سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
– عالياش! دەمىن ءبىر جۇتىپ ءوزىن الدەنىپ العان سەكىلدى سەزىنىپ, ايەلىن تاعى دا شاقىردى.
عالياش تاڭعى ۇيقىسىن قيماسا دا قاسىنا كەلدى. ءانۋار التى ايداي توسەك تارتىپ جاتىپ قالعان بولاتىن. سەبەبى ناشاقورلىققا سالىنىپ, ءۇيىن توزدىرىپ جىبەرگەن, ەندى جارتى جىلعا جۋىق سال بولىپ, اياق قولدارى دىرىلدەپ, كەيدە سويلەۋگە دە شاماسى كەلمەي قالاتىن ولىمسەك كۇي كەشىپ جاتىر.
ءانۋار جانارى سولعىن تارتقان كۇيدە:
– عاليا, ماعان سۋ اكەپ بەر دە قاسىما وتىرشى, – دەدى. عاليا ۇندەمەي ءبىر كەسە سۋىن بەردى. ءانۋار جۇتىنىپ وتىرىپ ءىشتى دە:
– عاليا, سەن مەنى كەشىر! مەن ەسىرتكىنىڭ نە ەكەنىن بىلە تۇرىپ, ناشاقور بولدىم. سەنى دە, ەكى ۇلىمدى دا, اكە-شەشەمدى دە, قارىنداستارىمدى دا شىعىنعا ءتۇسىردىم. ولاردان كەشىرىم سۇراۋعا ۋاقىتىم قالمادى, سوندىقتان مەنىڭ كەشىرىمىمدى ايتارسىڭ, – دەگەن كەزدە عاليا سەلك ەتە قالدى. ءولىم تۋرالى وي سولق ەتكىزىپ وتە شىقتى. عاليانىڭ مۇنداي ءحالىن ءانۋار ىشتەي سەزدى دە, كوزىنەن بايقادى دا, ءارى قاراي ءسوزىن جالعاستىردى.
– عاليا, وسى التى ايعا جۋىق جاتقانىمدا مەن جاي جاتقان جوقپىن عوي. مۇنداي حالگە قالاي جەتتىم, نە سەبەپ بولدى, كىم كىنالى؟ سوندا رۋحىمنىڭ السىزدىگى مە دەگەن سۇراقتارعا ىشتەي جاۋاپ بەردىم. ۇلگەرگەنىمشە, شامامنىڭ كەلگەنىنشە وسيەت قالدىردىم. ناشاقور ادام قانداي وسيەت قالدىرار دەرسىڭ دەپ كۇلمەڭدەر. ارينە كوپ نارسەنى جازا دا المادىم. بىراق جازعانىمنىڭ ءوزى كەلەشەك ۇرپاققا ساباق بولار. وسىنشاما جاسقا كەلىپ, وتانىمنىڭ ۇلگىلى ازاماتى بولۋدىڭ ورنىنا ەسىرتكى دەگەن بالەگە توتەپ بەرە المادىم. ۇيات-اي دەسەڭشى!..
ءانۋار توقتاپ قالدى. ءارى قاراي سويلەۋگە شاماسى كەلمەي, ءتىلى كۇرمەلدى. ورنىنا جاتقىزايىن دەسە ءانۋار كوز جۇمعان ەكەن. و, اللا! ادام ءولىمى قانشاما تابيعي نارسە بولسا دا, جاس ادامنىڭ, وسىنشاما قورلانعان جاننىڭ, وتباسىنا, قارىنداستارىنا, اكە-شەشەسىنە قيانات جاساعان ادامنىڭ ءولىمى جانتۇرشىگەرلىك ەكەن.
ءانۋاردىڭ ولگەنى جاقىن ادام رەتىندە عالياشتىڭ جانىن اۋىرتتى. ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ ءۇشىن ءانۋاردىڭ ءولىمى ۇيىمە تىنىشتىق اكەلەدى-اۋ دەگەن دە ويعا كەلدى. نە قايعىراتىنىن, نە شۇكىرشىلىك ايتىپ, جەڭىلدەنەرىن بىلمەي, ءبىرشاما ۋاقىت مەڭ-زەڭ بولىپ تۇرىپ قالدى. ەسىن جيناعان سوڭ تۋعان-تۋىستارعا حابار بەردى...
جەرلەپ, جەتىسىن, قىرىق كۇندىگىن وتكىزگەننەن سوڭ قولى بوساعانداي ءسات تۋدى. جەرلەۋدىڭ ءوزى ءانۋاردىڭ الەمىن وزگە قىرىنان تانىتقانداي بولدى. قايعىعا ورتاق بولعان ادامدار كەلىپ, ءتۇرلى وي-پىكىرلەرىن ايتتى. نەگە ەكەنىن, ءانۋاردى ماقتاعاندار كوپ بولدى. ەكى ۇلى ۇيقىعا كەتكەن كەزدە عالياش ءانۋاردىڭ ولەر الدىندا ايتىپ كەتكەن سوزدەرىن ەسىنە الدى. قالاي ءومىر سۇرگەندەرى, بىرگە جۇرگەن, قۋانعان, سوڭعى بەس-التى جىل ىشىندە ءۇيدىڭ ىشىندە كۇنىگە ۇرىس-توبەلەس, ايقاي-شۋ كەتپەي قويعان كۇندەرى ەسكە ءتۇستى.
