1. جاۋىنگەردەن قولباسشىعا دەيىن
قازاقتاردىڭ ءۇش جۇرتىنىڭ باتىس پەن وڭتۇستىك-شىعىستاعى كورشىلەرمەن اتا-بابالارىنىڭ كيەلى اتامەكەنى ءۇشىن, ونىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تورتكىل دۇنيەمەن جالعاپ تۇرعان كەرۋەن جولدارى ءۇشىن عاسىردان استام ۋاقىت بويى جۇرگىزگەن كۇرەسى دالالىقتار ءۇشىن وتە اۋىر تاريحي سىناق بولدى دا, بۇل قولىنا قارۋ الىپ, سىرتقى جاۋعا قارسى تۇرىپ, ءوز حالقىنىڭ ومىرلىك مۇراتتارىن وجەتتىكپەن قورعاي بىلەتىن, سول ءۇشىن ءومىرىن قيا الاتىن ەرلەردىڭ قاجەتتىگىن تۋعىزدى. وسى ءبىر حالىقتىڭ تاعدىر-تالايىن ءبىرجولا بەلگىلەيتىن تاريحي تايتالاستا كاسىبي جاۋىنگەر, رۋحى اسقاق نامىستى ەرلەردىڭ باستى قاھارماندارعا اينالعانى, حالىقتىڭ بارلىق سەنىمى مەن ءۇمىتىن سولارعا ارتقانى زاڭدىلىق ەدى. ورىستىڭ مەملەكەت قايراتكەرى, XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ تاريحشىسى ا.ن.تاتيششەۆ ولاردىڭ قوعامداعى دارەجەسىن «ار-نامىستىڭ اقتاڭگەرى» (رىتسار زۆانيا چەستي) دەپ اتاپتى.
XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XVIII عاسىردىڭ ورتاسىنداعى داۋىردە عۇمىر كەشكەن اسا كورنەكتى قازاق باتىرلارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – كىشى جۇزدەگى جەتىرۋ تايپاسىنىڭ تابىن رۋىنان شىققان بوكەنباي قاراباتىر ۇلى بولدى.
...بوكەنبايدىڭ تۋعان جىلى, الەۋمەتتىك تەگى مەن ءومىرىنىڭ باسىم بولىگى سول تۇستاعى جازبا دەرەكتەردە كورسەتىلمەپتى. ەسەسىنە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن كونەكوز قارتتاردان جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا جەتىپ, ۇلت ساناسىندا بەرىك ساقتالعان. كىشى ءجۇزدىڭ تاريحي, شەجىرەلىك باياندارى ونىڭ ۇلى بەينەسىن ايقىن ايشىقتايدى. قاھارماننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ول 1667 نەمەسە 1669 جىلى تابىنداردىڭ ءداستۇرلى جايلاۋلارىندا دۇنيەگە كەلگەن.
تابىندار شەجىرەسى بوكەنبايدىڭ اكەسى وسى اتالىقتىڭ التىنشى ۇرپاعى سانالاتىن جالتىر ۇلى قاراباتىر ەكەنىن ايتادى. بەرىرەكتەگى گەنەولوگيالىق نۇسقالاردا بوكەنبايدىڭ اكەسى بيسەمبى دەلىنەدى, ال قاراباتىر ونىڭ لاقاپ اتى. بوكەنبايدىڭ ءوز اعالارى تۋرالى قاعازعا تۇسىرىلگەن ەستەلىكتەرى مەن ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ ونىڭ اعايىن-تۋىستارى تۋرالى اقپاراتتارىنا قاراعاندا, بيسەمبىنىڭ بەس ەرەسەك ۇلدارى بولعان, ال بىزگە جەتكەن فولكلورلىق دەرەكتەرگە قاراساق, سول بەيتانىس باتىردىڭ بەس ەمەس, التى ۇلىنىڭ ەسىمدەرى اتالادى — شەرۋباي, تاڭسىققوجا, بوكەنباي, قالىباي, اتكەلتىر جانە بالعىن. بىراق, بوكەنبايدىڭ بارلىق باۋىرلارى دا جاس كەزدەرىندە شايقاستاردا قازا تاپقان. سوندىقتان دا, 1731-1748 ج.ج. تاريحي قۇجاتتاردا تابىنداردىڭ داڭقتى باسشىسىنىڭ جاقىن تۋىستارى رەتىندە ونىڭ ەكى نەمەرە تۋىسى مەن اتاقتى كۇيەۋ بالاسى, كىشى ءجۇزدىڭ جەتىرۋىنىڭ ءبىر تارماعى تامادان تاراعان ايگىلى باتىر ەسەت كوكى ۇلى عانا اتالادى.
ەلدىڭ ايتۋىنشا, بوكەنبايدىڭ اناسى ەدىل قالماقتارىنىڭ قىزى ەكەن, قاراباتىر ونى ەدىل بويىنداعى قالماق ۇلىستارىنا جاساعان جورىقتارىنىڭ بىرىندە ولجالاپ اكەلىپ, توقالدىققا الىپتى.
