ءار ازاماتتىڭ قۇقى قورعالادى

قازاقستان تاۋەل­سىز­دىكپەن دامۋ جو­لىن­داعى 20 جىل جاسامپاز قوز­عالىسى­نىڭ قورى­تىن­دىلا­رىن ساراپتاپ وتىر. وسى جىلداردا ەلىمىز مەملەكەتتىك دا­مۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تارى بويىن­شا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 1995 جىلى قا­بىلدانعان اتا زاڭىمىزدىڭ ار­قاسىندا ءوت­كەن جىلدار اۋقىمدى وزگەرىس­تەردىڭ, جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جانە ساياسي قا­تىناستارعا كوشۋدىڭ كەزەڭى بول­دى. كونستيتۋ­تسيامىز قازاق­ستان­نىڭ دۇنيەجۇ­زىلىك قۇقىقتىق كەڭىستىككە كىرۋىنە, حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتى­ناس­تار ايا­سىنا قوسىلۋىنا, دەمو­كراتيا­لىق ينستيتۋتتاردىڭ دا­مۋى مەن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ينستي­تۋت­تاردى تۇبەگەيلى رەفور­ما­لاۋعا العىشارت تۋعىزدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلداردا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتا­ماسىز ەتۋ سالاسىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى ونىڭ بارلىق كورىنىستەرىندە قورعاۋعا باعىت­تالعان. كونستيتۋتسيالىق زاڭدى­لىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى نىعايتۋ ىسىندە باستى ءرول پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا بەرىلگەن, ولار قىلمىستىڭ الدىن الۋ, ازاماتتاردىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ جونىندەگى قاداعالاۋ جانە پروفيلاكتيكالىق شارالاردى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدا الەۋ­مەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىقتى, ازا­ماتتار­دىڭ ەڭبەك جانە ەكونو­مي­كالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى قام­تاما­سىز ەتۋگە باعىتتالعان تاپسىرما­لارىن ورىنداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتكەن 20 جىلى ىشىندە اتا زاڭىمىز تا­لاپتارىنا ساي 2009 جىلى ون­جىلدىققا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ قا­بىل­دانۋىنا بايلانىستى رەس­پۋبلي­كانىڭ بۇكىل قۇقىقتىق ءجۇ­يەسىنىڭ دامۋىندا كەزەكتى كەزەڭ باستالدى. وسى باعدارلامالىق قۇجاتتا قۇقىق قورعاۋ ورگانى­نىڭ ۇيىت­قىسى دەپ تانىلعان پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ەرەكشە ورىن ءبولىن­گەن. وسىعان وراي, ءبىزدىڭ الدى­مىزدا پروكۋرور­لار­دىڭ قادا­عا­لاۋشى قىزمەتى مەن ۇيلەستىرۋشى فۋنكتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان مىندەتتەر تۇر. وسى مىندەتتەردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋ ازامات­تاردىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق قۇقىق­تا­رىن نەعۇرلىم ساپالى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلباسىنىڭ «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىندا قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىندا قوي­عان با­سىمدىقتار مەن سترا­تە­گيالىق ءمىن­دەتتەر قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ قىزمەتىن ودان ءارى جاڭعىرتۋعا جانە جەتىلدىرۋگە, پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ ءتيىم­­­­دىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق جانە ۇيىم­داستىرۋ­شىلىق-قۇرىلىمدىق شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارادى. وسىعان وراي قادا­عالاۋ ورگاندارى الدىندا ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن, مەملەكەت پەن قو­عامنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان, قازىرگى زامانعى حا­لىقارالىق ستاندارتتارعا جانە قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە جاۋاپ بەرەتىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىن ودان ءارى دامىتۋ جانە جاڭعىرتۋ بويىنشا مىندەت قويىلدى. ءتيىمدى قۇقىق قورعاۋشى فۋنكتسيا قىز­مەتتىڭ باستى باسىمدىعى بولدى. رەفورما نەگىزدەلەتىن ماڭىز­دى قادام قىلمىستىق جازالاۋ سايا­ساتىن ىزگىلەندىرۋ بولىپ تا­بى­لادى. ەلباسى قىلمىستىق زاڭ­ناما مەن سوت تورەلىگىن قۇ­قىقتىق مەملەكەت ستاندارت­تا­رىنا كەلتىرۋ, قىلمىستىق جاۋاپ­تىلىق پەن جازا­لاۋ­دىڭ رەپرەسسيۆتىلىگى مەن اۋىرلىعىن ازاي­تۋ, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە زاڭ­دىلىق كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ مىندەتىن قويدى. ءبىز ازىرلەگەن زاڭ جوباسى قىلمىستىق زاڭ­ناما­نى ىرىق­تان­­دىرۋ ءما­سە­لەلە­رىنىڭ كەڭ اۋ­قىمىن قامتيدى. بۇ­دان باسقا, باس پروكۋراتۋرا قىلمىستىق زاڭ­نامانى قىلمىس­تىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستە زاڭ­دىلىق كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ءجو­نىندەگى زاڭدى ءازىر­لەۋشى بولدى. ىزگىلەندىرۋ ۇلكەن قوعامدىق قاۋىپ توندىرمەيتىن قىلمىس­تار­دى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ, ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار بو­يىنشا باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ تۇرىندەگى جازانى الىپ تاستاۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلا­نىستى ەمەس جازالاردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, كامە­لەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ قىل­مىستىق جا­ۋاپ­تىلىعىن جە­ڭىلدەتۋ سياقتى نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ءجۇر­گىزىلدى. تۇتاس العاندا ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندا­رىندا وتىرعان ادامدار­دىڭ سا­نىن ەداۋىر ازايتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. مەملەكەتتىك ءمۇد­دەگە   زيان كەلتىرگەن قىلمىستار تۋ­رالى ىستەر بويىنشا تاراپ­تاردى بىتىمگە كەلتىرۋ ينستيتۋتىن پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەي­تىلدى. قۇقىقتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ باسقا دا ماڭىزدى اسپەكتىلەرى تۋرالى ايتقاندا, ەل­باسى قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنا قاتىستى پروكۋراتۋرانىڭ ۇيلەس­تىرۋشى ءرولىن كۇشەيتۋ, سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدە پروكۋروردىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت­تىلىگىن ۇدايى اتاپ كورسەتەتىنىن ايتۋ كەرەك. وسى جاۋاپتى مىندەت پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ با­سىم باعىتتارىن قامتيدى, ولار­دى ىسكە اسىرۋ زاڭدىلىقتى بۇزۋدى بول­دىرماۋ جونىندەگى الدىن الۋ شا­رالارىنىڭ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدا باستى باعىت بولۋىن تالاپ ەتەدى. مىسالى, بۇگىنگى تاڭدا قىلمىس­تىق قاۋىپتى جاعدايدىڭ دينامي­كاسى نەعۇر­لىم جەتىلگەن پروفي­لاكتيكالىق شارالاردى قابىلداۋ ءۇشىن بۇكىل قۇقىق قورعاۋ بلو­گىنىڭ ارە­كەتتەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت­تىلىگىن كورسەتىپ وتىر. وسى­عان وراي, قۇقىقتىق قۇبىلىس­تاردىڭ با­رىن­شا كەڭ سپەكترى تۋ­رالى ەڭ تولىق جانە دۇرىس اق­پاراتتى الۋعا جانە ەڭ ماڭىز­دىسى, ونى زاڭدىلىق پەن قۇقىق­تىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە ۋاقتىلى ءارى ۇتىمدى پايدا­لانۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قا­داعالاۋ قىزمەتى ءۇشىن, سونداي-اق باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ار­نايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ تالداۋ جانە اقپارات­تىق-بولجاۋ جۇ­مىسىندا ماڭىزدى دەمەۋ بولۋعا ءتيىس. وسى ورايدا ازاماتتىق-قۇ­قىقتىق ستاتيستيكانى قالىپ­تاستىرۋعا, قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگانداردىڭ اقپاراتتار الماسۋىنا ىقپال ەتۋگە ارنالعان قاداعالاۋ ورگاندارىندا بەلسەندى ەنگىزىلىپ وتىرعان اۆتومات­تاندى­رىل­عان اقپاراتتىق جۇيە­لەر ەداۋىر كومەك كورسەتۋگە ءتيىس. مىسالى, قىلمىستار مەن وقي­عالار تۋرالى ارىزدار مەن حا­بارلامالاردى ەلەكتروندى تىركەۋ جۇيەسىنىڭ (اەك) ارقاسىندا پروكۋرورلار مەن قىلمىستىق قۋ­دالاۋ ورگاندارى بۇگىنگى كۇنى ناق­تى ۋاقىت رەجىمىندە ءاربىر ارىزدى نەمەسە حابارلامانى قاراۋدىڭ بارىسىن باقىلاي الا­دى. كوپ­تەگەن جاعدايدا قىلمىس­تاردى تەر­گەۋ جەدەلدىگى تەرگەۋ جانە انىق­تاۋ ورگاندارىن دۇرىس اق­پاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە باي­لانىستى بولعاندىقتان, وسى جا­ڭالىقتى ەنگىزۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرەتىنى ايقىن, ال اۆتوماتتان­دى­رىلعان جۇيەلەردى قولدانۋ ىزدەس­تىرۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قۇرۋدى جانە ولاردى ناتيجەلى پايدالا­نۋدى قامتاماسىز ەتەدى. يوگان مەركەل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.