بايىمبەتوۆ فورمۋلاسى

... الماتى. تاۋ بوكتەرىندەگى ەكى قاباتتى كوتتەدج. تەمىر داربازا پۋلت­پەن باسقارىلىپ, جىلجي اشى­لىپ, كولىك اۋلاعا كىردى. شاعىن الما باعى كوز اربايدى. قوڭىر-قىزىل اپورت ماۋەلى جەمىسىمەن قىزىقتى­­­رادى. اياسىنا ءتۇرلى ساكى, تەربەلىستى ورىندىقتار قويىلعان ەكەن. ءناتى نەمەرەلەردىڭ ويىن كورىگى قىزاتىن الاڭقاي وسى بولسا كەرەك. ۇيىسا وسكەن كوك ءشوبى ۇلكەن-كىشىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, جالاڭاياعىن قى­­­­تىق­­­­تاي جونەلەتىندەي... وسى قى­­­زىق­­­تىڭ ءبارىنىڭ يەسى – وتاعاسى فا­­­­­زىلحان بايىمبەتوۆتىڭ جوقتىعى سەزىلىپ, وي اۋىرلاپ, كوڭىلدى مۇڭ تورلاي باستاعاندا, ىشتەن ەلۋ جىلداي وتاسقان زايىبى روزا سۇلەيمەنقىزى جاكەجانوۆا كورىندى. ءبا­­­كەڭ­­­­دى ءبىر كەزدەرى عاشىق ەتكەن, شاڭىراعىن مەيىرىم شۋاعىنا ءبو­­لەگەن, جارىنىڭ عىلىممەن الاڭسىز اينالاسۋىنا جان-جۇرەگىمەن دانە­­­كەر بولعان, بۇگىنگى بايسالدى دا سۇيىكتى اجە روزا. سىڭارىنان ايى­­­رىلعان اققۋداي جانارىنان ساعى­­­­نىش جاسى مولتىلدەپ, سىڭسىعانداي بولدى... ءۇنسىز ەگىلەدى... ەرىن جو­­عالت­قان بەس ايدان بەرى سىلىنىپ, جۇدەۋ ءجۇزى سولعىندانىپ, كوز نۇرى ءبا­سەڭ­سىپ, ورنى ەندى ەش تولمايتىن اردا­عىن جوقتاۋعا ءبىرجولا مويىن ۇس­ىنعانى, تاس-ءتۇيىن بەكىنگەنى سەزىلەدى... باسۋ ايتتىق. تورگە وتكە­نىمىزدە, فازىلحان اعامىز ءتىرى جانداي بو­­­لىپ, ۇلكەن پورترەتىنەن جايدارى جى­مي­ىسىمەن كورىنە قالدى-اۋ... انا­سى ماكىش كەيۋانانىڭ سۋرەتى دە ۇلى­مەن جاناستىرىلا قويىلىپتى... اكە بەينەسى دە بۇلدىرايدى... كەشەگى داۋرەن سۇرگەندەر – بۇگىن جوق! جانسىز بەينەلەر. سۋرەتتەن عانا يشارا جاسايتىنداي. اتا-انا ءۇش ۇل ءوسىردى: نازارحان, فازىلحان جانە ساعىنعان. سوڭعىسى استانادا تۇرادى. اكەدەن ەرتە ايىرىل­عان­دار­دى اۋلەت ۇلكەنى بوپ قالعان نازار­حان قارا ەڭبەگىمەن قىبىرلاپ ءجۇ­رىپ, وقىتتى, ادام قىلدى. فازىلحان با­ۋىرى الەمگە ايگىلى وقىمىستى بول­دى. كوزى جۇمىلعانشا ءىنىسىنىڭ ابى­رويىمەن ماساتتانىپ ءجۇرۋشى ەدى. باكەنە دەنەلى, بويى كىشكەنە, شالت قيمىلدى شىمىر جاننىڭ مال باق­قاننان باسقا كاسىبى بولمايتىن. ءۇن-ءتۇنسىز ەڭبەگىن ىستەپ, ادال تەرىن توگىپ, ءتولدى قۇنتتاپ ءوسىرىپ, ەل باي­لىعىن ەسەلەگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. مۇنىسىن مىندەت قىلمايتىن. بيلىكتەن ەشتەڭە دامەتپەپتى. ەڭبەگى جانىپ, باۋىرلارى امان بولسا, سوعان تاۋبەشىل ەدى, باسقا ەسەپتى بىلمەيتىن. سۇرانشاقتىعى جوق. ءتىپتى ماڭداي اقىسى – اقشانىڭ مورىنە قاراپ جاتپايتىن, شەشەسىنە بەرە سالادى. «فازىلحان ميىمەن جۇمىس ىستەيدى عوي. قۋعان عىلىمى