جاس قالماق قىزى بۇعاۋعا كونبەيتىن بۇلا مىنەزدى, ەركىن كىسى بولسا كەرەك, جات قولىندا قالعىسى, توقالدىققا كونگىسى كەلمەي, ەلىنە قاشپاق بوپ ەكى رەت تالپىنىپ, قولعا تۇسە بەرىپتى. ايى-كۇنىنە جەتىپ, تۋعالى وتىرعانىندا ءۇشىنشى رەت قاشىپتى, بۇل جولى دا ابدەن بولدىرىپ, قالجىراعان ايەلدى قاراباتىر قالىڭ قامىس ىشىنەن تاۋىپتى. ون التىعا ەندى تولعان كەسىرلى كەلىنشەكتى باتىر قامشىمەن ءبىر تارتقاندا ايەلى قامىس اراسىندا جاڭا عانا تۋعان ۇلىن امان قالدىرۋدى ءوتىنىپتى دە, كوز جۇمىپتى. باتىر ايەلىن جەرلەپ, جاس شارانانى قورجىنىنا سالىپ, كەرى قايتادى. جولىندا لاعىن ەرتكەن بوكەنگە جولىققان ول بوكەندى قاۋمالاپ ءجۇرىپ ۇستاپ الىپ, اياعىن بايلاپ, بالانى سونىڭ سۇتىمەن اۋىزداندىرادى دا, ەسىمىن بوكەنباي قويادى. بەرىرەكتە جۇرت بالانى اقبوكەن دەپ اتاپ كەتىپتى.
بالا كەزىنەن بوكەنباي تالىمگەر-اتالىقتىڭ باسشىلىعىمەن ءداستۇرلى دالا تاربيەسى مەن ەرتە ەسەيتەتىن ءبىلىم مەن بىلىك الادى. كەيىن ەل اۋزىنا ەرتە ءىلىنىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكەن بوكەنبايدىڭ داڭقتى ىستەرىنە قاراعاندا ول زەردەلى شاكىرت بولعانعا ۇقسايدى — بوزبالا كەزىندە-اق موسىلى-بىلتەلى مىلتىقتى, قىلىش پەن نايزانى جەتىك مەڭگەرىپ, ات ۇستىندە الىس جورىقتارعا قينالماي قاتىساتىن دارەجەگە جەتكەن. سول تۇستاعى قازاق جىگىتتەرى سياقتى, بوكەنباي ابدەن شىنىققان, كۇش-قايراتى تاسىپ تۇراتىن بوزبالا بولىپ ءوستى, ونىڭ نەبىر قيىن-قىستالاڭدى قايمىقپاي كوتەرىپ, قاھارلى ۇرىستاردا جەڭىپ شىعۋىنا, كەزەكتى جاۋمەن قارسى كەلگەندە قايمىقپاۋىنا, تالاي اۋىر جاراقاتتى كوتەرىپ, ساپقا قايتا ورالۋىنا وسى قازاقى, ەركەكتىك تاربيە كومەكتەستى.
ون بەس جاسار بوزبالانىڭ ءار دالالىق ۇل ءۇشىن مارتەبە, سىناق سانالاتىن جىگىت اتانۋى دالا حالقىنىڭ تاريحىنداعى تاعى ءبىر سۇرگىنى مول كەزەڭگە سايكەس كەلىپتى. 1681 جانە 1683-1685 ج.ج. جوڭعار حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى قالدان-بوشاقتى شىعىس تۇركىستان مەن وڭتۇستىك ءسىبىردىڭ وزىنە باعىنىشتى اسكەري رەسۋرستارىنا سۇيەنىپ, قازاقتارعا, قىرعىزدارعا, ورتاڭعى سىر بويىنداعى وزبەكتەرگە قارسى بىرنەشە باسقىنشىلىق جورىقتار جاساپ, سايرام قالاسىن توناپ, تالقانداۋعا ۇشىراتتى. قالدان وسى جورىقتارىندا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنا باعىنىشتى سىر بويىنىڭ 11 قالاسىن باسىپ الىپ, سول ولكەدەگى كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن اۋىلداردى تالقاندادى.
جوڭعار شاپقىنشىلىعىمەن تۇسپا-تۇس كەزەڭدە ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى باتىس قازاقتارى مەن تۇرىكپەندەردىڭ جايلاۋلارىنا ەدىلدىك قالماقتاردىڭ ۇشقىر قولدارىن باستاپ كەلگەن قالماقتىڭ جوعارعى حانى ايۋكە (1672-1724) شاپقىنشىلىعى باستالىپ, قازاق اۋىلدارىن شاۋىپ, جاس جىگىتتەردى تۇتقىنداپ اكەتە باستادى.
