ج.سامراتتىڭ ماقالاسىنان بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» (29.01.2015 ج.) وسى ويدى پروفەسسور ب.سمانوۆ تا جان-جاقتى نەگىزدەۋگە ىڭعاي تانىتقان. اتالعان اۆتورلاردىڭ بۇل ماسەلەگە جارىق تۇسىرۋگە ىقىلاس بىلدىرگەنى, ارينە, قۇپتاۋعا لايىق. دەگەنمەن, بۇگىنگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى بۇل ماسەلەگە قاتىستى اقيقاتتى ناقتىلاپ انىقتاي ءتۇسۋ قاجەت سياقتى كورىندى.
سونىمەن, قازاق توپىراعىندا تامىر جايعان تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنا قانشا جىل تولدى؟ تاريح بۇلاقتارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.
بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتىن ءبىلىم سالاسىندا باستاعان ت. جۇرگەنوۆ 1927 جىلى جاساعان بايانداماسىندا 20-جىلداردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ساۋاتسىزدىق 95% دەڭگەيدە بولعاندىعىن كورسەتەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت, ارينە, جالپى بۇقارا حالىقتىڭ ساۋاتىن كوتەرۋ بولعاندىعى تۇسىنىكتى. ال بۇل كەزەڭدە جالعىز قازاق جەرىندە ەمەس, بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى كولەمىندە دە ساۋاتسىزدىق مەملەكەت ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ويتكەنى بۇقارا حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرمەي ەڭ وزەكتى قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوعان بايلانىستى تاشكەنتتە 1918 جىلى اشىلعان ءتۇرلى ولكەلىك پەداگوگيكالىق كۋرستار مەن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان مىندەتى مەن ماقساتى, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس بولاتىن. ياعني ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ العاشقى ساتىسى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ەدى. وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتى ەڭ الدىمەن وسى مىندەتكە جۇمىلدىرىلدى.
1918 جىلى 20 قاراشادا تاشكەنت قالاسىنداعى ورىس پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ جانىنان ۇيىمداستىرىلعان التى ايلىق كۋرستار قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن ارنايى مۇعالىمدەر دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى ەدى دەسە دە بولادى. وسى كۋرستاردا ساباق جۇرگىزۋ ءۇشىن پەروۆسك (قازىرگى قىزىلوردا) قالاسىنان ق.قوجىقوۆ, حيۋادان ا.بايسەيىتوۆ, شىمكەنتتەن س.ايزۋنوۆ جانە باسقا وقىتۋشى ماماندار شاقىرىلادى. قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى «پەداگوگيكالىق كوللەگيا» قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ح.بولعانباەۆ, س.قوجانوۆ, ق.قوجىقوۆ, ف.قۇلتاسوۆ جانە ە.تابىنباەۆ ەنىپ, كۋرستىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ي.توقتىباەۆ بەلگىلەنەدى. 1919 جىلى مامىردا, مىنە, وسى پەداگوگيكالىق كۋرستاردى 145 ادام اياقتاپ شىعىپ, ولاردىڭ ءبارى بىردەي قازاق مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاراتىندىعى جونىندە قولحات بەرەدى (ت.تىلەۋقۇلوۆ, گ.تىلەۋقۇلوۆا يز يستوري كازاحسكوگو پەداگوگيچەسكوگو ينستيتۋتا ۆ تاشكەنتە. الماتى, 2005, س. 27-28).
قارقىندى وزگەرىستەر جولىندا تۇرعان ءومىر ءبىلىم جۇيەسىنە تىنىمسىز جاڭا تالاپتار قويۋمەن بولدى. قازاق پەداگوگيكالىق كۋرسى 1919 جىلى 1 ماۋسىمدا جەكە پەداگوگيكالىق ۋچيليششە بولىپ بولىنەدى دە, ءوز رەتىندە وسى ۋچيليششە 1920 جىلى قازاق وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتى القاسىنىڭ شەشىمىمەن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى. ۋچيليششەگە تيەسىلى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تۇگەلدەي ينستيتۋتقا وتەدى. تاشكەنتتىك تاريحشى عالىمدارىمىز شىرىنبەك ورازىمبەتوۆ پەن سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆتىڭ ماقساتتى ەڭبەگى ارقىلى جارىق كورگەن جيناقتا قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى ومىرىنەن ءبىراز مالىمەتتەر بار.