اۋىر دەسەدى, سونىڭ قاجەتىنە جاراتشى»,– دەيتىن اناسىنا. اناسى ماكىشتىڭ قولىنان نە جۇمىس وتپەدى. يىلمەيتىن ەمەندى كورىپ, سول كىسىنى ويلاڭىز. كۇنى-ءتۇن تىزە بۇكپەي ءجۇرىپ, شيەتتەي بالالارىن ەرجەتكىزدى. ارقاي­سى­سى ءوز بيىگىن الىپتى. مالشى, عالىم جانە ەسەپشى... ءبارى دە كەرەك مامان­­­دىق. مىنا دۇنيەنىڭ قابىرعاسىنا كىرپىش بولىپ قالانا بىلگەن. تۋعان جەردەن ءبىر ەلى اجىراماي ەڭبەك ەتكەن نازارحاننىڭ قوعام ما­­لىن باققان كەشەگى التىنسارين ات­ىنداعى كەڭشار (قوستاناي وبلى­سىنىڭ جانگەلدين اۋدانى) جەكەشەلەندىرىلىپ, بەرەكەسى قاشا باستاعان تۇستا فازىلحان ءىنىسى اۋىلعا بارا قالادى. ماكىش انا ساندىعىن اشىپ, كىشىگىرىم توي جاسايدى. مارقۇم شەشىلىپ, شەشەن سويلەيتىن, وي تا­­مى­زىعى ءاماندا مازداپ جانىپ تۇرا­تىن­­داي تاپقىر, اقىلگوي, ارعى-بەر­گىنى سارالاپ تۇيىندەپ, قاجەتتىسىن ۇستانىمىنا لايىقتاي قوياتىن ناعىز كەسىمدى كىسى ەكەن. فازىلحاننىڭ وڭا­شاداعى اڭگىمە اۋانىنا قاراپ وتى­رىپ: «ءتۇبى بۇل جەر يەسىز قالادى عوي, كوشىپ جاتقاندار كوپ. اتا-بابا ايماعىن وزدەرىڭ ۇستاپ قالىڭدار»,– دەگەندە, ۇلىنىڭ ونسىز دا ۇلكەن كوزى شاراسىنان شىعىڭقىراپ, انا ءسوزىن باسىن يزەپ قۇپتاپ قويعان. انا ءدوپ ايتىپتى, ۇلى سول اقىلدى كەيىن ىسكە جاراتىپتى. سول اتامەكەنىندە فازىلحان قورا سوقتىرىپ, مال ءوسىرت­كىزىپ, ەگىن ەككىزە باستاعان ەدى. تۋعان جەرىنىڭ ءتۇتىنىن قايىرا تۇتەتكەن. اتتەڭ, دەمى ءۇزىلدى... اماناتى ۇرپا­عىنا اۋىستى. قالادا وسكەن ۇلى نۇرلان الگىندەي جۇمىستىڭ بارلىق تاۋقىمەتىن وزىنە الىپتى. اقىرعى دەمى تاۋسىلاردا قايران باكەڭ تىنىسى تارىلىپ, كوزى جارق-جۇرق ەتىپ, ايگۇل, نۇرلان, بايان با­لالارىنىڭ اتتارىن اتاپ, ەمىرەنىپ جاتىپتى... سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, ءوزى تاربيەلەپ جۇرگەن شاكىرتىنىڭ عى­لىمي اتاعىن قورعاعانىن كورە ال­مايمىن-اۋ دەپ وكىنىپتى, جارىقتىق. بالكىم ەسىنە روزاسىنا بىرەر كۇن بۇرىن كۇبىرلەپ ەسكەرتكەن ءوتىنىشى دە ساناسىن نايزاعايداي وسىپ وتكەن بولار؟ اۋىز بارمايتىن ەمەۋرىن ەدى. بىراق ومىرمەن ءتۇبى قوشتاسارىن سەزگەن اقىلمان, اسىل جاراتىلىس ىشىندە بۇگىپ قالا الماپتى. ءوزىن ەمەس, اناسىن اسقاقتاتقىسى كەلگەن شىعار. «جازىپ الشى», دەپ قيىلىپتى رو­زاسىنا. جارىنىڭ دا جانىن سىز­دا­تاتىنىن بىلسە دە, ايتپاۋىنا بول­­ماپتى. ۇزىك-ۇزىك ەتىپ جازدىرتىپتى. باستاپقىدا باسىن الا قاشقان زا­­يى­بى كونگەن. ءار ءارىپتىڭ تىكەنىن ءجۇ­رە­گىنە كىرش-كىرش سۇعىپ وتىرىپ جا­­­­­­­­زىپ­تى: «ەڭبەك – ءومىر, نەگىزىڭ, دەگەن ۇلى ءفالسافا. سۇتىمەنەن انامنىڭ, ءسىڭدى مەنىڭ قانىما!» «فازىلحان دەرسىڭ. قۇلپىتاسقا