XVII ع. سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە قازاقتاردىڭ اعا حانى ءاز-تاۋكە ءۇش ءجۇز جاۋىنگەرىنىڭ باسىن قوسا ءبىلىپ, 1687 جىلى قورعانىستى قويىپ, جوڭعارلارعا قارسى شابۋىلعا كىرىستى. كەلەر جىلى قالدان حالحا اۋماعىنا باسىپ كىرىپ, تسين يمپەرياسىمەن سوعىسقا كىرىسۋىنەن كەيىن تاۋكە بىرىككەن كۇللى قازاق اسكەرىن جاۋعا قارسى جۇمىلدىرىپ, ونى از عانا ۋاقىتتا سىر جاعالاۋىنداعى وڭىردەن قۋىپ تاستادى.
بۇل كەزدە جاس بوكەنباي ءوز تۇستاستارى سياقتى تولىسىپ, قازاق ەلىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى جاۋعا قارسى ءجۇرىپ جاتقان قان مايدانعا كىرىسىپ كەتكەن ەدى. قالدانمەن سوعىستاعى بوكەنبايدىڭ ەرلىكتەرى جونىندە تاريحشىلار قۇجاتتىق دالەلدەر تاپقان جوق, ارينە, سول سەبەپتى ونىڭ «ار-نامىستىڭ اقتاڭگەرى» دەگەن سيرەك اتاقتى ءدال قاي جىلى يەمدەنگەنى بەلگىسىز. بىراق اسكەري كوللەگيانىڭ 1724-1726 ج.ج. قىزمەتتىك قۇجاتتارى مەن XVIIىع. ءبىرىنشى شيرەگىن باياندايتىن حالىق اڭىزدارىندا بوكەنباي باتىر جانە «اتاقتى ساردار», ياعني, كوشپەلىلەردىڭ كوپتى كورگەن كوسەمى دەپ اتالۋىنا قاراعاندا, ونىڭ ەل كوزىنە ەرلىگىمەن ءتۇسۋى 1687-1689 ج.ج. ارىرەكتە بولۋى كەرەك, شاماسى, ونىڭ حان مايداندا داڭققا بولەنۋى دە سول تۇس.
قازاق قوسىندارىنىڭ جوڭعارلارمەن سوعىسۋىنىڭ ەڭ شيەلەنىسكەن تۇسىندا بوكەنباي سەسكەنۋدى بىلمەيتىن قايسار جاۋىنگەر رەتىندە عانا ەمەس, ەكىنىڭ بىرىندە بولا بەرمەيتىن, جۇرتتى ازۋلى, قاھارلى جاۋعا قارسى جۇمىلدىرا بىلەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق كۇش-جىگەرى مول, دارىندى اسكەرباسى رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى. دەمەك, ءدال وسىنداي جەكە باسىنىڭ وزىق قاسيەتتەرى ءۇشىن دە, قالدانمەن سوعىس اياقتالعان بويدا تابىندار بوكەنبايدى, جاستىعىنا قاراماستان, وزدەرىنىڭ رۋباسى سايلاسا كەرەك, ايتپەسە, تىنىش زاماندا قازاقتاردىڭ پاترونومدىق قاۋىمىنا رۋباسى مارتەبەسىن بيلىك جۇرگىزۋ مەن باسقارۋ سالاسىندا تاجىريبەسى مول, ەگدە ادامدار يەمدەنەتىن. وسى تۇستا ءXVIIى ع. ورتا تۇسىنداعى رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنىڭ «يزۆەستيەسىنەن» دەرەك كەلتىرۋ كەرەك سياقتى, سەبەبى, بۇل قۇجات بوكەنبايدىڭ ءوز رۋلاستارىنا باسشى بوپ سايلانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن سىڭايلارىن ايقىن كورسەتەدى. «بۇل دارەجە, – دەلىنەدى اتالمىش قۇجاتتا, – كوپتى كورگەن, كوپ جاساعان ادامدارعا دا, سونىمەن قاتار, كورشى حالىقتارمەن سوعىسۋ بارىسىندا كوسەمدىك كورسەتىپ, قول باستاعاندارعا دا بەرىلەدى. سوندىقتان كەيبىر رۋ باسىلارىنىڭ بەدەلى حان مەن ونىڭ تۋىستارىنان دا باسىمىراق تۇسەدى».
XVII ع. 80-90 جىلدارى ارالىعىندا ول مۇنداي قۇدىرەتكە يە بولا قويعان جوق-تى, الايدا, تەڭدەسى جوق ەرلىگى, تەرەڭ اقىلى مەن تاۋەكەلشىلدىگى ارقاسىندا ءوز رۋلاستارى اراسىندا عانا ەمەس, كىشى ءجۇزدىڭ باسقا رۋلارى اراسىندا دا تەڭدەسى جوق بەدەلگە يە بولدى.
ءXVIIى ع. ءبىرىنشى شيرەگىنىڭ سوڭىنا دەيىن تابىندار مەن جەتىرۋدىڭ وزگە رۋلارى جازدا ءالىمنىڭ شومەكەيلەرىمەن, تورتقارالارمەن جانە شەكتىلەرمەن ارالاسا كوشىپ, ىرعىز بەن تورعاي ارالىعىنداعى جازىقتى جايلادى, ەدىل قالماقتارىنىڭ شابۋىلدارىن سول رۋلارمەن بىرلەسە قايتارىپ ءجۇردى. ول كەزدە الشىنداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ بيلەۋشى توپتارى, شاشىراڭقى ءجۇرۋى سەبەپتى, ارقايسىسى ەدىل قالماقتارىمەن جەكە-جەكە كۇرەستى. سول سەبەپتى ولار ورتاق جاۋدىڭ ءجيى بولاتىن شاپقىنشىلىعىنا لايىقتى تويتارىس بەرە العان جوق.
