سۇيەگىنىڭ كەڭدىگى مەن دەنە ءبىتىمى بۇرىنعى قالپى. تىم ءىرى بالانى كەز كەلگەن ايەل تابيعي جولمەن دۇنيەگە اكەلە المايدى. سوندىقتان مۇنداعى جالعىز جول – كەسار تىلىگى.
– سوندا ۇرىقتىڭ ىرىلەنىپ كەتۋى تۇقىم قۋالاي ما, الدە جۇكتى ايەلدىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا بايلانىستى ما؟
– ونىڭ سەبەبىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. قازىر كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن تاعامدارىمىزدىڭ دا قۇرامى وزگەردى. ونىڭ ىشىندە قوسپالار كوپ. بۇل دا ءبىر سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, بۇگىنگى زامان ايەلىنىڭ قيمىل-قوزعالىسى كۇرت تومەندەپ كەتتى. قيمىلى از ايەلدىڭ ىشتەگى بالاسى شامادان تىس ءوسىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان جۇكتى ايەلدىڭ دەنساۋلىعىن باقىلاۋشى دارىگەردىڭ ارنايى نۇسقاماسى بولماسا, ايەل ادام ءوزىن جاقسى سەزىنسە, بالانىڭ ءتۇسۋ قاۋپى بولماسا, وندا اياعى اۋىر ايەل نەعۇرلىم قوزعالىستا جۇرگەنى دۇرىس.
– جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا «دارىگەرلەر كەي جاعدايدا ۇستەمە اقى الۋ ءۇشىن جۇكتى ايەلدەردى كەسار تىلىگىمەن بوساندىرىپ الادى» دەگەن دە پىكىر بار...
– كەسار تىلىگىن جاساعانىمىز ءۇشىن ءبىزدىڭ جالاقىمىزعا ەشقانداي دا ۇستەماقى قوسىلمايدى. قانشا وتا جاساساق تا وزىمىزگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن ايلىعىمىزدان ارتىق اقشا المايمىز. ءارى كەسار تىلىگى كەز كەلگەن جاعدايدا جاسالا بەرمەيتىنىن جوعارىدا ايتتىم. بۇل ءۇشىن ارنايى مەديتسينالىق كورسەتكىشتەر بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى دا قاداعالاپ وتىراتىن باسشىلارىمىز, ارنايى مەكەمەلەر بار. دارىگەرلەر ارنايى بەكىتىلگەن حاتتامادان اسىپ ەشتەڭە دە جاساي المايدى. ونىڭ سىرتىندا دارىگەرلەر دە – ادام. ءبىز دە اللادان قورقامىز. كەيدە قاتتى قينالىپ جاتقان ايەلگە «الدىمەن اللادان تىلەڭىز, ال ءبىز ءسىزدى جانە ءسابيىڭىزدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەنىن جاسايمىز» دەپ ايتاتىنىمىز بار. ويتكەنى ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا ارپالىسىپ جاتقان جۇكتى ايەل مەن قۇرتاقانداي ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اق تەر, كوك تەر بولىپ, جانتالاساتىن ساتتەرىمىز ءجيى كەزدەسەدى. ونداي كەزدە اقشانى ويلاماق تۇگىلى, ءوزىڭدى دە ۇمىتىپ كەتەتىن كەزدەر از بولمايدى...
– كەسار تىلىگىنەن كەيىن تابيعي جولمەن بوسانۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
– ارينە. ەگەر ايەل ادام العاش رەت كەسار تىلىگىن جاساتسا, ودان كەيىن اراعا كەمى 1,5-2 جىل سالىپ جۇكتى بولسا, وندا بالانى تابيعي جولمەن اكەلۋگە مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن ايەلدىڭ دەنساۋلىعى قالىپتى بولۋى قاجەت جانە وپەراتسيادان كەيىن ەشقانداي اسقىنۋلار مەن قابىنۋ بەلگىلەرى بولماۋى ءتيىس. ال ەگەر جاتىرعا قاتارىنان ەكى نەمەسە ودان دا كوپ تىلىك تۇسكەن بولسا, وندا بالانى تەك وتامەن عانا الامىز, باسقا ەشقانداي جولى جوق.
– بۇرىن كەسار تىلىگىمەن بوسانعان ايەلدەرگە ۇشتەن ارتىق بالا تۋعا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. قازىر ءتورت, ودان دا كوپ ءسابيلى بولۋعا مۇمكىندىك بار دەپ ەستيمىز...
– ءيا, قازىر مەديتسينانىڭ دامۋىنا بايلانىستى كەسار تىلىگىن جاساۋ ءادىسى دە وزگەرىپ كەلەدى. بىراق اينالىپ كەلگەندە, ءبارى دە ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى. اعزاسى مىقتى, جاتىرىندا, جاتىر تۇتىكشەلەرىندە جابىسقاق, قابىنۋ سەكىلدى اۋرۋلارى, باسقا دا ينفەكتسيالىق سىرقاتتارى جوق, قان قىسىمى مەن وزگە دە اعزالارىنىڭ جۇمىسى قالىپتى جۇمىس ىستەيتىن ايەل ادام كەسار تىلىگىمەن ءتورت, ودان دا كوپ بالالى بولۋعا مۇمكىندىگى بار.
– كەسار تىلىگىن جاسار الدىندا ايەلگە ەپيدۋرالدى جانسىزداندىرۋ ءادىسى سالىناتىنى بەلگىلى. بەلدەن تومەن جانسىزداندىراتىن بۇل ءتاسىل انا مەن بالاعا قانشالىقتى قاۋىپسىز؟
– ج ۇلىنعا سالىناتىن ەپيدۋرالدى اناستەزيا انا مەن بالا ءۇشىن ەڭ قاۋىپسىز ءادىس بولىپ سانالادى. ونىڭ ارتىقشىلىعى سول, انا بالاسىنىڭ «شىر» ەتىپ دۇنيەگە كەلگەنىنە كۋا بولىپ, ءسابيىن مەيىرلەنىپ, قولىنا الا الادى. بىلايشا ايتقاندا, ايەل ەسىن ءبىلىپ جاتادى. قازىر ءبىز وپەراتسيا جاسايتىن بلوكتا مۋزىكا قويۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. ادەمى اۋەن ايەلدىڭ قورقىنىشىن باسىپ, نارەستەسىنە دەگەن مەيىرىمىن ەسەلەي تۇسەدى. ال جالپى جانسىزداندىرۋ ءادىسى كەزىندە ايەل ۇيىقتاپ جاتادى دا, اينالاداعى دۇنيەدە نە بولىپ جاتقانىن سەزبەيدى. ءتىپتى ءسابيدىڭ العاشقى داۋىسىن دا ەستي المايدى. قازىر مەديتسينا بوساناتىن ايەلگە كوبىنە ەپيدۋرالدىق جانسىزداندىرۋ ءادىسىن قولداناتىنى دا سوندىقتان.
اڭگىمەلەسكەن
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
