ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلماۋى ءتيىس

بيىلعى جىلى ەل تاۋەل­سىز­دىگىمەن بىرگە ەلباسى جارلى­عى­مەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋى دا كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ جاتىر. ول ەندى دۇرىس تا, ويتكەنى, اتوم اجداھا­سىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلۋى ەل ەگەمەندىگىنىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى بولىپ تابىلادى. بەيبىت زاماندا قىرىق جىلعا سوزىلعان قىرعىنعا ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ پارمەنىمەن نۇكتە قو­يىلعانىن بۇگىندە الەم حالقى مويىندادى. ياعني, بۇل ەشقانداي دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن داۋسىز اقيقات. زامانىمىزدىڭ اقيىق اقى­نى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باس­تاعان يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىق­ارالىق «نەۆادا – سەمەي» قوزعالى­سىنىڭ بەلسەندىلەرى دە سول كەزدەگى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ جاس تا جىگەرلى باسشىسىنا ارقا سۇيە­گەنى راس. «بىلەسىڭ, بىلگەن سوڭ ايتاسىڭ» دەمەكشى, سول شاقتا سەمەي وبلىس­تىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوز­تاەۆ­تىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەگەندىكتەن, بۇل ازاماتتىڭ دا وداق­تىق اسكەري ۆەدومستۆومەن ىمى­راسىز ايقاسقا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­مەن كۇندە­لىكتى اقىلداسا وتى­رىپ, نارتاۋە­كەلگە بارعانىن كوزىمىز كوردى. سولايى سولاي. بىراق وسى ورايدا ءومىر بويى ەل ىشىندە ءجۇر­گەندىكتەن سول كەزدە كوزىمىز كور­گەن, ءوزىمىز كۋا بولعان جايتتەردى دە «ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىل­ماۋى ءتيىس» دەگەن ماعىنادا ايت­پاسقا بولمايدى. اينالىپ كەلگەندە, وسى كەزدە نۇرەكەڭ بولسىن, ولجەكەڭ بولسىن سان جىلداردان بەرگى حالىقتىڭ الاڭ كوڭىلىن ءدوپ باسقانىنا سۇيسىنەسىڭ! ال حالىق­تىڭ الاڭ كوڭىلى دەگەندى بوسقا ايتىپ وتىرعان جوقپىز. وعان مىسال كەرەك بولسا, ايتايىق. ماسكەۋدە ح1ح پارتيا كون­فەرەنتسياسى ءوتىپ جاتقان شاقتا سەمەيدە سول كەز ءۇشىن ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى. ياعني, قالاعا وبلى­سىمىزدىڭ جەر-جەرىنەن كەلىپ وسىن­داعى مۇعا­لىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋر­سىندا وقىپ جاتقان 60 مۇعالىم ماسكەۋدە ءوتىپ جاتقان ال­قالى جيىن پرەزيديۋمىنىڭ اتى­نا جازىلعان يادرولىق سىناق اي­ما­عىنداعى تۇر­عىندار اراسىندا ناۋ­قاس جانداردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىن, بالالار ءولى­مىنىڭ ارتىپ بارا جات­قاندىعىن, ال سوعان قاراماستان, ءدۇ­كەندەردە كوك­ونىس, ەت, ءسۇت ءونىم­دەرىنىڭ تاپشى ەكەندىگىن بايان­دايتىن ءۇن­دەۋلەرىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە الىپ كەلدى. بۇل ومىرىمىزگە ەندى عانا ەنە باستاعان دەموكراتيانىڭ العاشقى ۇشقىنى ەدى. ال ۇشقىننان جالىن پايدا بولاتىنى تاعى دا دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيدى. بۇگىن مۇنى, جوعا­رىدا ايتقانداي, ەشكىم دە ۇمى­تىلماۋى كەرەك دەگەن ماعىنادا