ەكەۋى ءۇي بولعان كەزدە, اسا كەلىستى, بويى ۇزىن, جىگىتتىڭ سۇلتانى ەدى. كوپ قۇربىلارىنىڭ ارمانىنا اينالعان جىگىت بولاتىن. سول بىرنەشە قىزدىڭ ىشىندە عاليانى تاڭداپ, وتاۋ قۇردى. جۇمىسى دا العا جۇرگەن ازامات ەدى. ءۇيدىڭ جاعدايىن جاساپ, بالا-شاعا ءسۇيدى. بىرەۋدىڭ الدى, بىرەۋدىڭ ارتى بولىپ ءومىر ءسۇردى. سوڭعى بەس-التى جىل بويى ءانۋار ەسىرتكىگە بەرىلىپ, جارايدى-اۋ دەگەن دۇنيەسىن ساتىپ, كورىنگەنگە قارىز بولىپ, ۇيىندە جانجال, ۇرىس-كەرىس كوبەيىپ, وتباسىلارى توزىپ كەتكەن بولاتىن. اسىرەسە ءانۋاردىڭ اكە-شەشەسىنىڭ جىلاعان كەزدە ەتەگى كوز جاسىنا تولاتىن. قابىرعالارى قايىسىپ, ماڭدايى جەرگە جەتەتىن. قارتايعان شاعىندا بالانىڭ بۇزاقى بولعانىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن. ءانۋاردىڭ ناشاقور بولعانىنا كۇيىنگەن تۋعان-تۋىستارى دالباسالاپ بالگەرلەرگە دە اپاردى, تاۋىپتەرگە دە كورسەتتى. قانشا شىعىندالسا دا, اقىل-كەڭەستەرىن ايتسا دا ءانۋار كۇننەن-كۇنگە ادامدىق قاسيەتىن جوعالتا بەردى. مۇنىسى قالاي ەكەن؟ سوندا ءۇي ىشىندەگى ون بەس ادامنىڭ ءبىر ادامعا ءالى كەلمەگەنى مە؟ مۇمكىن ءبىر ادامنىڭ ناشاقور بولماۋىنا ءبىر وتباسىنىڭ شاماسى جەتپەسە كەرەك, ونىمەن بۇكىل قوعام, اينالاداعى ورتا, الەم كۇرەسۋى كەرەك شىعار. «ەسىرتكى – ءححى عاسىر تاجالى» دەگەندى بىلگەن ادام ايتقان عوي, ءسىرا. ايتپەسە, وتباسىنداعى جاناشىر باۋىرلارى قولدارىنان كەلگەن كومەگىن ايامادى. باستارىنان مۇنداي سوراقىلىق وتپەگەن ادامدار مۇنى تۇسىنە مە ەكەن؟ تۇسىنسە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس الدەقايدا العا جىلجيتىن ەدى عوي.
ءانۋاردىڭ ايقايى, بالالاردى, ءوزىن ۇرعانى, دۇنيە-م ۇلىكتى سىندىرعانى, بولمايتىن تيىن-تەبەنگە ساتىپ جىبەرگەنى كوز الدىنا ەلەستەدى. ناشاقورمەن نان ءبولىسىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرۋ دەگەن وتە قيىن.
وسىنداي ويعا شومىپ كەتكەن ونىڭ ەسىنە, كۇيەۋىنىڭ وسيەت قالدىردىم دەگەنى ءتۇستى. جاتقان جەرىن جيىستىرىپ جۇرگەن كەزدە توسەكتىڭ استىندا جازۋى بار بىرنەشە پاراق تابىلعان بولاتىن. ونى عالياش جازۋ ۇستەلىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا قويا سالعان ەدى. ءانۋار جازىپ كەتكەن قاعازداردى الىپ وقي باستادى.
«دۇنيەنى مەنشە ءسۇيىپ, مەنشە جەرىگەن كىم بار ەكەن؟ ەسىرتكى ساتۋشى ادامدار مۇمكىندىگىنشە بايىپ الادى. سورلاعاندا مەن سورلادىم. اكە-شەشەمنىڭ, ءتورت قارىنداسىمنىڭ ءجۇزىن تومەندەتىپ, قارا بەت قىلدىم.