ماسەلەن, ىشكى ىستەر كوميسسارياتىنىڭ وكىلدەرى ەليزاروۆ پەن چەرنياك قولدارىن قويعان اكتىدە 1920 جىلى 1 قازاندا اشىلعان ينستيتۋتتىڭ «مىندەتى ءبىرىنشى ساتىلى مەكتەپتەر ءۇشىن جوعارى-كاسىبي مۇعالىمدەر دايارلاۋ» دەپ كورسەتىلىپ, وقۋ-اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ باعدارلاماسىن حالىق-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا دايارلايتىندىعىن ەسكەرتىپ, «قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن ءىى ساتىلى مەكتەپ جانە ءىشىنارا جوعارى وقۋ ورىندارى باعدارلاماسىن باسشىلىققا الىپ وتىرعاندىعى باياندالادى.
ينستيتۋتتىڭ 1920-1921 وقۋ جىلىنا بايلانىستى دايارلاعان ەسەبىندە وقۋ ورنىنىڭ ءى ساتىلى مەكتەپتەرگە مۇعالىمدەر دايارلاۋ ىسىنە باسىمدىلىق بەرىپ وتىرعاندىعى, تەك قازاق تىلىندە وقۋلىقتاردىڭ جوق بولۋىنا, سونداي-اق پەداگوگ كادرلاردىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ءىى ساتىلى مەكتەپ باعدارلاماسىن ۇستانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعاندىعى جونىندە ايتىلادى.
ياعني بۇل كەلتىرىلگەن فاكتىلەردەن پەداگوگيكالىق كۋرستار مەن ۋچيليششە سياقتى, قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى دا تولىققاندى جوعارى كاسىبي ءبىلىمدى پەداگوگتار دايارلاۋ ىسىنە كوشە قويماعاندىعىن بايقاۋ, ارينە, قيىنعا تۇسپەيدى. ونداي ماقساتقا كوشۋگە قاجەت العىشارتتار تۇزىلە قويعان جوق-تىن. سوعان بايلانىستى «قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى تۋرالى» ەرەجەدە ونىڭ مارتەبەسى «پەداگوگيكالىق ورتا وقۋ ورنى» دارەجەسىندە بەكىتىلدى. نەگىزگى وقۋ كۋرسىنىڭ مەرزىمى الدىمەن بەس جىل, كەيىنىرەك ءتورت جىل بولىپ بەلگىلەندى.
دەگەنمەن, قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن دايارلاۋ ىسىندە اسا ماڭىزدى مىندەت اتقارعاندىعىن ايتقان ءجون. وندا پەداگوگتىك كاسىپتى يگەرۋ ىسىندە العاشقى جىكتەلۋ ۇدەرىسى ءجۇردى. ماسەلەن, ينستيتۋتتا پەداگوگيكالىق توپپەن قاتار تاريحي-فيلولوگيالىق, فيزيكا-ماتەماتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيالىق بولىمدەرى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل توپتاردىڭ تىڭداۋشىلارى جالپىبىلىمدىك پاندەرمەن بىرگە اتالعان باعىتتارعا قاتىستى ارنايى پاندەردى وقىتۋ ءىسىن قولعا الدى. سونداي-اق پەداگوگيكانى ديداكتيكامەن بىرلىكتە وقىتۋ, پسيحولوگيا, لوگيكا, مەكتەپ گيگيەناسى, مۋزىكالىق جانە دەنە تاربيەسى سياقتى پاندەردى يگەرۋگە دە نازار اۋدارىلدى.
ينستيتۋتتىڭ كادر قۇرامى دا ىرىكتەلە باستايدى. 1922 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا تيەسىلى وقىتۋشىلار تىزىمىنەن ابلانوۆ سىدىق (انا ءتىلى), بايتۋرين الاجان (تاريح), بايتۋرين ادىلبەك (ماتەماتيكا), بايتاسوۆ ابدوللا (قازاق ءتىلى), دوسمۇحامەدوۆ حالەل (گيگيەنا), كولەسنيكوۆا سەرافيما ۆاسيلەۆنا (ورىس ءتىلى), تىنىشباەۆ مۇحامەدجان (تاريح), جۇماباەۆ ماعجان (پەداگوگيكا), عالىمجانوۆ فايزۋللا (تابيعاتتانۋ) جانە باسقا وقىتۋشىلاردىڭ اتى-ءجونىن كەزدەستىرۋگە بولادى.1923-1924 وقۋ جىلىندا قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىندا 259 ادام ءبىلىم الدى. دەگەنمەن, قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇعالىم كادرلارعا سۇرانىسىن قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى قاناعاتتاندىرا العان جوق. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قازاق ۇكىمەتى 1925 جىلى رسفسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى الدىندا قازاقستاندا جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ماسەلە قويادى دا, ونىڭ كەلىسىمىن العان سوڭ, قازاق سسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى 1926 جىلدىڭ 15 تامىزىنان باستاپ تاشكەنت قالاسىندا «قازاق جوعارى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» دەگەن اتپەن قازاق جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.