قوز­عاپ جاتىرمىن. بىردە ساياسي اعارتۋ ءۇيىنىڭ ۇلكەن زالىندا وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمى ءوتىپ جات­قان-دى. ۇزىلىسكە شىقساق, ۆياچەسلاۆ كوبرين دەگەن ازامات فويەدە «يادرو­لىق سىناقتارعا جول بەرىلمەسىن!» دەپ جازىلعان پلاكاتتى قولىنا ۇستاپ تۇر. مۇنى كورىپ ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز باقىرايىپ كەتتى. ونى قولداپ اكەتۋ قايدا, ءبارىمىز دە ءۇنسىز قالدىق. ايتەۋىر, ءبىر جاقسىسى – وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى ەشتەڭە بولماعانداي قالىپ تانىتتى. سون­سوڭ باسقالار دا تىنىشتالدى. سول ۆ.كوبرين 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆ پەن سول كەزدەگى بەيبىتشىلىك جونىندەگى كەڭەس كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋ.جۋكوۆتىڭ اتىنا يادرو­لىق سىناقتاردى توقتاتىپ, باسقا­لارعا ۇلگى كورسەتۋ جونىندە حات جولدادى. ونىڭ بۇل حاتىنا جاۋاپ كوپ كۇتتىرگەن جوق. يۋ.جۋكوۆ حات اۆتو­رىنىڭ يدەياسىن تولىقتاي قولدادى. ال بۇل ورايدا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءارى-ءسارى كۇيدە قالعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. نە دەسەك تە ەندى كۇش الا باستاعان ۆ.كوبرين سەمەيدەگى بەيبىتشىلىك كوميتەتىنىڭ ءتور­اعاسى بولىپ شىعا كەلدى. سودان كەيىنگى جەردە ونىڭ قاي­راتكەرلىك قابىلەتى اشىلىپ سالا بەردى. 1987 جىل­دىڭ ماۋسىم ايىن­دا بەيبىتشىلىك جونىندەگى كە­ڭەس-امەريكان مارشىنا با­رىپ كەلگەن ول سول جىلدىڭ تامىز ايىندا يادرو­لىق سى­ناقتارعا قارسى ەرتىس وزەنى جاعاسىندا وتكىزىلگەن ماڭىز­دى ءبىر شاراعا ۇيىتقى بولدى. وسى ارادا مۇڭلى اندەر ورىن­دالىپ, ەرتىس وزەنىنە قاعاز قايىقتار جىبەرىلدى. ال كەلەسى ايدا ۆياچەسلاۆ كوبرين قازاق­ستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرا­مىندا ەدىل وزەنى بويى­مەن تەپلوحودتا وتكىزىل­گەن بەيبىتشىلىك شەرۋىنە قاتىسىپ قايتتى. ال 7 قاراشا – ءتوڭ­كەرىس مەرەكەسىندە ول تاعى دا يادرولىق سىناق­تاردى توقتاتۋ جونىندە ۇران جازىلعان پلاكاتپەن شىقتى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سودان باستاپ قاشان پوليگون جا­بىل­عانشا تىنىم تاپقان جوق. كەيىننەن «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى. بىراق شىن­دىعىن ايتۋ كەرەك, وب­لىستىق پارتيا كوميتەتى ول ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتات­تى­عىنا ۇسىنعاندا قولداي قويعان جوق. ءتىپتى, ونى ايتا­سىز, ۆياچەسلاۆ گريگورەۆيچتى سەمەيدەگى بەيبىتشىلىك كومي­تەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنەن كەتىرىپ تىندىق. سوعان ءوزىمدى دە كىنالى ساناپ, ودان بەرتىندە كەشىرىم دە سۇرادىم. تانىمەن بىرگە جانى دا كەڭىنەن جارا­تىلعان ازاماتتىڭ ەشكىمگە كەك تۇتپاي, ماسەلە وندا ەمەس, ماسەلە ءبىزدىڭ ورتاق جەڭى­سى­مىز­دە دەگەنىن قايتىپ ۇمىتارسىڭ! ءيا, سەمەيلىكتەر ونى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنىمەن, ەشقاشان ۇمىتپايدى. ال وعان 1999 جىلى سەمەي قالا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتا­عى بەرىلدى. ول مۇنداي اتاققا ابدەن لايىق بولاتىن. ۆلاديمير پيگاۆاەۆ, جۋرناليست. سەمەي.