كىشى ءجۇزدىڭ تورتقارا جانە شومەكەي رۋلارىنىڭ ادامدارىنان ساياحاتشى يا.پ.گاۆەردوۆسكي ءجۇز جىل وتكەن سوڭ جازىپ العان دەرەكتەر بويىنشا, بوكەنباي ءوز قانداستارىنىڭ وسىنداي قورعانسىز جاعدايلارىنا شىداي الماي, قالماقتارمەن كورشى وتىرعان قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ قورعانىس جۇيەسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن, جاۋدىڭ توسىننان شابۋىل جاساپ جۇرەتىن اتتى اسكەرىنەن ەلدى قورعاۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن جاساۋعا كىرىستى. جەتىرۋ اۋىلدارى ورنالاسقان جون-جوتاسى كوپ ولكەنىڭ بارلىق ايماعى جاقسى كورىنەتىن باستى ستراتەگيالىق بيىگى رەتىندە ىرعىز وڭىرىندەگى تىلەپتاۋدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسى مەن قابانقۇلاق تاۋىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى كونۋس پىشىندەس شوقىنى قاراۋىلتوبە ەتىپ بەلگىلەگەن بوكەنباي بولاتىن. بۇل جەرگە ول باستى قاراۋىل ءبولىمىن ورنالاستىردى. وسى قاراۋىل ەرەكشە بەلگىلەر ارقىلى اينالاداعى اۋىلدارعا دۇشپاننىڭ كەلە جاتقانىن حابارلايتىن. كەيىن بوكەنباي شوقىسى اتىلىپ كەتكەن وسى بيىكتىڭ الىس كوكجيەگىن كومكەرىپ تۇرعان بيىكتەرگە دە سونداي قاراۋىل توبەلەر ورنالاستىردى.
بوكەنباي بەلگىلەگەن حابار بەرۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا جۇرتشىلىق دۇشپاننىڭ توسىن شابۋىلدارىنان قۇتىلدى, جاۋ كەلگەنىن ەرتەرەك ءبىلىپ, ونى ءوز شەكاراسىنىڭ سىرتىندا قارسى الاتىن بولدى.
الىستى بولجايتىن رۋباسىنىڭ وسىنداي باستامالارى مەن ناقتى بەلگىلەگەن شارالارى سول ءبىر وتە اۋىر كەزەڭدە قازاقتاردىڭ قورعانىسقا قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتتى. ونىڭ كوزى تىرىسىندە-اق قازاق توپونيميكاسىندا بوكەنباي شوقىسى, بوكەنباي تاۋى, بوكەنباي سايى سياقتى جاڭا اتاۋلار پايدا بولدى. سوڭعى ءۇش عاسىر ىشىندە سونىڭ ءبارى حالىق ساناسىندا بەرىك ساقتالىپ, كارتالارعا ءتۇستى.
2. قاراقۇمداعى قۇرىلتاي
ءXVIIى ع. باسىندا قازاق جۇزدەرىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شەكارالارىنداعى گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسە باستادى – جوڭعار حاندىعىنىڭ اسكەري ۇستەمدىگى ارتتى. بۇل تۇستا كوشپەلى ويراتتاردى تسيندەرمەن سوعىس كەزىندە قازا تاپقان قالدان-بوشاقتى حاننىڭ جاس تا جىگەرلى ۇلى سەبەن-راپتان باسقارىپ تۇرعان. از عانا ۋاقىت ىشىندە ول جوڭعار حاندىعىنىڭ اسكەري قۋاتىن قالپىنا كەلتىرىپ, ورتالىق ازياداعى وزىنە باعىناتىن ۇلكەن ەلدىڭ ىرگەسىن كەڭەيتىپ الدى. وتە قۋاتتى اسپاناستى يمپەرياسىمەن يكەمدى, ساق ساياسات جۇرگىزۋ ارقاسىندا سەبەن-راپتان مانچجۋر ديناستياسىمەن قىرعي قاباق بولۋدان ساقتانىپ, ودان ۇتقان جيىرما جىلدى كورشى كوشپەلىلەر مەن سولتۇستىك-باتىستاعى وتىرىقشى حالىقتارعا قارسى اسكەري قيمىلدار جۇرگىزۋگە ارنادى.
1708 جىلى, التى جىل تىنىشتىقتان سوڭ, ويرات اسكەرى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وڭتۇستىكتەگى جايلاۋلارىنا باسىپ كىردى.
