«ەگەمەندى قازاقستان» 1992 جىل. سارسەنبى, 16 جەلتوقسان.
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
قازاقستاننىڭ ءوز جولى, ءوز بولاشاعى بار
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا جاساعان بايانداماسى
وسىدان 19 جىل بۇرىن جارىق كورگەن گازەتىمىزدىڭ بۇل مەرەكەلىك ءنومىرىنىڭ ءبىرىنشى بەتى جوعارىداعى تاقىرىپپەن اشىلىپ, وندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سالتاناتتى جيىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىرىنشى جىلدىعىنا وراي جاسالعان بايانداماسى بەرىلىپتى. ول بىلاي دەپ باستالىپتى: «قىمباتتى وتانداستار! بۇگىن ءبىز ەكى جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى مالىمدەگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. ارتقا كوز تاستاپ, وتكەن ۋاقىتتى ويشا جاڭعىرتقانىمدا مەن كۇردەلى سەزىم قۇشاعىندا قالامىن. ول كوپتەگەن وقيعالارعا تولى بولدى. ول ءوزىمىزدىڭ ەسىمىزدە, ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ جادىندا ساقتالىپ قالارى ءسوزسىز. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى, ەڭ ماڭىزدى ىرگەتاسى قالانعان, جاڭارعان قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى, تۋى مەن گيمنى دۇنيەگە كەلگەن, پلانەتامىزدىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى تانىپ, ءبىزدى ءوزىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك وتباسىنا قابىلداعان كۇندەر بولاتىن. بۇل كەز كەلگەن حالىق ءۇشىن باقىتتى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۋانىشتى وقيعا». مەملەكەت باسشىسى وسىلاي دەي كەلە, ەندىگى كەزەكتە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ەلىمىزدى ينتەگراتسيالاۋ پروتسەسى قانشالىقتى قيىن ەكەندىگىن, وندا قازاقستان وزىنە لايىقتى, تەڭ قۇقىلى جانە قۇرمەتتى ورنىن العىسى كەلەتىنىن, قوعام بۇرىنعىسىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردىڭ ستيحيالى دامۋىنىڭ قىسپاعىندا قالىپ وتىرعاندىعىن, نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ وسىناۋ كەزەڭىندە ونى اۋىزدىقتاۋدىڭ وڭايعا تۇسپەي جاتقاندىعىن ايتادى. «ءبىز وزىمىزدەن قايتا جاڭعىرۋ جولىنا تۇسۋگە كۇش-جىگەر تابا بىلگەندىكتەن دە ءبىر ورىندا شيىرلاي بەرمەي, قايتا تاڭداپ العان باعىتتا دايەكتى تۇردە باتىل قادامدار جاساۋىمىز كەرەك. مەن قانشا كۇش-جىگەر جۇمساساق تا, الەۋمەتتىك باعدارلانعان نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىپ تۇرمىن. ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي, ۇلتتىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا ەرەكشەلىكتەرىنەن تۇراتىن قازاقستاننىڭ وزگەشەلىگى نارىقتىق قاتىناستار قۇرۋعا دەگەن ءوز ءتاسىلىن ىزدەۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. الايدا, كەز كەلگەن ۇلتتىق ەرەكشەلىك نارىقتىڭ باستى, تۇپكىلىكتى ءمانىن قۇرايتىن ونىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن قالاۋىنشا وزگەرتۋگە مۇلدەم جول بەرمەيدى» دەپ اتاپ كورسەتەدى. مۇنان كەيىن پرەزيدەنت قالىپتاسقان قيىندىقتىڭ سەبەپتەرىن اشىپ كورسەتىپتى. ەسكى قۇرىلىمدار قيراتىلىپ جاتقان كەزدە وتپەلى كەزەڭنىڭ شىعىندارى بولماي قويمايتىندىعىن, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتاۋەلدى سيپاتى بۇرىنعى شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە توتەپ بەرە الماعاندىعىن, تمد ەلدەرىنەن قاجەتتى كولەمدەگى جەتكىزىلىمدەر توقتاتىلىسىمەن ءوندىرىس دەرەۋ قۇلدىراي باستاعاندىعىن ايتا كەلە «باسقا سەبەپ مىنادا, ءبىز ءبىرتۇتاس سومدىق ايماققا بايلاۋلىمىز جانە ونى بارىنشا ساقتاۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز, ويتكەنى, ول نەگىزىنەن بارلىعىمىز ءۇشىن ءتيىمدى. دەگەنمەن, قولما-قول اقشانىڭ جەتپەۋى, قازاقستان بەرگەن ونىمدەر ءۇشىن 200 ميلليارد سومنان استام قارىزدار بولىپ وتىرعان تمد ەلدەرى تاراپىنان تولەم تولەنبەۋىنىڭ وسە ءتۇسۋى, تاياۋ بولاشاقتا بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ ناقتى بولاشاعىنىڭ جوقتىعى – وسىنىڭ بارلىعى ءوز ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋگە ءبىزدى ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن» دەپ ەلىمىزدى سول تۇستا تىڭعىلىقتى تۇردە ازىرلەنىپ جاتقان دەربەس ەكونوميكالىق ساياسات قۇرۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءپىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, ياعني تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ءىشىنارا ەسكەرتە كەتكەندەي بولىپتى. مۇنان كەيىن ەكونوميكادا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالا كەلە ۇكىمەتتىڭ تاياۋداعى ءۇش جىلعا جەكەشەلەندىرۋدىڭ تالدانعان باعدارلاماسىن جاساعاندىعىن, وعان مەنشىكتىڭ جەكە, اكتسيونەرلىك جانە باسقا دا فورمالارىنا رۇقسات ەتۋ, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭ اكتىلەرى, ماقساتى كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ بولىپ تابىلاتىن قۇرىلىمدار قۇرۋ, اقىر سوڭىندا, سالىق, قارجى-نەسيە جانە بانك جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ سياقتى نارىقتىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جونىندەگى قادامداردىڭ جاتقىزىلعاندىعىن, وسى ىستەردىڭ ءبارى نيەت بىلدىرگەن ءاربىر ادامنىڭ قاجەتتى كاسىپكەرلىك بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, قابىلەتى مول, ەڭبەكسۇيگىش, تاپقىر ادام ءوزىنىڭ بار مۇمكىنشىلىگىن تولىعىمەن كورسەتە بىلۋىنە باعىتتالاتىندىعىن اتاپ كورسەتىپتى. «بيىلعى اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىنىڭ قورىتىندىلارى بىزگە مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ سان-سالالى مىندەتتەرىن شەشۋدە وراسان زور دەمەۋ بولدى. ءبىزدىڭ ديحاندارىمىزدىڭ ءداندى داقىلداردان رەكوردتى ونىمگە قول جەتكىزگەنى ءمالىم. حالىقتىڭ كارتوپقا, كوكونىسكە, جەمىسكە دەگەن قاجەتى قامتاماسىز ەتىلدى. جەم-ءشوپتىڭ جەتكىلىكتى قورى دايىندالدى. مايلى جانە تەحنيكالىق داقىلدار ءوندىرىسى ەكى ەسە دەرلىك ءوستى» دەپتى. ەلباسى ءوز بايانداماسىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ماسەلەلەرىنە ەداۋىر دارەجەدە توقتالعان. سىرتقى ساياسي پروبلەمالاردىڭ بارعان سايىن مازمۇندى بولا تۇسكەندىگىن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بەلسەندى ساياسي ديالوگ جۇرگىزىلۋدە ەكەندىگىن, تۇركيامەن دوستىق پەن ىنتىماق بەكىپ كەلە جاتقاندىعىن, اراب مەملەكەتتەرىمەن قاتىناستار جولعا قويىلا باستاعاندىعىن ايتا كەلە «ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىز ءۇشىن ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەننەن جانە قازاقستاندىقتاردىڭ بەيبىت ءومىرىن قورعاۋدان ارتىق مىندەت جوق. مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ءبىزدىڭ رەسەيمەن قاتىناسىمىز. ءبىز ونىمەن دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى ۇزاق مەرزىمدى شارت جاساستىق. الايدا, ءتيىمدى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنەن تىس جاعدايدا ايماقتاعى ناقتى قاۋىپسىزدىك تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىز ازياداعى سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا, ازيا قاۋىپسىزدىگى مەحانيزمدەرىن قۇرۋعا باعىتتالعان شارالاردى قولدايمىز» دەپ اتاپ كورسەتىپتى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىمەن ءوزارا قاتىناس ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالعان. پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ سوڭىنا تامان شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قاراساق, ازىرگە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ وتكەننىڭ ەسكى داعدىسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن, جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ءوزىنىڭ زاڭى, ءوزىنىڭ جولى, ءوزىنىڭ بولاشاعى بار مەملەكەت ەكەندىگى فاكتىسىن تۇبەگەيلى تانىپ-بىلمەگەندىگىن ايتادى. «مەن سىزدەردى قاجىرلى ەڭبەككە, شىدامدىلىق پەن ۇلتتىق كەلىسىمگە شاقىرامىن, ويتكەنى, تەك وسى ءۇش فاكتور عانا حالىق ءۇشىن العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋدىڭ بەرىك كەپىلى بولا الادى. مەرەكەلەرىڭىز قۇتتى بولسىن, قىمباتتى قازاقستاندىقتار!» دەپ ءسوزىن اياقتاپتى.