جازدىرتشى, ءساۋ­­لەم!..» ورتاق وكسىك! ماحاببات وكسىگى! اناسىنىڭ سۇتىنەن قانىنا تاراعان ۇلى ەڭبەكقورلىق قاسيەتىنە سوڭعى تابىنۋى ەكەن. وتانىن تەك جاسامپاز ەڭبەك كوتەرەتىنىنە سەن­گەن­­­دىگىنىڭ يشاراسى ەكەن... قارا­­­پاي­­ىم ەڭبەككە عۇمىر بويى مالىنىپ وتكەن ەستى جاننىڭ, عالىمدىق اتاعى مەن ابىرويىن الەمگە جايعان سول ەڭبەككە دەگەن سوڭعى قۇرمەتى مەن تابىنۋى بولىپتى-اۋ, بۇل وسيەتى. ... قىتايدان جاساتتىرعان قۇل­­­پى­تاستا بەدەرلەنىپ, انا مەن ەڭبەك­­تىڭ ماڭگى دارىپتەلۋى تۇر! ومىردەن ەڭبەكسىز ءمان ىزدەمەگەن عالىمنىڭ ەرەسەن قايراتى مەن ىستىق جۇرە­گىنىڭ تىرشىلىكتى قيماعان ءلۇپىلى دە كەڭساي سامالىمەن ارالاسىپ, بەتتى ىزعىرىعىمەن قاريتىنداي... رۋحى ونىڭ ءبىر تومپەشىككە سىيمايدى عوي, ەندى قايتىپ كورىنبەسە دە اپ-انىق بەينەسى كوڭىلدەن كەتپەس... 72 جاس عۇمىرىندا وشپەستەي ءىز قالدىرىپ كەتكەن ەكەن. ونداعان مەملەكەتتىڭ عا­­­لىمدارى وكسىك بۋعان قارالى سوزدەرىن فازىل­­­حاننىڭ وتباسىنا تەگىننەن-تەگىن جولدادى دەيسىز بە؟ باكەڭ تۋرالى وتكەن شاقپەن سويلەۋ, ارينە, اۋىر. ءبىر جەڭىلى – ونىڭ جارقىن ءومىرى, عالىم­­­­دىق كۇردەلى جولى, ۇستازدىق بايسالدى كەلبەتى, وتبا­­­سىلىق ماحاب­­­باتقا ءبو­­لەن­­­گەن ونەگەسى, ءفاني ءدۇ­نيە­­­گە اقىن كوزىمەن قا­راپ, جۇرەگىنەن جىر شو­عىرىن ۇشىرعان تازا دا پاك كوڭىلى, ءبارى-ءبارى ۇمىتتىرماي, ساعى­­­نى­شى­مىزدى ەسەلەي ءتۇس­پەك. اتاعى جەر جارعان­داي ەكەن-اۋ. سوندا دا قاراپايىمدىلىعىمەن ەلەۋ­سىزدەۋ جۇرۋگە تىرىسىپتى. كو­كىرەك كەرمەي, كىشىپەيىل كۇيىندە ءوت­ىپتى. ماق­­­تانباپتى. ماراپات كۇتپەپ­تى. بىزدە كەيدە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ جاتادى عوي. كەۋدە سوعىپ, كوزگە ءتۇس­كىسى كەلمەگەندەردى كۇرەسىنگە لاقتى­رىپ تاستاپ كەتە باراتىن كەلەڭسىز ادەت بار. ايتپەسە ونىڭ كەۋدەسىنە ەڭ بول­­­­ما­­­عاندا ءبىر ۇكىمەتتىك مەدالدىڭ قا­­­دالماعانىن قالاي تۇسىنەرمىز؟ ءاي­­­تەۋىر, تاۋەلسىز «تارلان» سىيلى­عىن الىپتى. وسى سىيلىقتىڭ پار­قىنان-اق باكەڭنىڭ بارلىق بولمىسى اڭعا­­­رىلىپ تۇرعانداي: جالعان ەش­نار­­­سەگە دامەلەنبەيدى, ەڭبەگىن سات­پاي­دى, تاڭداعان عالىمدىق تۋرا جولى بار, بۇرىستى دۇرىستاۋ ءۇشىن كۇرە­­سەدى, ادىلدىكتى تۋ ەتىپ جۇرەگىنە تىككەن تۇلعا ەدى. وزىنە جاقپاعان, نەگىزسىز پايىم ەستىدى مە: «ا-ا!»,- دەپ اڭتارىلا وتكىر, ۇيالى كوزىن الايتىپ جىبەرىپ, جان-جۇرەگىنىڭ قارسىلىعىن لەزدە سەزدىرىپ, ايىلىن تەز جيا قوياتىن قايتالانباس بولمىستى ەرەن مىنەز يەسى ەكەندىگىن تانىتاتىن. جابىرلەنگەننىڭ جانىن جادىراتۋعا ۇمتىلاتىن. جازىقسىزعا اراشا ءتۇ­سەر بولسا, دوكەيىڭنەن دە ىقپاي, جونسىزدىگىن