شاراعا جينالعان جۋرناليستەرگە اتالمىش باسقوسۋدىڭ ماڭىزى جايلى قىسقاشا بايان ەتكەن تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, قازىرگىدەي عالامدىق ينتەگراتسيا ەتەك جايعان زاماندا, مۇنداي ۇدەرىستەن ءبىزدىڭ قوعامنىڭ تىس قالۋى مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ ءوتىپ, وسىنداي ىقپالداستىق اياسىندا قۇرىلعان حالىقارالىق دەربەس ۇيىم تۇركى اكادەمياسىنىڭ بولاشاعى اسا زور دەگەنگە توقتالدى.
سونىمەن قاتار اكادەميانىڭ جۇمىسى جايلى كەڭ كولەمدە تانىستىرىم جاساعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى, اۋەلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان TWESCO ۇيىمىنىڭ اتقارعان ىستەرىن بايانداپ شىقتى.
اتاپ ايتقاندا, ۇيىمعا 2015 جىلى تۇركى كەڭەسىنىڭ V سامميتىندە جۇكتەلگەن تاپسىرما بويىنشا – جۋىقتا «اتالار ميراسى» اتتى ەلەكتروندى مۋلتيمەديالىق جاڭا پورتال ىسكە قوسىلىپ, وعان تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني-ماتەريالدىق مادەنيەتىنە قاتىستى قور جيناقتالىپتى. سونىمەن قاتار XV عاسىرعا دەيىنگى «ورتاق تۇركى تاريحى» وقۋلىعى, «ورتاق تۇركى گەوگرافياسى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى» وقۋلىقتارىنىڭ تۇجىرىمدامالارى ازىرلەنىپ, تاراپتاردىڭ تالقىسىنا جىبەرىلگەن ەكەن.
اكادەميا سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە 80-نەن استام عىلىمي ءىس-شارا وتكىزىپ, وعان الەمنىڭ 20-دان استام مەملەكەتىنەن 200-گە جۋىق عالىم-زەرتتەۋشى مەن ساراپشىلار قاتىسىپ, وسى ارالىقتا 55-تەن استام شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىلىپتى. اسىرەسە كەڭەس تاراپىنان التى تۇركى مەملەكەتىنىڭ تۇرعىندارىنا جۇرگىزىلگەن «تۇركى بارومەترى» الەۋمەتتىك-زەرتتەۋ جوباسىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
وتكەن جىلدارى ۇيىمعا مۇشەلىك مانداتقا يە ءتورت مەملەكەتتىڭ ءبىرى – ازەربايجان استاناسى باكۋدە تۇركولوگيا كونگرەسىنىڭ 90-جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, بىشكەكتە قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعى سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتىلىپ, «ماناس ەنتسيكلوپەدياسى», «ماناس سوزدۇگۇ» اتتى عىلىمي جيناقتار جارىق كورىپتى. سونىمەن قاتار تۇركيا ەلىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ومىردەن وزعانىنا 850 جىل تولۋىنا بايلانىستى ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپتى.
– حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ نازارىنداعى رۋحاني-تاريحي نىساندار قاتارىندا موڭعول دالاسىنداعى كونە تۇركى جادىگەرلەرى ايرىقشا ورىن الىپ وتىر, – دەگەن دارحان قۋاندىق ۇلى, وتكەن جىلدارى وتۇكەن ايماعىنداعى «شيۆەەت ۋلاان» عۇرىپتىق نىسانىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, راديوكاربوندىق ءتاسىل ارقىلى كەشەننىڭ 670-710 جىلدارعا تيەسىلى ەكەندىگى جانە كوك تۇركى يمپەرياسىنىڭ كوسەمى ەلتەرىستىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعانى انىقتالعانى جايلى كوپشىلىكتى حاباردار ەتتى.
سوڭعى جىلدارى TWESCO ورتالىق ازيا ايماعىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان كورىنەدى. اتاپ ايتقاندا, اكادەميا مەن وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىن بەكىتۋگە دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتسا, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستانمەن عىلىمي بايلانىس جاندانىپ كەلەدى ەكەن.
بۇل باعىتتا رەسەيلىك عالىمدارمەن دە تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس ورناعان. ماسكەۋلىك تانىمال شىعىستانۋشى ءامىر ءناجىپتىڭ «حIV عاسىرداعى تۇركى تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى-تاريحي سوزدىگى» اتتى ءتورت تومدىق ىرگەلى ەڭبەگى, دميتري ناسيلوۆ, يگور كورمۋشين, اننا دىبولاردىڭ «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» اتتى الەمگە ايگىلى ەڭبەگىنىڭ اكادەميا تاراپىنان جارىق كورۋى وسىنىڭ ايعاعى.
سول سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناقتاپ, اسىرەسە, قازاق فولكلورى ءۇشىن اسا قىمبات قازىنا قالدىرعان ءارى رەسەي تۇركىتانۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان كورنەكتى عالىم ۆاسيلي ۆاسيلەۆيچ رادلوۆتىڭ بيىل دۇنيەدەن وتكەنىنە 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى اكادەميا 2018 جىلدى «رادلوۆ جىلى» دەپ جاريالاپ, عالىمنىڭ «تۇركى حالىقتارى اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى» اتتى كوپتومدىعىن الداعى ۋاقىتتا جاڭا سەريامەن جارىققا شىعارماق.