تاشكەنت قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى 1926 جىلى 29 قازاندا وتەدى. وسى شاراعا بايلانىستى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا استاناسى قىزىلوردادان ارنايى بارعان وقۋ-اعارتۋ كوميسسارى, ياعني, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا ءبىلىم ءمينيسترى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ءوز سوزىندە: «ارينە, بىزگە ءارتۇرلى ماماندىق يەلەرى قاجەت. ءبىز اگرونومدارعا دا, دارىگەرلەرگە دە, ينجەنەرلەرگە دە جانە باسقا قىزمەتكەرلەرگە مۇقتاجبىز. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ەڭبەكشىلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە پەداگوگتارعا مۇقتاج» دەگەن تۇجىرىمى ارقىلى اشىلىپ وتىرعان وقۋ ورنىنىڭ باسقا ەمەس, نەگە پەداگوگيكالىق باعىت العاندىعىنا نانىمدى تۇسىنىك بەرگەن ەدى.
قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسىندە «ينستيتۋت جوعارى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى» دەپ كورسەتىلىپ, ال ونىڭ مىندەتى «ا) 2-ساتىلى قازاق مەكتەپتەرى مەن تەحنيكۋمدارعا وقىتۋشىلار دايارلاۋ; ب) عىلىمي-مەتوديكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ, پەداگوگيكا جانە ولكەتانۋ سالالارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ», سونداي-اق, «ۆ) قازاق اۆتونوميالىق سسر ەڭبەكشى بۇقاراسى اراسىندا عىلىم جەتىستىكتەرىن تاراتۋ» ەكەندىگى ايتىلدى.
ەرەجەدە, سونداي-اق, قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا رسفسر پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تيەسىلى قۇقىق پەن شتاتتىق كەستەنىڭ تارايتىندىعى, ال وقۋ جوسپارى مەن باعدارلامالاردى انىقتاۋدا رسفسر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارى ءۇشىن بەلگىلەنگەن وقۋ جوسپارى مەن باعدارلامالاردى باسشىلىققا الاتىندىعى (جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ جانە ولاردى ەنگىزۋ ارقىلى) مىندەتتەلدى.
ال وسى العاشقى جوعارى وقۋ ورنى نەگە ۇلتتىق سيپات الۋعا ءتيىس بولدى؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ءجون. ول ينستيتۋتتى ۇيىمداستىرۋداعى باستى مىندەتتەن, ياعني, جوعارى وقۋ وشاعى ارقىلى قازاق حالقىن ءوز انا تىلىندە الەمدىك مادەني كەڭىستىككە شىعارۋ ارەكەتىنەن تۋىنداپ جاتتى. وسى قويىلعان مىندەتكە بايلانىستى ينستيتۋت جۇمىسىنا, ونداعى وقۋ پروتسەسىن جۇرگىزۋ ىسىنە كەشە عانا ۇستانعان كوزقاراس ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, بۇكىل الاشتىق بەلسەندى بۋىن تارتىلدى. ويتكەنى بۇل شارا مەملەكەت, قوعام الدىندا تۇرعان مىندەتكە تولىق ۇيلەسىمدى قادام ەدى. وكىنىشكە قاراي, كوپ ۇزاماي سوۆەت بيلىگى بۇل ۇستانىمىنان باس تارتتى. الاشتىق زيالىلار 1925 جىلدان باستاپ وقۋ-اعارتۋ ىسىنەن شەتتەتىلە باستادى. بۇل جاعداي ءبىلىم جۇيەسىنىڭ گۋماندىق, ۇلتتىق مازمۇنىنا اسەر ەتپەي قويمايتىن ەدى. ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى ينتەرناتسيونالدىق» قاعيداسى باسىمدىق الۋعا ءتيىس بولدى.