بەتىنە باسىپ, ۇيالتىپ تاستايتىن. وندايدا ءسوزى دە ۋىتتى, شىنشىل, تاۋىپ ايتىپ, رەتسىزدىكتى شىدەرلەيتىن. وسى لاۋازىم يەسى ءتۇبى پەندەلىك ءبىر شارۋامدى تىندىرىپ بەرەر-اۋ, دەيتىن باقاي ەسەپتەن ءمۇل­­دە ادا بولاتىن. ول ادەپسىز, اكىرەڭ­­دەگىش جان ەكەن, سازايىن تارتقى­­­زاتىن. ال كوڭىلىن تەربەرلىك جايتكە بالاداي قۋانىپ, تىلەك قوسىپ, ءبىر جىلى سوزگە كوزىنىڭ جاسى ءمولت ەتىپ كەلىپ قالاتىن نازىك ءيىرىمدى قۇبىلىس ەدى-اۋ! دوس-جاراندارىنىڭ تويىنا ءبىر جاپىراق ولەڭسىز بارمايتىن. شابىتتانىپ وقىپ بەرگەندە, كوزى­­­نەن جالىن ۇشقىندايتىن. وزگەنىڭ قۋانىشىن وزىنىكىنەن ارتىق باعالا­ۋىنىڭ كورىنىسى ەدى عوي. سويتكەن باكەڭ قازاقتىڭ كورنەكتى عالىم-فيزيگى ەكەن. ەلىمىزدەگى پلازما في­­­زيكاسى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اتاسى بولىپتى. «بايىمبەتوۆ فورمۋ­­لاسى» دەگەن اتپەن ونىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى, دەربەس مودەلدەرى شەت ەلدەردە ناقتى كورىنىسىن تاۋىپ ءجۇر. قازىرگى ۋاقىتتا اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيانىڭ بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جانە عىلىمي ۇيىمدارىندا, ف. بايىمبەتوۆ پەن ونىڭ شاكىرتتەرى العان جۇيە ءبول­­­شەكتەرىنىڭ اسەرلەسۋ مودەلى نەگىزىندە تىعىز پلازمانىڭ قاسيەتتەرىن تەوريالىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ ارقىلى زەرتتەيتىن عىلىمي توپتار جۇمىس جاسايتىنىن ەسكەرگەن ابزال. قر ۇعا اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتو­­­رى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تەك وسى وقۋ ورنىندا 38 جىل ەڭبەك ەتكەن كەزىندە ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 50-دەن اسا دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالىپتى. ونىڭ ت.رامازانوۆ, ن.جۇمامۇحامبەتوۆ, يۋ.ار­­­حي­­­پوۆ, ب.ىبىراەۆ, ا.ءداۋ­­­لەتوۆ سىندى شاكىرت-ءىزباسارلارى بۇگىندە ۇستازى باستاعان ۇلاعاتتى ىستەردى ودان ءارى تابىستى جالعاستىرۋ ۇستىندە. ول ءوز ۇجىمىندا جانە قازاقستان جوعارى مەكتەبىنىڭ كەڭ قوعامداس­تى­عىن­دا ۇلكەن ابىرويعا يە بولىپ, ەلىمىزدە جانە شەتەلدە پلازما فيزيكا­سى سالاسىنىڭ ءىرى مامانى رەتىندە تانىمال بولعان. 