ءوزىمنىڭ ايەلىمە, ەكى ۇلىما نە كورسەتتىم, قانداي ونەگە قالدىردىم؟ بارىنەن دە ايىرىلدىم, ەندى مەندە باقىت تا, بەرەكە دە, ىنتىماق تا, مانساپ تا جوق. ارينە مۇنىڭ بارىنە دە ءبىرىنشى ءوزىم كىنالىمىن. بۇعان قوسا, ديسكوتەكالارداعى روك-مۋزىكالار, شەتەل ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ اشىق سۇحباتتارى, شەتەل كىتاپ بەللەتريستيكاسى, ەسىرتكى ساتۋ, قولدانۋ, تاراتۋدى تابىس كوزى, وركەندەيتىن بيزنەس رەتىندە كورسەتەتىن كينوفيلمدەر كىنالى سياقتى. مەنىڭ ەسىرتكىگە العاشقى قىزىعۋشىلىعىم ناشاقورلاردىڭ ءتۇرلى كومپوزيتسياسىنان باستالدى-اۋ دەپ ويلايمىن. ءبىر كۇنى جۇمىستان جۇيكەم شارشاپ كەلىپ, تەلەديداردى قوسقان ەدىم, شارشاعان, بۇزاقى, اششى داۋىسپەن, قارا كيىنگەن ادامدار وپيۋمدى ستيليستيكا دەپ ولەڭ ايتىپ جاتىر ەكەن.
بۇل «اگاتا كريستي» ەدى. وسىدان شارشاعانىمدى باساتىن وپيۋم با, الدە وسىعان ۇقساس بىردەڭە بولار, سونى ەرتەڭ ىزدەستىرىپ ءبىر-ەكى تارتىپ شارشاعانىمدى باسىپ كورەيىنشى دەگەن وي كەلدى. ەرتەڭىنە ديسكوتەكا بولاتىن جەرگە ىزدەگەنىمدى تابارمىن دەپ باردىم. بۇل جەردە ءوز-وزدەرىنە ريزا بولىپ, باقىتتى سەزىنىپ جۇرگەن جاندارعا تاپ بولدىم. سويتسەم, مۇندا ماريحۋانا شەگىپ, حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنداعى امەريكالىق كوممۋنالاردا وسكەن حيپپيلەردىڭ پروگرەسسيۆتى روك-مۋزىكاسىن جانە پسيحودەليكالىق روكتى تىڭداپ, ەسىرتكى شەگە باستاعان ادامدار جينالادى ەكەن. ارينە ول جەردەن قۇر قول كەتە المايسىڭ. ەسىرتكى شەگىپ, ءوز-ءوزىمدى راحات سەزىندىم. ءارى قاراي نە بولعانىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر وسى بالەگە قۇشتارلانىپ الدىم, ونسىز ءومىر دە سۇرگىم كەلمەي كەتتى. ەسىرتكى تۋرالى اقپاراتتى, كىتاپتاردى, فيلمدەردى قىزىعا كورىپ, تىڭداي باستادىم. ءسويتىپ كىتاپحاناعا بارسام ەسىرتكى, ناشاقورلىق جايلى كوركەم ادەبيەتتەر تاپتىم. كوبى شەتەل ادەبيەتى ەكەن.
بىراق كىتاپتاردىڭ بىرەۋىندە دە سوڭعى ناتيجەسىنىڭ قانداي بولاتىنى ايتىلماعان. بار بولعانى ودان راحات الاتىنىڭ, تابىستىڭ كوپتىگى, اقشا ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن ءولتىرۋ جايىندا اسەرلى جازىلعان. سوندا بۇل قالاي, وتباسىمنان باسقاعا دەنىمنىڭ ساۋ, ءتانى تازا ازامات بولۋىم كەرەك بولماعانى ما؟ ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا بارلىق جاعداي جاساپ قويعان با دەيمىن. ەسىرتكىنى قالاي قولداناتىنىن, ءسىزدى لاززاتقا باۋلايتىنىن بىلگىڭىز كەلسە – روك مۋزىكا دەسەڭىز – تىڭداڭىز, كينوفيلم كورەمىن دەسەڭىز كورىڭىز, ادەبي كىتاپ وقيمىن دەسەڭىز – وقىڭىز. قانداي پارادوكس. مۇنى تۇبىنە دەيىن شەشۋگە مەنىڭ مۇرشام دا, دەنساۋلىعىم دا, ميىمنىڭ قابىلەتتىلىگى دە قالمادى.
ايتار ساباعىم «باسىڭدى كوتەر, باسقا ەلدىڭ جامان قاسيەتتەرىن ارقالاعانشا, وتباسىڭا, اكە-شەشەڭە, قارىنداستارىڭا كومەك كورسەت, اتا-بابالارىڭنىڭ ارۋاعىن سىيلا, سولاردىڭ قالدىرىپ كەتكەن التىن قازىناسىن ساقتاي ءبىل دەگەن ەكەن. لايىم, شاڭىراقتارىڭىزعا ەسىرتكى, اراق دەگەن بالەلەردى جولاتپاسىن. زاردابى – كەمسەڭدەپ جىلاعان اكە مەن شەشە, قابىرعالارى سوگىلگەن ءىنى مەن قارىنداستار, ارتىڭدا جىلاپ قالعان جەسىر ايەل مەن جەتىم بالا-شاعا». ءانۋار وسىلاي جازىپتى. عاليا ءارى قاراي وقي الماي كوز جاسىنا ەرىك بەردى...
گاۋھار مەدەۋوۆا