ينستيتۋت رەكتورى ت.جۇرگەنوۆ جىلدىق ەسەبىندە «جىل وتسە دە ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىن قۇرۋ ءىسى اياقتالعان جوق» دەگەن ويدى ءبىلدىرىپ, بۇل ويىن نەگىزدەۋدى ۇمىتپاعان ەدى. رەكتوردىڭ پىكىرىنشە جوعارى وقۋ ورنى قاشان جانە قانداي جاعدايدا ءوز مىندەتىن اتقارا الادى؟ ونداي مۇمكىندىككە جوعارى وقۋ ورنى ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگىزىلەتىن پاندەر تۇگەلدەي جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ تىلىنە كوشىرىلگەندە, ياعني, ءبىلىم جولىنا تۇسكەن قازاق بالاسى باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتى عانا ەمەس, سونداي-اق جوعارى ءبىلىمدى دە ءوز انا تىلىندە الىپ, ء(بىرتۇتاس جۇيە رەتىندە) تابيعات جانە قوعامدىق قاتىناستار سىرىن اشىپ, تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن الەمدىك عىلىمدى ءوز انا تىلىندە يگەرۋ مۇمكىن ەكەندىگىنە تولىق كوزى جەتكەندە عانا ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا بولاتىندىعىنا باسا نازار اۋداردى. ال ازىرگە, ماقساتقا بەت بۇرىپ, سول جولعا ەندى عانا شىقتىق دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل تاريحي كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان مەكتەپ جۇمىسىن جەرگىلىكتەندىرۋ, ياعني وعان ۇلتتىق ءتۇر عانا ەمەس, ەڭ نەگىزگى نارسە – ۇلتتىق مازمۇن دا بەرۋ ەدى. بۇل ءوزىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شاكىرتى ساناعان, تەمىربەك قارا ۇلى جۇرگەنوۆتىڭ جاساعان تۇجىرىمى ەدى.
ءوز رەتىنە قاراي ايتا كەتكەن ارتىق ەمەس, 1937 جىلى اباقتىعا تاعى دا جابىلعان احاڭ قينالعان ءبىر ساتىندە جۇمىس سۇراپ, جۇرگەنوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن, ونىڭ كوميسسارياتتىڭ كومەگى دەپ ءۇش ءجۇز سوم ۇستاتقانىن قادالىپ سۇراعان تەرگەۋشىگە ايتۋعا ءماجبۇر بولادى. وسىنداي قيىن ساتتەردە ەل ازاماتتارى ءبىرى-بىرىنە قولۇشىن بەرۋدى دە ۇمىتپاعان ەدى.
ت.جۇرگەنوۆتىڭ ماسەلەنى وسىنداي تۇرعىدان قويۋىنىڭ تاعى دا ءبىر مىناداي سىرى بار-تىن. جاڭا بيلىكتىڭ العاشقى جىلدارى باستاۋىش مەكتەپتەردە وقۋ قازاق تىلىندە, ال ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە ساباق ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. ول, ارينە, ەڭ الدىمەن مۇعالىم كادرلاردىڭ جانە قازاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى ەدى. سوعان بايلانىستى قازاق جاستارى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ دايارلاۋ بولىمىنەن وتۋگە ءماجبۇر بولدى جانە ول ايتىلعان قاجەتتىلىكتەن تۋعان شارا ەدى. سول سياقتى, جوعارى بىلىمگە قول جەتكىزۋ دە ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋگە تاۋەلدى بولدى. حالىق كوميسسارياتى وسى جاعدايدى ەسكەرىپ, ءبىلىم جۇيەسىن بۇتىندەي قازاق تىلىنە كوشىرۋ تەز ارادا ورىندالا قوياتىن نارسە ەمەس, ساتىلاپ اتقارىلاتىن ءىس دەپ قاراستىردى.