ويرات اسكەرىنىڭ قازاقتاردىڭ وڭتۇستىك شەبىنە جاپپاي باسىپ كىرۋى دالالىق ساياسي جۇيەنىڭ ىدىراي باستاپ, قازاق حاندىعىنىڭ بۇرىنعى بەدەلى مەن قۇرلىقتىڭ ىشكى بولىگىندەگى گەوساياسي كەڭىستىكتە ۇلكەن ىقپالىنىڭ جويىلا باستاعان داۋىرىنە سايكەس كەلدى. مەملەكەتتىڭ باسشىلىعىندا قارتايعان, ءىس جۇزىندە ءجۇرىس-تۇرىستان قالعان (80-جىلداردا العان جاراقاتتىڭ سالدارىنان ەكى اياعىنان جان كەتكەن) تاۋكە حان وتىرعان سوڭعى ون جىلدا دالانىڭ ورتالىق بيلىگى ەداۋىر السىرەپ, باس بيلەۋشىنىڭ باعىنىشتىلارى ورتاق مەملەكەتتىڭ ەمەس, وزدەرىن قولدايتىن رۋ-تايپالاردىڭ مۇددەسىن عانا قورعاۋمەن اينالىسىپ, تۇتاستىق ىدىراي باستاعان ەدى.
ءXVIIى ع. ءبىرىنشى ونجىلدىعىندا بوكەنباي باتىر مەن باسقا اتاقتى دالا رۋباسىلارى قازاقى كوشپەلى قوعام ىشىندەگى ىدىراۋ ءۇردىسى مەن ونىڭ بيلەۋشى ەليتاسىنىڭ كلاندىق سەپاراتيزمىن ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. بۇل شاعىن توپتىق مۇددەلەردىڭ بەلەڭ الىپ, تۇتاس قازاق حالقىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇراتتارى ەستەن شىعا باستاعان ۋاقىت ەدى.
XVII ع. سوڭى – ءXVIIى ع. باسىنداعى قازاق جۇزدەرىندەگى بيلىكتى 7-دەن 10-عا دەيىنگى حاندار ءبولىپ العان-دى. دالا اقسۇيەكتەرى اراسىندا ىقپالى مول بيلەۋشى – تاۋكەنىڭ ون جارىم جىل بويعى كىشى جەدەلدەسى قايىپ حانعا (1704/9-1718) كىشى ءجۇز رۋلارىنىڭ ءبىر بولىگى باعىناتىن. بىراق ونىڭ اسكەرباسىلىق ونەرى وزگە حاندار مەن سۇلتاندارعا قاراعاندا تومەن بولدى دا, قازاق اراسىنداعى بەدەل-سالماعى بولمادى.
قايىپپەن قاتار قازاق ەلى اۋماعىندا سانى از توپتاردى تاۋكە حاننىڭ كۇيەۋ بالاسى ابىلاي, تاۋكەنىڭ ۇلى بولات ەكەۋىنە ورتا ءجۇزدىڭ جەكەلەگەن رۋ-تايپالارى باعىندى. ورتا ءجۇزدىڭ ارقيلى ۇساق بولىكتەرىن رۇستەم, ابدوللا مەن ونىڭ ۇلى اسپانديار جانە قانىشەر ابىلايدىڭ ۇلى جاڭگىر بيلەدى.
الايدا ويراتتاردىڭ بۇرىنعىدان دا كۇشتى جاڭا باسقىنشىلىعىنىڭ بولۋ قاۋپى الىستى بولجاي بىلەتىن سۇلتاندار مەن رۋباسىلاردىڭ ءوزارا قىرقىستاردى شەگەرە تۇرىپ, جاۋدان قورعانۋدىڭ قامىن جاساۋعا دەگەن نيەتىن تۋعىزدى. وسى ماقساتپەن بوكەنباي باتىر مەن وزگە جاۋاپكەرشىلىگى مول كىشى ءجۇز رۋباسىلارىنىڭ باستاماسىمەن, 1710 جىلعى قىستا ارال اۋماعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن رۋ-تايپالاردىڭ ىقپالدى وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلدى.
XVII ع. مەن ءXVIIى ع. ءبىرىنشى جارتىسىندا قاراقۇم ءداستۇرلى تۇردە كىشى جانە ورتا ءجۇز قازاقتارى اراسىندا ەڭ قولايلى قىستاۋ بولىپ ەسەپتەلەتىن. گەوساياسي تۇرعىدا دا بۇل ءوڭىر كىشى ءجۇزدىڭ كوپتەگەن رۋ-تايپالارىنىڭ جايلاۋلارى ويرات تايپالارىمەن شەكتەسىپ جاتاتىن ايماق ەدى.