300-دەن استام عى­لىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى, ولار حالىق­ارالىق رەيتينگتىك جۋرنالداردا جا­­ريالانعان. كوپتەگەن بەدەلدى الەم­دىك سيمپوزيۋمدار مەن كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاساپ, سانا مەن اقىلدىڭ تەرەڭ­دىگىنە تامسانتتى. ۇلى جاراتىلىستىڭ ۇلى دا ءمىنسىز باستاۋلارى بولادى. سونداي سارابدال جولعا تۇسە ءبىلىپتى فازىلحان. تاعدىر تەكتىنى تاڭداي بىلەدى. يى­عىنا باتپان جۇك ارتادى. يىلمەيتىندەرىنە عانا يلىگىپ, پەيىل بىلدىرەدى. ايتپەسە تۋ-ۋ تورعايدىڭ تۇكپىرىن­دە­گى مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەندەردىڭ سا­نا­تىندا الماتىعا كەلىپ, قازپي-گە ءتۇسىپ, 1959 جىلدىڭ كۇزىندە ءۇشىنشى كۋرستى باستاعانىنا ءبىر اي شاما­سىندا فازىلحان وزىنە وزگەشە تاڭ­داۋ بولارىن ويلادى دەيسىز بە. ەسىل-دەرتى وقۋعا اۋعان شاكىرتتىڭ بىلىمگە دەگەن سۋسىنىن قاندىرۋ باسقا جاق­تان بۇيىرىپ تۇر ەكەن. رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىندا كسرو عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ ءسىبىر بولىمشەسى جانى­نان ۋنيۆەرسيتەت اشىلىپ, سو­عان ءار ەلدەن ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنتتەر­دى تارتۋ جۇمىسى باستالعاندا, مۇن­داعىلار ەش ويلانباستان 9 بالانىڭ قاتارىندا فازىلحاندى ۇسىنعان عوي. ءسويتىپ ەل نامىسىن قورعايتىن اسا دارىندىلار جاڭا وقۋ ورنىندا ءبىر كۋرس تومەن ءتۇسىپ, ءبىلىم جارى­سىنا بەلسەنە كىرىسىپ كەتكەن ەدى. ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان ۋاقىتىن ەڭ باقىتتى كەزەڭ رەتىندە باعالايتىن فازىلحان كسرو عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە تانىمال وقى­مىس­تىلاردان ءدارىس تىڭداعانىن ءار­دايىم ايتىپ جۇرەتىن. قايسىبىرىن جىكتەرسىڭ – م.ا. لاۆرەنتەۆ, س.ل. سوبولەۆ, س.ا. حريستيانوۆيچ, ۆ.ل. كونتوروۆيچ, يۋ.ن. رابوتنوۆ... بۇ­لار­دىڭ الدىن كورگەندەر عىلىمعا باسىبايلى قۇمارتپاۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان ەكەن. سولاي بولىپ شىقتى. ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا تۇڭعىش لەنيندىك ستيپەنديات اتانعان ول وقۋىن ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامدادى. ءبىر اقجارىلقاپ اڭگىمە كەزىندە باكەڭ اتاعىنان ات ۇركەرلىكتەي ۇس­تازدارىنان العاشقى ەمتيحاندا «5» باعاسىن قالاي العانىن ايتقانى بار. التى ساعات بويى سىناق ۇستىندە وتى­رادى. ەمتيحاندى 2-3 پروفەسسورمەن قوسا 5-6 كومەكشىسى الىپ, ارقالاي سۇراق قويىپ, ەسەپ شىعارتتىرىپ, جالپى ءبىلىم دەڭگەيىن ءار ادىسپەن بەز­بەندەپ كورىپ, ابدەن «تارت­قى­لاي­دى» ەكەن. كەزەگى كەلگەندە جاۋاپ بەرىپ, مۇدىرمەي ەكپىندەگەن ول ءبىر كەزدە شىم ەتە قالعان وڭ جاق سامايىن سۇق ساۋساعىمەن باسا قويعاندا جۇق­قان قاندى كورىپ شوشىپ كەتسە دە, بايقاتپاۋعا تىرىسادى. بىراق ونى­سىن رازىلىقپەن باعا قويىپ جاتقان ۇستازى سەزىپ قالىپ, تاڭعالعاننان جىميا بەرىپتى... وزىنە شامادان تىس كۇش ءتۇسىرىپ, زورىعىپ كەتىپتى... سودان بەرى ەڭبەكتەن ءلاززات