جالپى العاندا, 2016-2017 جىلدارى اكادەميا اعىلشىن, ازەربايجان, قازاق, قىرعىز, ماجار, موڭعول, تۇرىك تىلدەرىندە جاڭادان 83 كىتاپ باسىپ شىعارسا, ۇيىمنىڭ كىتاپحانا قورىنداعى تۋىندى سانى – 50 مىڭنان اسىپتى. ال مۋزەي ەكسپوناتتارى 700-گە جەتكەن.
– الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن ۇشتاسا ءىس اتقارادى» دەگەن اكادەميا باسشىسى: – الداعى 30 ءساۋىر كۇنى يۋنەسكو شتاب-پاتەرىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە مۇرانى ناسيحاتتاۋ: جويىلۋ قاۋپى تونگەن تۇركى تىلدەرى» اتتى حالىقارالىق فورۋم-فەستيۆال وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى. پاريجدە وتەتىن بۇل شاراعا الەمنىڭ 16 مەملەكەتىنەن تىلدەرى جويىلۋ قاۋپىنە ۇشىراعان تۇركى حالىقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
وسىلاي جىل وتكەن سايىن اۋقىمى كەڭەيگەن اكادەميا بيىل قىتاي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, كونە تۇركىلىك ەتنوس سارى ۇيعىر ءتىلىن زەرتتەپ, «سارى ۇيعىر اۋىز ادەبيەتى» جانە «سارى ۇيعىرلاردىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» اتتى تۋىندىلاردى جارىققا شىعارماق. بۇدان باسقا تۇركيا ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ قولداۋىمەن احمەت يۇگىنەكيدىڭ, «اقيقات سىيى» شىعارماسىنىڭ جاريالانعانىنا 100 جىل تولۋىن اتاپ وتەدى. وسىعان وراي اكادەميا ەكى تومدىق عىلىمي-مونوگرافيانى باسپاعا ازىرلەپ, يۋنەسكو دەڭگەيىندە «حالىقارالىق تۇركى تىلدەرى كۇنىن» اتاپ ءوتۋ شاراسىن جوسپارلاۋدا.
سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا الەمدىك عىلىمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان, ادامزات تاريحىندا ءىز قالدىرعان «تۇركى الەمىنىڭ 100 تۇعىرلى تۇلعاسى» اتتى جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپاردا تۇر. بۇل تۇلعالار حالىقارالىق ساۋالناما جۇرگىزۋ ارقىلى انىقتالادى.
اكادەميا تاراپىنان وتكەن 2017 جىل «الاش جىلى» دەپ جاريالانسا, 2018 جىلدى قۇرىلعانىنا 100 جىل تولعان «ازەربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جىلى» دەپ جاريالاۋدا. وسىعان بايلانىستى مامىر ايىندا باكۋدە, كەيىن استانادا ماڭىزدى جيىندار ءوتىپ, «ازەربايجان ادەبيەتىنىڭ انتولوگياسىن» باسپاعا ازىرلەۋ ءىسى قولعا الىنباق.
ابايدىڭ جانە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ رۋحاني ۇستازى ءجاديتيزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى عۇلاما شيھابۋتدين ءمارجانيدىڭ 200 جىلدىعىنا وراي اكادەميا ۇجىمى تاتارستاندىق ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ بيىلعى جىلدى «مارجاني جىلى» رەتىندە بەلگىلەپ, تاعى دا جاقسى ىستەر اتقارماق.
سول سياقتى, كورشى قىرعىزستاندىق ارىپتەستەرمەن ورتاق جوبا-جوسپار دا بار ەكەن. اتاپ ايتقاندا, بيىل زاڭعار جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا, ەكى تومدىق ۇلكەن مونوگرافيا باسپاعا ءازىر تۇرسا, اتاقتى ماناسشى ساعىمباي ورازباقوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي بىرقاتار حالىقارالىق ءىس-شارالار وتكىزۋ شاراسى قاراستىرىلۋدا. الداعى 2019 جىلى اتقارىلاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا تاريحشى راشيد اد-ءديننىڭ «جامي ات-تاۋاريح» اتتى سۇبەلى ەڭبەگى قازاق جانە موڭعول تىلدەرىنە ءتارجىمالاناتىن بولادى.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي ايتساق, قازاق جۇرتى ءۇشىن ءسۇيىنشى سۇرارلىق دۇنيە – تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇستىمىزدەگى جىلدى «ماعجان جىلى» دەپ جاريالاپ, وسى باعىتتا بىرنەشە ءىرى شارالار وتكىزۋ جوسپارلانىپتى. اتاپ ايتقاندا, اقىننىڭ شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە بەلگىلى اقىن مۋزافار احماد, موڭعول تىلىنە اقىن-اۋدارماشى جۇكەل حاماي, التاي تىلىنە شىعىستانۋشى عالىم, اقىن برونتاي بەديۋروۆ, ازەربايجان تىلىنە فۋزۋلي مەدجيدليلەر اۋدارىپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا اقىن جىرلارىن قىرعىز, ماجار تىلدەرىنە اۋدارۋ جوسپاردا تۇر.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