1710 جىلى وتكەن قاراقۇم قۇرىلتايى تۋرالى حالىق اۋزىنداعى تاريحي مالىمەت بىزگە 1803-1804 جىلدارى بۇقار حاندىعىنا ساپار شەككەن ورىس ساۋدا-ساياساتتىق ميسسياسىنىڭ باسشىسى, پورۋچيك ياكوۆ پەتروۆيچ گاۆەردوۆسكي (1770/73-1812) جولجازبالارى ارقىلى جەتتى. ول مۇنى ءالىم تايپاسىنىڭ تورتقارا جانە شومەكەي رۋلارىنىڭ جايلاۋلارىندا قاعازعا ءتۇسىرىپتى. وقيعا تۋرالى بۇل بايان 1809 جىلى ازىرلەنىپ, ونىڭ تاريحشىلارعا باياعىدان بەلگىلى, قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسى جايلى ارقيلى ەڭبەكتەر جازاردا پايدالانىلىپ كەلگەن كولەمدى ەڭبەگى – «قىرعىز-قايساق دالاسىنا شولۋ, نەمەسە قىرعىز-قايساق ەلى مەن حالقىنىڭ سيپاتى» اتتى كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىنە ەنگىزىلگەن. مۇندا الشىن كوسەمدەرىنىڭ قاراقۇم قۇرىلتايى تۋرالى قىسقاشا مالىمەتى بەرىلەدى دە, وسى قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار الدىندا سويلەگەن بوكەنباي باتىردىڭ ايگىلى ءسوزى مەيىلىنشە كەڭىنەن باياندالادى.
اقساقالدار قۇرىلتايى تۋرالى دالالىقتار اۋزىنان جازىپ العاندارىن كىتاپقا تۇسىرگەن يا.پ.گاۆەردوۆسكي ەڭبەگىنىڭ تەڭدەسى جوق قۇندىلىعى ونىڭ قاعاز جۇزىنە كوشۋى مەن قاراقۇم قۇرىلتايى وتكەن ۋاقىتتىڭ ارالىعى 92-93 جىل, ياعني, ءۇش ۇرپاقتىڭ اۋىسۋ ۋاقىتى عانا ەكەندىگىندە. بۇل كەزەڭ ىشىندە دالالىقتاردىڭ اۋىزشا جەتكىزەتىن جادىندا بىرلىككە شاقىرعان حالىقتىق جيىننىڭ ەڭ جارقىن تۇستارى كۇلگىن تارتىپ ۇلگەرمەگەن, دەمەك, سونىڭ ءبارى وزگەرىسسىز قاعازعا تۇسىرىلگەن. بۇل بىزگە وسى كوپشىلىك جيىلعان جيىننىڭ ماجورلى-اككوردتىق – كوتەرىڭكى لەپتى, اسقاق رۋحپەن اياقتالاتىن سوڭىنداعى بوكەنبايدىڭ ءرولىن مەيلىنشە تەرەڭىرەك ۇعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلاردىڭ ورتاق جاۋمەن بولاتىن اۋىر كۇرەستە ء«بىر-ءبىرىن قورعاۋ» تۋرالى ء«بىراۋىزدان» قابىلدانعان شەشىمنىڭ تاريحي ماڭىزىنا وبەكتيۆتى باعا بەرۋگە كومەكتەسەدى.
وسى حيكايانىڭ ماتىنىنە قاراعاندا, يا.پ.گاۆەردوۆسكيدىڭ ورىس كەرۋەنىنىڭ قازاق دالاسىمەن وتەتىن ناقتى مارشرۋتى تۋرالى, وزدەرىنىڭ قاراقۇم قۇرىلتايىنا قاتىسقان جاقىن اتالارى, ولاردىڭ اتا-تەگى تۋرالى بايانداپ بەرگەن جەرگىلىكتى دالالىقتاردىڭ ەڭ باستى وكىلدەرى تۋرالى تاپتىشتەي جازىلعان جولجازبالارى كۇنى كەشەگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ كەلدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن عانا مەنىڭ, مەنىڭ ارىپتەسىمنىڭ وتكىزگەن ارنايى ەۆريستيكالىق ىزدەنىستەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە رەسەيلىك استانالار ارحيۆىنەن «ۇ.م.ي. نوكەرىنىڭ پورۋچيگى گاۆەردوۆسكي مەن بوپ تاستاۋشىلار يۆانوۆ پەن بوگدانوۆيچتىڭ ونىڭ ۇلى جارلىعى بويىنشا قىرعىز دالاسى ارقىلى بۇقار پروۆينتسياسىنا ساپارى كەزىندە جۇرگىزگەن جۋرنالى» مەن «قىرعىز-قايساق دالاسىن شولۋدىڭ» «1803 جانە 1804 جىلدارى قىرعىز-قايساق دالاسىندا كۇندىز جۇرگىزىلگەن جازبالار» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى ءبولىمى تابىلىپ, 2007 جىلى جارىق كوردى.