الۋدى ءومى­رىنىڭ باستى شارتى ەتىپ قوي­عانداي ول. ومىردەن وزعانشا ەڭبەككە ىقى­لاسىن جوعالتپاي, ءالسىز كۇيىمەن قىز­مەتىنە بارىپ, ۇستازدىق پارىزىنا بارىنشا ادال بولعان اقيىق اعا ەدى. تۇنگى ساعات ۇشكە دەيىن كابينەتىنەن شىقپايدى ەكەن. جۇمىسقا كەتتىم دەيدى, ورالادى. تاعى وي ەڭبەگىنە ءتۇسىپ كەتەدى. ءتىپتى زايىبى روزا: «مۇنشاما شەتەلگە قالاي ىسساپارعا شىعىپ ۇلگەرگەن», – دەپ تاڭعالىسىن جاسىرمايدى قازىر. ف. بايىمبەتوۆتىڭ عالىمدىق جو­­­لىنداعى ەرەكشەلىكتەر سانقيلى. ول 1965 جىلى تبيليسي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تەوريالىق فيزيكا ماماندىعى بوي­ىنشا قابىلدانىپ, 1969 جىلى كان­ديداتتىق, ال 1985 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىق­تى. ول كەزدەگى گرۋزيانىڭ عىلىمي الەۋەتى بۇكىل الەمدى دىرىلدەتىپ تۇر­عانىن ەسكەرسەك, قازاق با­لا­سىنىڭ ونداعى قانداي سى­­­­ناقتان دا كەۋدەلەنىپ, قاسقايىپ شىققانىن ءالى تالاي ماقتان ەتە بەرەرمىز. عالىمنىڭ ەكى ۇلكەن بەلە­سىنىڭ قورعالعان تاقىرىپتارى بى­لايشا اتالادى: «ءالسىز تۋربۋلەنتتى پلازماداعى تاسىمال قۇبىلىستار» (كانديداتىق جۇمىسى) جانە «تىعىز گازدارداعى جانە پلازماداعى تاسى­مالداۋ پروتسەستەرى مەن رەلاكسا­تسيالىق قۇبىلىستار» (دوكتورلىق جۇمىسى). ديسسەرتاتسيانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى مەن ناتيجەلەرى الدىن الا كسرو-داعى وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارىمەن تالداۋعا سالىنىپ, بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيالار مەن ءىرى عىلىمي ورتالىقتارداعى عىلىمي سەمينارلاردا باياندالعان بولاتىن. زەرتتەلىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ماڭىز­دىلىعىن جانە ونىڭ كەرەمەت ناتيجەلەرىن عۇلاما عالىمدار كەلىسىپ, مويىندايدى. جىلىنا 800, 900 (شەتەلدە 200 ساعاتتان اسپايدى) ساعات پەداگو­­گي­كا­لىق جۇكتەمەنى قالتقىسىز ورىنداي ءجۇرىپ باكەڭ عىلىم ورىنە تالماستان قانات قاعىپتى. قانشاما قىزمەتتىك ساتىلاردان ابىرويمەن وتكەن. 1973 جىلدان بەرى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە دوتسەنت, پروفەسسور, وپتيكا جانە پلازما فيزيكاسى كافەدراسىنىڭ مەڭ­گە­­رۋشىسى, فيزيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكا­­­­­نى, وقۋ جۇمىسى جونىندەگى پرورەكتور, عىلىمي جۇمىس جانە حا­لىق­­­ارالىق بايلانىستار جونىندەگى پرورەكتور بولىپ, زور بەدەلگە بولەندى. باكەڭ تۋرالى وتكەن شاقپەن ءسوي­لەۋدىڭ قيىندىعى ۋاقىت وتكەن سايىن سەزىلە تۇسۋدە. امال نەشىك؟ تەك ونىڭ عىلىمداعى وشپەس ىزدەرىنىڭ داڭعىلدانا تۇسەتىنىن ويلاعاندا, ك­و­ڭىل ءسال-ءپال جۇبانىش تابادى. تۋعان ۇيىندەي بولىپ كەتكەن ۋنيۆەرسيتەتى 175 ورىندىق ۇلكەن ءدارىسحانانى ف.