وكىنىشكە قاراي, وسىنداي جانە وسى سىندى قازاققا جات قىلمىس ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە ورىن الىپ جاتادى. ياعني ەل بولىپ قىلمىستى بولدىرماۋعا, الدىن الۋعا جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. اقىل-كەڭەس ايتقالى وتىرعان جوقپىز. وڭتۇستىككە كولەڭكە تۇسىرگەندەي بولعان كەشەگى وقيعانىڭ دابىرا بولعانىنا كوپتىگىمىز «كىنالى» بولىپ كورىنەدى, كەيدە ماعان. ءيا, وڭتۇستىكتە ءۇش ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى. كەشەگى وقيعا ورىن العان سارىاعاش اۋدانى مەن وعان كورشى ماقتاارال اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى سانىن قوسساق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن حالىقتىڭ سانىنان اسىپ ءتۇسىپ, باتىس قازاقستاننىڭ حالقىنا جەتە جىعىلادى ەكەن. وبلىس حالقىنىڭ كوپتىگى مەن تىعىز ورنالاسۋى ءوڭىردىڭ جاقسى نەمەسە جامان اتى شىعۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتقانى ءمالىم. ەستىپ جۇرسىزدەر, «نە شىقسا دا, شىمكەنتتەن شىعادى» دەگەن ءسوزدى وسى كۇنى التايدان اتىراۋعا دەيىنگى جۇرت جاتتاپ تا, جادىنا ساقتاپ تا العان.
بۇل ارادا «نە شىقسا دا» دەگەن تىركەس جاقسى مەن جامانعا دا ورتاق. قالاي دەسەك تە, ەلىمىزدەگى ەڭ تانىمال ءوڭىر – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. تامىرى تەرەڭ تاريحي ولكە. ىقىلىم زاماندى بىلاي قويعاندا, بەرىسىندە ۇلى جىبەك جولى قيىپ وتەتىن وڭتۇستىك ەكونوميكانىڭ دا, مادەنيەتتىڭ دە مايەگىنە ەرتە قانىققان, قاشاندا تىرشىلىك قازانى قايناپ جاتاتىن, تابيعاتى دا تارتىمدى, قاي جاعىنان بولسىن دامۋدىڭ سونى سوقپاعىنا تۇسكەن ءوڭىر. حالقىنىڭ كوپتىگى مەن قوناقجايلىعى قارا پياردىڭ ورىستەۋىنە دە كوبىنە-كوپ «كىنالى» بولىپ جاتاتىنى جانە راس. وندا دا وزگە ەمەس, وسى وڭتۇستىكتەن شىققان «شانشار», «نىسانا», «شىمكەنت-شوۋ», «الداراسپان» سياقتى ءازىل-سىقاق تەاترلارىنىڭ, كۆن ازىلكەشتەرىنىڭ وزدەرى شىمكەنتتى ءبىر تۇيرەمەي وتپەيدى. كەيدە ولار ەلدى كۇلدىرەمىز دەپ, اسىرە دە ارزان ازىلگە باراتىنى جاسىرىن ەمەس. وندايدا جۇرەگى جۇمساق جۇرت «ىشتەن شىققان شۇبار جىلانعا» كەشىرىممەن قارايدى. ءيا, وڭتۇستىكتە حالىقتىڭ كوبەيۋىنە دەموگرافيالىق ءوسىمىنىڭ جوعارى بولۋى ىقپال ەتىپ جاتقانى ءمالىم.
كۇنى كەشەگى حالىقارالىق ايەلدەر مەرەكەسى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «التىن القا», «كۇمىس القا» ناگرادالارىمەن ماراپاتتالعان انالاردىڭ 766-سى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان. ولاردىڭ 167-ءسى «التىن القا», 599-ى «كۇمىس القا» يەگەرى اتاندى. جىل سايىن 80 مىڭعا جۋىق بالا نەمەسە ءاربىر 5-ءشى ءسابي وڭتۇستىك وڭىرىندە دۇنيەگە كەلەدى. «بالالى ءۇيدىڭ ۇرلىعى جاتپاس» دەگەن ماقالدىڭ شىعۋىنا دا ويىنداعىسىن جاسىرمايتىن اشىق مىنەزدى, وتىرىك ايتا المايتىن كوپبالالى وتباسىنداعى تىرشىلىك نەگىز بولعان شىعار. وسى ويدى بۇگىنگى جاعدايعا بەيىمدەي جالعاستىرساق, حالقى كوپ وڭتۇستىكتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى دە جاريالى, اشىق, ياعني ەلىمىزدە ەڭ كوپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىركەلگەن ءوڭىر. جەتى جاسار بالاعا قاتىستى وقيعانىڭ تەز ارادا تارالۋىنا جانە بارلىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە, اقپارات قۇرالدارىندا تالقىلانۋىنا دا وسى كوپتىگىمىز «كىنالى» سەكىلدى. ايتپەسە, جۇزدەن استام وتباسىنى باسپاناسىز قالدىرعان اياگوزدەگى توپان سۋ تۋرالى حابار وڭتۇستىكتەگى وقيعانىڭ كولەڭكەسىندە قالماس ەدى. كوز تيمەسىن, كوبەيە بەرەيىك. دەگەنمەن, «جەل تۇرعاندا تۇيەنى شايقالتسا, ەشكىنى كوكتەن ىزدە» دەمەكشى, بۇگىندە دابىراسى باسىلا قويماعان وقيعانى كەيبىرەۋلەردىڭ وڭتۇستىكتى جاماناتتى ەتىپ كورسەتۋگە پايدالانىپ جاتقانى قىنجىلتادى.