جاس رەسپۋبليكاعا – ءسات ساپار
بۇل رەپورتاج 1992 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا قازاقستان ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىرىنشى جىلدىعىنا ارنالعان جۇرتشىلىقتىڭ سالتاناتتى جينالىسىنا ارنالىپتى. جينالىستى جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشىپتى. سونان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدىعى تۋرالى بايانداما جاساعاندىعى ايتىلادى. ءسوز سويلەۋشىلەردىڭ اراسىندا جوعارعى كەڭەس كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋري يلياشەنكو, حالىق جازۋشىسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, قىرعىزستاننىڭ ۆيتسە-پرەمەرى ابدۋعالي ەركەباەۆ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ومىرزاق سۇلتانعازين, شىمكەنت قالاسىنداعى بالالار باقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تاتيانا مارتىنەنكو جانە باسقالار بولىپتى. سالتاناتتى جينالىس قازاقستان ونەر شەبەرلەرىنىڭ كونتسەرتىمەن اياقتالعان.* * *
تاۋەلسىزدىك تۋىن تىكتەيىك
گازەت ءتىلشىسى عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ مەملەكەتتىك جالاۋدىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆپەن جۇرگىزگەن بۇل سۇحباتىندا قازاقستاننىڭ كوكبايراعى قالاي دۇنيەگە كەلگەندىگى جايلى ايتىلادى. – مەملەكەتتىك تۋعا ارنالعان بايقاۋعا 600-دەن استام جوبا ءتۇستى. ىرىكتەۋدەن ءوتكەننەن سوڭعى ءتورت جوبا كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن جوعارعى كەڭەستىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلدى. ارينە, تۋ ءتوڭىرەگىندە ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ, ۇسىنىستاردىڭ بولعانى راس: بىرەۋلەر جالاۋدان سەگىز بۇرىشتى جۇلدىزدىڭ بەينەسىن كورگىسى كەلەتىنىن, كەلەسىلەرى قازاقتىڭ كيەلى دۇنيەسى – شاڭىراقتى سالۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى. دەگەنمەن, بۇل ۇسىنىستار مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىعا قويمادى. ءسويتىپ, ءوزگەشە جوبا جاساۋعا بەكىندىم. بايقاۋدىڭ اياقتالۋىنا ءۇش كۇن قالعاندا جاڭا جالاۋ جوباسىن جاساۋعا كىرىستىم. سەبەبى, الدىڭعى جاسالعان جوبالارىما كوڭىلىم تولماعان-دى. سونىمەن, سوڭعى جاسالعان جوبا جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ءتول تۋىنا اينالدى, – دەپ جاۋاپ بەرەدى شاكەن نيازبەكوۆ ءتىلشى سۇراعىنا. سونداي-اق «قاشاندا قازاقستاننىڭ ءمارتەبەسى عالام دەڭگەيىندە اسقاقتاپ, كوك بايراعىمىز كوك ءجۇزىندە جەلبىرەي بەرسىن! بۇل دا قازاق حالقىنىڭ مەرەيىنىڭ بيىكتىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى ەمەس پە» دەپ ءتۇيىن ءتۇيىلىپتى.* * *
داعدارىسقا قارسى شۇعىل شارا
قولدانعاندا عانا تاپشىلىق تىعىرىعىنان شىعا الامىز
گازەتتىڭ پارلامەنتتەگى ءتىلشىسى رىسبەك سارسەنباي ۇلى جازعان وسى ماقالادان سول كەزدەگى ەل ومىرىندەگى باستالىپ كەتكەن قيىندىقتار ايقىن سەزىلىپ تۇر. «ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ون ايىندا وندىرىلگەن ۇلتتىق تابىس وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 17,4 پروتسەنتكە, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى – 16,2 پروتسەنتكە, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى شىعارۋ 23,1 پروتسەنتكە كەمىپ كەتكەن, ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋعا جۇمسالعان كۇردەلى قارجى الدەقايدا ازايعان. ءسۇت ءوندىرۋ – 23, جۇمىرتقا – 19, ءجۇن – 17 پروتسەنت تومەندەگەن. ازىق-ت ۇلىكتىڭ بازارداعى باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى, ونى ادامداردىڭ قالتالى از بولىگى عانا ەركىن تۇتىناتىنداي ەتتى. وتپەي قالىپ, ۇزاق تۇرىپ بۇزىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى قوقىسقا تاستالىپ جاتىر. جەتپەي جاتسا, ءبىر ءسارى عوي!..» دەپ جازىلعان وندا. ماقالادا پرەمەر-مينيستر س.تەرەششەنكونىڭ بۇل جىلدى وتپەلى كەزەڭنىڭ العاشقى جىلى, مەملەكەتتىك ءتاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋ جىلى دەپ باعالاعاندىعى ايتىلادى. «ۇكىمەت وسى ۋاقىتقا دەيىن قول قۋسىرىپ سىرتتاي باقىلاپ قاراپ وتىردى, دارمەنسىزدىك تانىتتى دەۋ اسىلىق بولار. مينيسترلەر كابينەتى قۇلدىراعان جاعدايدى تەجەۋگە, تۇراقتاندىرۋعا, رەفورمانى ىسكە اسىرۋعا ەداۋىر كۇش سالعان» دەپ بايلام ءتۇيىلىپتى. بۇل ماقالا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ پارلامەنت الدىندا بەرگەن ەسەبىنە سايكەس جازىلعان. دەپۋتاتتار تەرەششەنكوعا كوپتەگەن سۇراقتار قويعاندىعى, جارتى كۇندىك ءماجىلىستىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى سۇراق-جاۋاپقا كەتكەندىگى باياندالىپتى.
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
