شاكەن نيازبەكوۆ: «تۋ – مەملەكەتتىڭ ەڭ قىسقا جازىلعان كونستيتۋتسياسى»

تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا جەرۇيىق مەكەن قازاقستاننىڭ داڭقىنىڭ ءدۇبىرى ەستىلىپ, بابالار كوزىندەي كوك بايراعىمىز كوتەرىلەر بولسا, وندا تەرەڭ ويلى سۋرەتكەر شاكەن نيازبەكوۆتىڭ قولتاڭباسى بار. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك تۋ اۆتورىنىڭ تاعدىرى قاي قىرىنان الىپ قاراساڭىز دا قىزعىلىقتى. ارداقتى اعامىز كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ايگىلى «ۆولگا» جەڭىل اۆتوكولىگىن قۇراستىرعان بەس ينجەنەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس. ءبىز بۇل جولى قازاقستانداعى ديزاين ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قر ونەر قايراتكەرىنەن تۋدىڭ قالاي «تۋعانىن» سۇراعان ەدىك. – شاكەن وڭلاسىن ۇلى, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك تۋى قالاي ومىرگە كەلدى؟ – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۋىن جاساۋعا قىلقالام شەبەرلەرى, ياعني سۋرەتشى-ديزاينەرلەر ارا­سىندا بايقاۋ جاريالانعانى ءجو­نىندە جوعارعى كەڭەستەن ەربول شايمەردەنوۆ دەگەن ازامات حا­بارلاعان بولاتىن. ۇتامىن دەگەن وي بولعان جوق. كونكۋرسقا قا­تىسۋعا بەل بۋدىم. شىن پەيىلىممەن, نيەتىممەن دۇنيە ءجۇزىن­دەگى بارلىق تۋلاردىڭ فوتولارىن جيناپ الىپ, زەرتتەۋگە كىرىستىم. ءسويتىپ, قا­زىرگى تۋدى جاساۋعا وتىر­دىم... تۋ دەمەكشى, مىنان­داي قىزىق وقيعا بولدى. تەلەفون شىلدىر ەتە قالعاننان كەيىن كوتەرىپ ەدىم, بىرەۋ ءوزىن قاراعاندىدان حابارلاسىپ تۇر­مىن دەپ تانىس­تىردى. «ءسىز­دىڭ تۋىڭىزدىڭ كو­لەمى دۇرىس ەمەس», دەيدى. «نەگە؟» دەدىم. «بۇۇ بەكىتكەن ستاندارتتان اۋىت­قىعانسىز». «ءۇش­بۇ­رىش­تى, ءتورتبۇرىشتى, ءۇش تە ەكى تۋ بار ەكەنىن بىلەسىز بە؟» دەپ ەدىم, ءۇنسىز قالدى. – مەن دە وسىنى سۇرايىن دەپ ەدىم. مەملەكەتتىك تۋدىڭ ەنى ۇزىندىعىنىڭ جارتىسى­نا تەڭ. تۋ كولەمىنىڭ بەكىتىلگەن ولشەمدەرى بولا ما؟ – ءبىزدىڭ تۋىمىزدىڭ كولەمى – ءبىر دە ەكى. قازاقتىڭ جەر كو­لەمى اجەپتاۋىر. تابيعاتى الۋان ءتۇرلى. قىسقا تۋ جاقسى جەلبىرەمەيدى. استانامىز جەل وتىندە تۇر. الماتىداعى جاعداي كەرىسىنشە. ءار جاقتاعى جەلدىڭ با­عى­تى دا ارقالاي. سول سەبەپتى دە تۋىمىز شولتاڭداماي, ەركىن جەلبىرەپ تۇرسىن دەگەن نيەتپەن وسى ولشەمگە توقتادىق. – تۋدى «تۋدىرۋعا» 600-گە تارتا اۆتور قاتىسقان ەكەن؟ ياعني, وسىنشاما يدەيا مەن نۇس­قالار بولدى دەگەن ءسوز عوي؟ – كونكۋرس ەكى ايعا سوزىلدى. ءبى­رىنشى وتىرىس, ەكىنشى وتىرىس, ءۇشىن­شى وتىرىس بولدى. ار جاعى­نىڭ سانىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر كوپ بولدى. بىرەۋگە اناۋ ۇنايدى, بىرەۋگە مىناۋ ۇنايدى دەگەندەي. ءبىرىنشى ورىن العانعا دەيىن مەن بار­لىق يدەيالارىمدى تولىق كورسەت­­پەي ءجۇردىم. سەبەبى, سول كون­كۋرسقا قاتىسقاندار ءوز جاق­تاۋ­شىلارىن ابدەن «مەنىڭ ءسوزىمدى سويلە» دەپ كوندىرىپ العان. سونى بايقادىم. ءبارى ءبىر-بىرىمەن ايتى­سىپ بولعاننان كەيىن سوڭعى نۇس­قامدى كورسەتتىم. «نەگە سەگىزبۇ­رىش قولدانبايمىز؟» دەگەن سۇ­راق قويىلدى. «سەگىزبۇرىشتى ازەر­­بايجان الىپ قويدى, باسقا ۇلتتىق ناقىشتارىمىز جەتپەي مە؟» دەدىم. «نەگە ايدى سال­مايسىڭ, نەگە شاڭىراقتى سالماي­سىڭ؟» دەگەندەر دە تابىلدى. «مەن مەشىتكە ەمەس, مەملەكەتكە تۋ جاساپ جاتىرمىن. مەن ءدىندى سىيلايمىن, بىراق ءدىن – اركىمنىڭ جەكە شارۋاسى, ال شاڭىراققا كەلسەك, اعايىندار-اۋ, شاڭىراقتى قىرعىزدار قىزىل تۋلارىنا سالىپ قويدى, نەگە ءبىز بىرەۋدىڭ ىستەگەنىن قايتالاۋىمىز كەرەك؟» دەگەن جاۋاپ قاتتىم. – «قىراننىڭ كۇننىڭ قاق استىندا ۇشۋى قيسىنعا سىي­مايدى»,  دەگەن كوزقاراستار بول­عا­نى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ءرا­مىز­دەر جونىندەگى رەسپۋبلي­كا­لىق كو­ميسسيا مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى قانداي بولدى؟ – بۇركىتتىڭ كۇننىڭ قاق ورتاسىندا ۇشۋى قيسىنعا كەلمەيدى دەگەن كوزقاراستار كەيىنىرەك شىقتى. تالقىلاۋدا: «تۋ­دىڭ ءتۇسى كوك. سەبەبى, ءبىز ءتاڭى­رىنىڭ ادامدارىمىز. كوك اسپاندا كۇن بولۋى كەرەك. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الدى. الەم ەلدەرىمەن يىق تىرەستىرە الاتىنداي جاعدايعا جەتتى. بۇركىت – ەڭ بيىك­كە كوتەرىلەتىن ءارى ۇزاق جاساي­تىن قۇس. بىلايشا الساق, قازاق ەلىنىڭ ءرامىزى», دەگەننەن كەيىن ەلدىڭ ءبارى يدەيامدى ءتۇسىندى. قارسى كەلگەن جوق. قىران قۇس – ەرلىك پەن ازات­تىقتىڭ سيمۆولى. ال قىراندى العاش رەت تەك ءبىزدىڭ بابا­لا­رىمىز عانا باعىن­دىرىپ, قو­لىنا قوندىرا بىلگەن. سون­دىقتان دا قىران قۇستىڭ تۋى­مىزدا بەينەلەنۋى – زاڭدى­لىق! – تۋدا قازاقتىڭ ءۇش ماسە­لەسى بار دەگەندى تاراتىپ اي­تىڭىزشى. – وسى ارادا باسىنان باستاپ تۋ ءتۇسىنىڭ كوپ تۇرلىلىگىنەن قاش­­قانىمدى ايتا كەتكەنىم ءجون. بىرەگەي كوگىلدىر ءتۇس تەكتەن-تەككە تاڭدالعان جوق. ول اسپان مەن ءومىر ءنارى سۋدىڭ دا ءتۇسى. ءبىرىنشى, كوك ءتاڭىرى كوك ءتۇس. قازاق تاڭىرگە سيىنعان. ءتاڭىرشىل­دىكتىڭ كەيبىر ادەت-عۇرپى قازىرگى سال­تى­مىزدا دا بار. ەكىنشى, قازاق­تىڭ مارتتىگىن, كەڭپەيىل­دىلىگىن, ەرلىگىن تانىتاتىن ءبۇر­كىت. ءبۇر­كىتىمىز بەن كۇنىمىز, كوك اس­پا­نىمىز تۋدا. ۇشىنشىدەن, قازاق­تىڭ قازاق ەكەندىگىن اي­شىق­تايتىن ويۋىن تۋعا قوندى­رۋدى ماقسات ەتتىم. ۇلتىمىز بەن تۋىمىزدى ايشىقتاپ تۇر­سىن دەپ ەرەكشە ويۋ ويلاپ تاپتىم. اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي. الماتى.