قىلمىسى كوپ ءوڭىر ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىن ىشتارلىق تا بايقالادى. ايتپەسە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جان باسىنا شاعا ەسەپتەگەندە قىلمىس سانى, وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا تومەن. مىسالى, رەسمي مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, وتكەن جىلى 2 938 279 تۇرعىنى بار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا زورلاۋ قىلمىسى بويىنشا 119 فاكتى تىركەلگەن. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 2 017 638 تۇرعىنى بار الماتى وبلىسىندا – 220, ال 1 801 713 تۇرعىنى بار الماتى قالاسىندا – 141, تۇرعىندار سانى 1 380 280 قاراعاندى وبلىسىندا 117 فاكتى تىركەلىپتى. قىلمىس سانىن 10 000 تۇرعىنعا شاققاندا وڭتۇستىك (0,4) ءتىزىمنىڭ سوڭىنان ساناعاندا ەكىنشى, ياعني 15-ءشى ورىندا. ال كوش باسىندا الماتى وبلىسى (1,1), استانا قالاسى (1,0), اقمولا وبلىسى (09) كەلەدى. باسقا قىلمىستار سانى بويىنشا دا وڭتۇستىكتىڭ كورسەتكىشى تومەن. مىسالى, وتكەن جىلى قاراعاندى وبلىسىندا كىسى ءولتىرۋ بويىنشا 124 فاكتى تىركەلسە, 1 383 557 تۇرعىنى بار شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 119 فاكتى تىركەلگەن. بۇل كورسەتكىش وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 75. قىلمىس سانىن 10 000 تۇرعىنعا شاققاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى (0,3) ەڭ سوڭعى ورىندا. قورقىتىپ الۋشىلىق, ۇرلىق, الاياقتىق, قاراقشىلىق قىلمىستار سانى بويىنشا دا وڭتۇستىك ەلىمىزدىڭ وزگە وبلىس, قالالارىنىڭ ىشىندە كوش سوڭىنداعىلاردىڭ قاتارىندا. وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى مەملەكەتتىك ءتىل جانە اقپارات باسقارماسىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى سالتانات قاراكوزوۆانىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن قىلمىس – ۇرلىق. «اسىرەسە, پاتەر ۇرلىعى, مال ۇرلىعى.
وسىعان بايلانىستى قوعامدا «ويباي, وڭتۇستىكتە قىلمىس ءورشىپ بارادى. كىم جامان؟ وڭتۇستىك جامان» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ قالعان. بىراق باسقا وبلىستارمەن سالىستىرعاندا, ادام سانىنا شاققاندا, بۇل قىلمىس بىزدە از. سوندىقتان دا, بىزدە قىلمىس ءورشىپ بارادى دەپ ايتۋعا بولمايدى», دەيدى س.قاراكوزوۆا. راسىندا دا ۇرلىق بويىنشا قىلمىس سانىن 10 000 تۇرعىنعا شاققاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى (62,0) 14-ءشى ورىندا. كوش باسىندا الماتى (256,9), استانا (195,0) قالالارى جانە قوستاناي (119,6), باتىس قازاقستان (113,7) وبلىستارى. مۇنداي مىسالداردى بارلىق قىلمىس تۇرلەرى بويىنشا ءتىزىپ شىعۋعا دا بولار. جالپى, بارلىق قىلمىستار بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەلىمىزدەگى 16 قالا-وبلىستاردىڭ اراسىندا 14-ءشى ورىندا. الايدا بۇل وڭتۇستىكتە ءبارى جاقسى دەگەندى بىلدىرمەيتىنى ءمالىم. تاعى ءبىر مىسال, ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, وڭتۇستىك قازاقستان – الكوگولدى سۋسىنداردى ەڭ از ىشەتىن ءوڭىر. مۇنداعى اراق ىشۋدەن كورسەتكىش كوش باسىنداعى وڭىردەن 20 ەسە از ەكەن. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن ەلدى مەكەندەر سانى بۇگىندە ارتىپ كەلەدى.
مىنە وسىنداي وڭ ناتيجەلەر كەشەگى وقيعاعا قاتىستى قۇقىق قورعاۋ ورىندارى جىبەرگەن كەمشىلىكتەر كەسىرىنەن كولەڭكەدە قالىپ وتىر. ال ەل نازارىنداعى وقيعاعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ تەرگەلۋ بارىسى بۇگىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ باقىلاۋىندا. وسىنداي قاتىگەز دە توسىن جايتقا تاپ بولعان بالانىڭ جانىنان تابىلماعان اتا-اناسى كىم جانە قانداي جاندار؟ قانداي ورتادا ءوسىپ كەلەدى, اجە تاربيەسى قانشالىقتى تولىققاندى؟ جالپى, وڭتۇستىك عانا ەمەس, بۇكىل ەلدى بەيجاي قالدىرماعان بۇل وقيعاعا قاتىستى بارلىق سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەستىر كۇن دە الىس ەمەس. ازىرگە باس پروكۋراتۋرا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋدە.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