... كىشى ءجۇز سۇلتاندارىنىڭ, رۋباسىلارى مەن باتىرلارىنىڭ جيىنى (قۇرىلتاي) 1710 جىلى ارال وڭىرىندەگى قاراقۇمدا, وتە اۋىر, كۇردەلى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدا ءوتتى: سول تۇستا قازاق اۋىلدارىنىڭ ساناسىن بيلەپ العان ۇرەي مەن ۇمىتسىزدىك, ءوز كۇشىنە سەنبەۋشىك سەزىمى مۇندا ايقىن كورىنىس بەرگەن. سونىڭ سالدارىنان جوڭعار تاقىرىبىن تالقىلاۋدىڭ العاشقى ساعاتتارىندا جيىنداعى پىكىرلەر تارازىسى «جەڭىلۋشىلەر پارتياسى» جاعىنا – قاتىسۋشىلاردى جوڭعار قونتايشىسىنا قارۋلى قارسىلىق كورسەتۋدەن باس تارتىپ سوعان باعىنۋعا, نەمەسە, وتىرعان جەرلەرىن تاستاپ, قاشا كوشۋگە شاقىرۋشىلار جاعىنا اۋعان. «جانى تاتتىلەر, – دەلىنەدى اڭگىمەدە, – وسى جيىننىڭ ۇستىندە ۇرەيگە بيلەتىپ, قونتايشىنىڭ كەشىرىمدىلىگىنە جۇگىنىپ جان ساقتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ەندى بىرەۋلەر تۇراقتارىن تاستاي قاشىپ, ەدىلدەن ءارى ءوتىپ كەتۋدى ۇسىندى. ال ەندى بىرەۋلەر قورقاق قوياندارشا بىتىراي قاشىپ كەتۋ كەرەك دەپ كوپ جۇرتتىڭ كوڭىلىنە قوبالجۋ ەندىردى».
الايدا, جينالعان جۇرتتىڭ ەداۋىر بولىگى ايتۋشىلاردىڭ ءۇمىتسىز, ۇرەي تولى سوزدەرىنىڭ اسەرىمەن ۇرگەدەك رۋباسىلار جاعىنا اۋىتقي باستاعاندا قىزۋ پىكىرتالاسقا ەرلىگىمەن ەلگە ايان بولعان رۋباسى بوكەنباي كىرىسىپ كەتتى دە, جاۋعا قارسى شىعۋدان گورى قاشۋدى ءجون ساناپ تۇرعاندارعا قاھارلانا قاراپ, ىزالانا سويلەپ كەتتى. حالىق ايتسا, بوكەنباي ۇستىندەگى كيىمىن وڭىرىنەن قاق ايىرىپ, سەمسەرىن كوتەرگەن كۇيى دولدانا سويلەپ, كۇندەي كۇركىرەگەن:
– ۋاي, اعايىن! ۇلدارىمىزدىڭ – قۇل, قىزدارىمىزدىڭ – كۇڭ بولعانىن, جايلاۋىمىزدى جات جايلاپ, مال-جانىمىزعا دىنسىزدەر يە بولعانىن كورگەنشە, شىققىر كوزىمىز نەگە اعىپ تۇسپەيدى؟ جەلكىلدەگەن تۋ ۇستاپ, جەلەكتى نايزا كوتەرگەن باتىر بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ, اتا جاۋعا قارسى نەگە شاپپايمىز؟ قاس دۇشپانىمىزدىڭ قارا جۇرەگىنە شانىشار كوك سۇڭگىمىزدىڭ ۇشى مۇقالدى ما, قاسكويدىڭ باسىن قىلشا موينىنان تالشا شاۋىپ, دوپشا دومالاتار ايبالتامىزدىڭ ءجۇزى مايىرىلدى ما؟ جو-جوق, اعايىن! اتا-بابا قالدىرعان الداسپانىمىز ءالى قولىمىزدا, ساۋىرىنا تاقىمىمىز تيسە, جەل بوپ اعاتىن تۇلپارلارىمىز ءالى استىمىزدا! ەندەشە, ايبىنىمىز نەگە ءپاس تارتىپ, جۇرەگىمىز نەگە شايلىعادى؟
قىلىشتارىڭدى تاسقا قايراڭدار, اعايىن!..
بوكەنباي قولىنداعى سەمسەردى بىلەگىنە ءبىر تارتىپ, قان شىعارادى دا, ونى سەمسەردىڭ جۇزىنە جاعىپ, قارۋىن باسىنان اسىرا كوتەرەدى:
– ۋاي, اعايىن! – دەپ كۇندەي كۇركىرەيدى باتىر, – مىنا سەمسەرمەن, مىنا قانمەن انت بەرەمىن – قاسىق قانىمىز قالعانشا قاسيەتتى جەرىمىزدى جاۋعا تاپتاتپايمىز!
وسى ءبىر ادام تاڭدارلىقتاي ارۋاقتى ءسوز بەن قيمىل قازاقتىڭ جاقسى-جايساڭىنا عالامات اسەر ەتىپ, الگىندە عانا ءيىنى ءتۇسىپ كەتكەن جۇرتشىلىقتى ءدۇر سىلكىندىردى, جاۋدى جەڭىپ, قۋىپ تاستاۋعا بەكىنتتى. ارۋاقتى ەردىڭ سوزىنەن كەيىن قۇرىلتايعا جيىلعان قالىڭ ەل بوكەنبايدىڭ سالعان ۇرانىنا ەرمەككە تۇگەلدەي انت ەتتى. ۇلتتىڭ رۋحى اسقاقتاعانى سونشا, كەيبىر ەل اعالارى انتتى بەكىتە تۇسپەك ءۇشىن دەنەلەرىن جارالاپ, ورتاسىندا جانىپ جاتقان وتقا قان تامىزدى. انت بىتكەن سوڭ ناماز وقىلدى دا, قۇرباندىققا اقبوز ات شالىندى...