بايىمبەتوۆتىڭ ەسىمىمەن اتاماقشى. قازىر بەزەندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ول تۋرالى دەرەكتى بەينەفيلم ءتۇسىرىل­مەك. ءومىرى مەن قىزمەتى باياندالاتىن ەستەلىكتەر كىتابى جارىققا شىقپاق. باسقا دا ۇيىمداستىرۋ شارالارى قىزۋ شەشىمىن تاۋىپ جاتقانى كوڭىل مارقايتادى. دەمەك, كۇللى سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ, لايىقتى ءىزباسارلار دايىنداعان, ءسويتىپ ءوز ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا قالت­قىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسىن تانىتىپ كەتكەن تاۋ تۇلعالى وقى­مىستىنىڭ بەينەسى ءاردايىم جادتا ساقتالماقشى. قازاق عىلىمىنىڭ جارىق جۇل­دىزى ومىرزاق سۇلتانعازيننىڭ زايى­بى رايحان اپاي باكەڭنىڭ ومىردەن وتكەنىنە 40 كۇن تولعاندا كوكىرەگى ايىرىلىپ تۇرىپ: «ومەكەڭ فازىل­حاندى دانىشپان دەيتىن. مۇنداي ءسوزدى ەكىنىڭ بىرىنە ايتا بەرمەيتىن. كوزى جەتىپ, شىنايى باعاسىن بىلگەندىكتەن ايتاتىن»,– دەپ سىر اقتار­عاندا: «ومىردەن كىم وزعانىن بىلەمىز بە؟» دەگەندەي, اڭتارىلىپ قالىس­قانداردى كورىپ وتىرعانبىز. ادامگەرشىلىگى مەن عالىمدىعىنا سىزات تۇسىرمەي, ەكىنىڭ ءبىرى ارمانسىز وتە الار ما ەكەن, بۇل جالعاننان. ول تۋرالى «ناعىز ازامات ەدى عوي» دەيدى كۇرسىنىسپەن. ول تۋرالى «ناعىز عا­لىم ەدى عوي» دەيدى تامسانىپ. بەلگىسىزدەۋ ءجۇرىپ كوپ تىندىرعان ەكەن. «بەلگىلىنىڭ» تىندىرعاندارىن بەلدەن بۋىپ, نامىسىن باساتىن دۋالى اۋىز ەكەن. عىلىمنىڭ تازالىعى ءۇشىن ناقتى ونەگەسىمەن بىتىسپەس كۇ­رەس جۇرگىزىپتى. شىنايى عالىم­نىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تابىستى ۇستازدىق ەتۋمەن بىرگە تاجىريبەلىك ءىسىن تاستاماي, ۇدايى زەرتتەۋ ەڭبەك­تەرىن جازۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ وتىراتىن. قازىر شە؟ «قۇرمەتتى» اكە­دەميكتەر كوبەيدى. قالتالى شە­نەۋنىك-عالىمداردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. عى­­لىمي تا­قىرىبىنا زەر سال­­­ساڭىز ستۋدەنتتىڭ رە­­فەراتى سەكىلدى, قىن­جىل­تادى. ءتىپتى كومپيۋتەر ار­قىلى تاپسىرىس بەرسە­ڭىز, عا­لىمدىق مە­­جە­ڭىز­دەن شى­عادى ەكەنسىز. ور­ىن­داۋ­شى تاپ-تۇي­ناقتاي ەتەدى. ءبارىن اقشا شەشكەن زامان. باكەڭ بىردە كەيبىر عالىمدار­دىڭ وزدەرىنىڭ زەرتتەگەن تاقى­رىپتارىن ەستەن شىعارىپ العانداي, ەنجار, نەمكەتتى جۇرەتىنىنە نالىعان بولاتىن. ينتەرنەتتەن ماقالا «قۇ­راستىرىپ», عى­لىمعا «سۇبەلى» ۇلەس قوسپاققا تىراش­تانىپ جۇرگەندەرىن سەزگەندە, جۇزىنە ءاجۋا, مىسقىل وي­ناپ شىعا كەلەتىن. تۋرالىقتى, ءادىل­دىكتى