العاشقى قازاق جوعارى وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تۇسىنىگىندە ول جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگ كادرلار دايارلايتىن وقۋ ورنى بولۋمەن قاتار قوعامدا عىلىمي ىزدەنىستەردى ورىستەتەتىن عىلىمي ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس ەدى. ياعني ولار عىلىمي ىزدەنىستەر مەن جوبالار وقۋ پروتسەسىمەن قاتار جۇرگەندە عانا ناتيجەلى بولماق دەپ ءتۇسىندى. ماقسات ەۋروپالىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن قازاقتىڭ قالىڭ بۇقاراسىنا جەتكىزۋ ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىردەن-ءبىر مىندەتى قارقىندى تۇردە عىلىمي تەرمينولوگيامەن جۇمىس جاساي الاتىن, جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارى ءۇشىن قازاق تىلىندە وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋعا قابىلەتتى پەداگوگ كادرلار قالىپتاستىرۋ بولدى.
العاشقى ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىنا جۇكتەلگەن وسى مىندەتكە بايلانىستى ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ح.دوسمۇحامەد ۇلى مىناداي وي ءبىلدىردى: «قازاق تىلىندە بۇعان دەيىن احمەتتىڭ (ا.بايتۇرسىن ۇلى – م.ق.) ء«تىل قۇرالىنان» باسقا ەشبىر عىلىم جايىندا جازىلعان كىتاپ بولمادى. الدىمىزدا ۇلگى بولماعان سوڭ, عىلىم كىتابىن جازۋ وتە قيىن بولدى. عىلىم اتاۋلارىنا لايىقتى ات قويۋ العاشقى ۋاقىتتا تىم مۇقتاج, ءبۇتىن ىلگەرى بولاشاققا جول سالاتىن نارسە, سوندىقتان العاشقى جازىلعان كىتاپتاردى اسەم قىلىپ, ءسوزدىڭ جۇيەسىن كەلتىرىپ جازۋدان كورى, عىلىم اتاۋلارىنا لايىقتى اتاق تاعۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەگىرەك دەيمىز». ايتىلعان ءسوزىن ءىس جۇزىنە اسىرا وتىرىپ حالەكەڭ «تابيعاتتانۋ», «جانۋارلار» سىندى قازاق مەكتەبى ءۇشىن جازىلعان وقۋلىقتارىن ومىرگە اكەلدى.
قازاق تىلىندە بالاما تەرميندەر قالىپتاستىرۋ ىسىندە پەدينستيتۋتتىڭ جەتەكشى وقىتۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولعان ەلدوس ومار ۇلى ءوزى دايارلاعان گەومەتريا وقۋلىعىن – پىشىندەمە, تريگونومەتريانى كەسكىندەمە دەپ اۋداردى. ال ونىڭ «پىشىندەمە» وقۋلىعىندا تەورەما – ءتۇيىن, بيسسەكتريسا – جارما, راديۋس – ورە, حوردا – كەرمە, پاراللەلوگرامم – قيىقشا, پروپورتسيونال – قۇرىلىمداس, فيگۋرا – ءپىشىن, تراپەتسيا – قوستابان دەپ اتالىپ, قازاققا وتە تۇسىنىكتى تىلدە جازىلدى.
جوعارى ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋ ءىسى ەلدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىن جەرگىلىكتەندىرۋ ۇردىسىنە بايلانىستى ءجۇردى. بۇرىنعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنەن شەتتەتىلگەن قازاق قوعامى ءۇشىن ءوز جوعارى وقۋ ورنى بولۋى اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىك-ءتىن. بولاشاقتا ول بىرتىندەپ ەلدىڭ ىشكى سۇرانىستارى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلىپ, ولاردى قاناعاتتاندىرا الاتىنداي دارەجەگە كوتەرىلۋگە ءتيىس بولدى.
1926 جىلى تامىزدا پەدينستيتۋت ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى 338 ادامعا جەتتى. دەگەنمەن, بۇل كورسەتكىش قازاقستان سياقتى وداق قۇرامىنداعى ۇلكەن رەسپۋبليكانىڭ وسكەلەڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المادى. ونىڭ ۇستىنە جاڭا اشىلعان ينستيتۋتتىڭ قازاق جەرىنەن تىس وڭىردە ورنالاسۋى ءتۇرلى قولايسىزدىقتار تۋعىزعان ەدى. وسى جىلدارى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا مۇعالىمدىك قىزمەتتە جۇرگەن ەلدەس ومار ۇلى ورتاازيالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاراپىنان قازاق پەدينستيتۋتىن ىعىستىرۋ ارەكەتى بايقالعاندىعىن, ال قازاق قىزمەتكەرلەرى ءوز رەتىندە قازاقستان ءۇشىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنىن ساقتاپ قالۋعا مۇددەلىلىك تانىتقاندىعىن ەسكەرتەدى.