قۇرىلتايدا ءارتۇرلى رۋلار مەن تايپالاردان اسكەر قۇرىلىپ, وعان كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن بوكەنباي باتىر قولباسشى بولىپ سايلاندى.
ءدال سول جيىندا قول جەتكىزگەن بىرلىكتى بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن كىشى ءجۇز رۋباسىلارى مەن ەل اعالارى ەرلىگىمەن, ەرەكشە بىلىكتىلىگىمەن جۇرتقا كەڭىنەن تانىلىپ ۇلگەرگەن, دالالىق جوشى ۇرپاقتارىنىڭ بۇرىندارى اتاعى شىعىپ كورمەگەن, كەدەيلەۋ بۇتاعىنان تارايتىن ابىلقايىردى كىشى ءجۇز حانى دەپ سايلاپ, اق كيىزگە كوتەردى.
سونىمەن, جوعارىدا كەلتىرىلگەن سوزدەر مەن ءوز اكەلەرى مەن اتالارىنىڭ وزدەرى جادىندا بەرىك ساقتاعان, شىنايى, باستان كەشكەن, كۋا بولعان تاريحتارىن يا.پ.گاۆەردوۆسكيگە ايتىپ بەرگەن – دالالىقتار ەسىمدەرىنە دەيىن ايقىن اڭگىمەشىلدەردىڭ – سول تۇستا وزدەرى ەلگە يە بولىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ كۋالىك-باياندارىنا سۇيەنسەك, ەل قۇلاعىنا ءسىڭىستى بوپ قالعان قاتە عىلىمي پىكىرلەردە ايتىلىپ جۇرگەندەي, كۇللى قازاقتىڭ جۇدەۋلى رۋحىن كوتەرىپ ءسوز سويلەپ, حالىقتى جاۋعا قارسى ءبىرىنشى بوپ جۇمىلدىرعان, سول كەزدە ءالى جاس, ارعىن قانجىعالى بوگەمباي اقشا ۇلى ەمەس, سول تۇستا الشىنداردىڭ ءۇش بىردەي ۇرپاعىنا كەڭىنەن تانىمال باتىر, ار-نامىستىڭ اقتاڭگەرى, كىشى ءجۇزدىڭ جەتىرۋ تايپاسىنىڭ تابىن رۋىنىڭ ەلاعاسى بوكەنباي قاراباتىر ۇلى ەكەنىنە كۇمان جوق. بۇل جيىنعا ارعىنداردىڭ وكىلدەرى قاتىسپاعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.
قاراقۇم قۇرىلتايىنان سوڭ دا ءۇش ءجۇزدىڭ رۋ-تايپالارى ءبىر-بىرىنە باسىن قوسا قويماي, ءار توپ دەربەس قيمىلداعاندىقتان, دالالىقتار 17 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا جوڭعارلارمەن كۇرەستەگى جاعدايدى وزگەرتە العان جوق, سەبەبى, كوبىنە اركىم ءوز بەتىمەن, ءوزارا كەلىسىمسىز قيمىلداپ, بىرلىگى مەن تۇتاستىعى بەرىك جوڭعار اسكەرلەرىنەن بەتپە-بەت كەلگەندە جەڭىلىسكە ۇشىراپ ءجۇردى.
ايتسە دە, وسى قۇرىلتاي باسقىنشىلارعا جالپىۇلتتىق قارسىلىق كورسەتۋدىڭ تاريحىندا شەشۋشى ءرول اتقاردى. وسى جيىننىڭ ارقاسىندا الشىنداردىڭ ارقيلى الەۋمەتتىك بولىمدەرىندەگى جەڭىلۋشىلىك كوڭىل كۇي كۇرت وزگەردى, جۇرتتىڭ رۋحى كوتەرىلىپ, بىرلىككە قول جەتكىزدى, ودان سوڭ قازاقتاردىڭ وزگە ءىرى بىرلەستىكتەرىندە دە جاۋدى جەڭىپ, اتا-بابا جەرىنەن قۋىپ تاستاۋعا دەگەن ورتاق ارمان-مۇددە قالىپتاستى. وعان قوسا, بوكەنباي مەن قازاق ەلىنىڭ باتىسىنداعى ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋ شارالارى كۇللى ءۇش ءجۇزدىڭ رۋلىق, تايپالىق توپتارىنىڭ بىرتىندەپ بىرىگە باستاۋى پروتسەسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولدى. بۇل يگى ءىس 1710 جىلعى قۇرىلتايدان سوڭ ءالىم ۇلىنىڭ, باي ۇلىنىڭ جانە جەتىرۋدىڭ شاعىن رۋلىق اسكەري توپتارىنىڭ كىشى ءجۇزدىڭ جالپى جاۋىنگەرلىك قوسىنىنا اينالۋىنان باستالعانى انىق.
يرينا ەروفەەۆا
اۋدارعان
مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى
(جالعاسى بار)