سۇيەتىن ول الگىن­دەي كۇيكى تىرلىككە توزبەۋشى ەدى. ءاسىلى, عالىم شىنشىل بولماي, عىلىم شىنشىل بولمايتىنىن ونە­گەسىمەن دالەلدەپ كەتكەن سيرەك تالانت يەسى ەدى ءبىزدىڭ فاكەڭ! وس­ىن­دايدا: «عىلىم ادامدى, مامان­دىعى بويىنشا بولسا دا, شىندىققا ءتار­بيەلەيدى. سەبەبى: تابيعاتتى الداۋ مۇمكىن ەمەس», – دەگەن دانالىق ءسوز ەسكە تۇسەدى. ايقاي-سۇرەڭسىز, ءوزىن-ءوزى دارىپتەۋسىز دە عالىم اتانىۋدىڭ ونە­گەسىن كورسەتىپ كەتىپتى-اۋ! ناعىز ەڭ­بەك سىرت كوزگە ەلەۋسىزدەۋ ءارى بەلگىسىز, جانىن تۇلەتكەندەي جۇيەلى, سول ازابىنا وراي ونىكتى بولاتىنىن ول ناقتى ىسىمەن دالەلدەپتى. بۇل – وزگە­لەرگە ساباق بولاتىن عاجاپ ونەگە. قا­زىر ءوزىنىڭ عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبە­گىن – جالاڭ ماراپات پەن ماداققا اينالدىرىپ, اسىرەشىلدىك داقپىرتى­مەن ىزدەنىسى مەن ۇلەسىن ساپ تىيىپ العاندار, ويلانسا, قانەكەي. وسىنشا بەدەل, اتاقپەن بيلىككە جاعىنىپ, ادام سالىپ, مەدال, وردەن سۇراپ الۋ قولىنان كەلمەدى دەيسىز بە؟ مارا­پاتقا اڭسارى اۋعاننان گورى, مارحا­باتتى ءبىر ءىس تىندىرعاندى قولاي كور­گەن عوي. ەڭبەگى سىڭبەي ابىروي العانشا, ەڭبەك ءسىڭىرىپ اتالماي قال­عانىن كۇيتتەگەن ەكەن. ول ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىندا سۇيگەن ءىسىن جۇرەگىنە سالماق ءتۇسىرىپ, جان-ءتا­نىمەن اتقارا بىلگەن, سوڭىنا جارقىن عىلىمي جاڭالىقتار قالدىرعان اسا ءىرى عالىم بولاتىن. ءبىرتۋار ويشىل ەدى. عىلىمدى ءومىرىنىڭ مازمۇنى مەن ماقساتىنا بالاپ, تەر توكتى. عىلىم وعان تىرشىلىك نارىندەي اسا قاجەت بولدى. جان قۇمارىنا اينالدى. ەندى عىلىمى عالىمىن اسپەتتەپ, كو­تە­رەتىن ەكىنشى ءومىر, قىمبات ءسات تۋدى. سول رۋحاني ءورشىل كەزەڭ, ساعىنتا تۇسەتىن ءسات ۇزاعىنان بولعاي! ... فازىلحاننىڭ قاراشاڭى­را­عى­­نان سىرتقا شىقتىق. سۇيىكتى زا­يى­­بى روزا بيىك باسقىشتا قازديىپ تۇر... وتپەستەي بولعان, قوس اققۋداي قيماس عۇمىر كەشكەن سول ءبىر ەسىل ۋا­قىت باس­تارىنان قالاي شاپشاڭ ىسى­رىل­عا­نى­نا اڭ-تاڭ. ارمانسىز دا ءتاتتى كۇن­دەرى جاعانى شاپشىپ ۇر­عى­لاعان اساۋ تولقىنداي كەرى جىلىس­تاپ كەتىپتى... روزا تۇر. جالعىز تۇر! كوڭىلى استان-كەستەن... داۋىل ال­دىن­داعى ءسال تى­نىشتىق پا؟ ۇرپا­قتا­رىنىڭ ەسەندىگىن تىلەگەن بايتە­رەك­تەي بايبىشە قا­سيەتتى بوساعاسىنان قايعى بۇلتىن سەر­پىپ تاستاپ, قۋا­نىش پەن قىزىققا, باقىتقا ءۇمىت­تە­نىپ اتتادى... ەڭبەكپەن كەرەگەسى كە­رىل­گەن ۇيدە اق تىلەك, پە­رىشتەنىڭ قۇ­لاعىنا شالىنادى-مىس! ... ۇندەمەي ءجۇرىپ, ءۇنىن العى عاسىرلارعا اسىرعان عالىم ەكەن عوي, ناعىز قازاق – فازىلحان ءبايىم­بەت ۇلى! قايسار ءالىم. الماتى.