1927 جىلى 23 ناۋرىزدا قازاق اكسر-ءنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسى رەسپۋبليكادا جوعارى وقۋ ورنىن – قازمۋ-دى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاپ, حالىق اعارتۋ كوميسسيارياتىنا تاشكەنتتەگى قازپەدۆۋزدى ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە قايتا ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگىن, سونداي-اق, ءبىر اي مەرزىمدە قازپەدۆۋزدى تاشكەنتتەن الماتىعا كوشىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى, وسى ماقساتتا جەتىسۋ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىمەن ۋنيۆەرسيتەت ورنالاساتىن قاجەتتى عيماراتتاردى انىقتاۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزۋدى, قازپەدۆۋز ءۇشىن پروفەسسور-وقىتۋشىلىق قۇرامىن جاساقتاۋ جانە ولاردى جۇمىسقا تارتۋدىڭ شۇعىل شارۋالارىن قولعا الۋدى تاپسىرادى.
الماتى قالاسىندا ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن العان وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى 1928 جىلى 1 قازاندا وتەدى دە, ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەۋگە قازاقتىڭ ۇلى عالىمى جانە مەملەكەت قايراتكەرى, قوعامدا قازاق اعارتۋشىلىعىنىڭ باسشىسى رەتىندە مويىندالعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى شاقىرىلادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ءوز سوزىندە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قازاق سياقتى ەلدىڭ تاعدىرىندا الاتىن ورنىنا توقتالادى, ياعني, ۇلتتى باسقا جۇرتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن, ونى باسقا مادەنيەتتەرمەن تەڭ ەتە الاتىن جالعىز جول ول مادەنيەت, ءبىلىم مەن عىلىم جولى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.
1928 جىلى 10 قازاندا سانجار جاعىپار ۇلى اسفەندياروۆتىڭ قازمۋ-دىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارۋعا رەسمي تۇردە كىرىسكەندىگى تۋرالى بۇيرىق جانە پەداگوگيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا قابىلدانعان ستۋدەنتتەردىڭ العاشقى توبىنىڭ ءتىزىمى جاريالانادى. وسىلاي قازاق توپىراعىندا اشىلعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى وقۋ جىلىن 119 ستۋدەنت جانە ولارعا ءدارىس بەرەتىن 9 وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىندا ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتكەن ەدى.
1930 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىندا اشىلۋعا ءتيىس بولىپ بەلگىلەنگەن اۋىلشارۋاشىلىق جانە دارىگەرلىك فاكۋلتەتتەرى ءوز الدىنا بولەك جوعارى وقۋ ورىندارى رەتىندە قالىپتاسۋىنا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتى وزگەرتىلىپ, قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اتالىندى. 1935 جىلى ينستيتۋتقا ۇلى ويشىل, اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.
سونىمەن ەلىمىزدەگى العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحىن قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان باستاپ, ال ونىڭ قازاقستان جەرىنە كوشىرىلىپ, ءوز قىزمەتىن الماتى قالاسىندا جۇرگىزگەنىنە توقسان جىل تولدى دەپ تۇجىرىمداعانىمىز تاريحي شىندىققا ۇيلەسىمدى بولماق.
بۇگىنگى ۋاقىتتا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدە پەداگوگ كادرلار دايارلاۋ ىسىندە ەرەكشە مارتەبەگە يە جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە مويىندالعان. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشكەن (باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا) وقۋ ورنىندا 157 عىلىم دوكتورى, پروفەسسورلار, 369 عىلىم كانديداتى, دوتسەنتتەر, (ونىڭ ىشىندە 25 رھD عىلىم دوكتورى), 121 عىلىم ماگيسترلەرى جۇمىس جاسايدى. ۋنيۆەرسيتەت 2017 جىلى العاش رەت الەم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ توپ-500 قاتارىنا جانە QS World University Ranking رەيتينگىندە الەمنىڭ ۇزدىك 491 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا ەندى.
اباي اتىنداعى قازاق ۇپۋ-ءنىڭ 90 جىلدىعى قازاق جەرىندە تامىر جايعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وقيعا رەتىندە اتالۋعا لايىق.
مامبەت قويگەلديەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور
