ساپار تابىستى تامامدالدى

بۇۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ءىس باسىنداعى توراعا باستاعان ەلىمىز دەلەگاتسياسى ورنالاسقان قوناق ءۇيدىڭ ءدال جانىندا بولىپ شىقتى. اتى اڭىزعا اينالعان بۇل عيماراتتى كورۋ ءۇشىن تۋريستەر دە كوپ كەلەدى ەكەن. ءبىر قىزىعى – بيىكتىگى 167 مەتر بولاتىن بۇل عيماراتتىڭ ءدال نەشە قابات ەكەندىگى ەشقانداي انىقتامالىقتا جازىلماعان. شتاب-پاتەردىڭ جەر كولەمى 7 گەكتار, ونى امەريكا ميل­ليو­نەرى دج.روكفەللەر 1963 جىلى 8,5 ملن. دوللارعا بۇۇ-عا ارنايى ساتىپ اپەرگەن. شتاب پاتەردىڭ كىرەبەرىس اۋلاسىنا بۇۇ-عا مۇشە بارلىق 192 مەملەكەتتىڭ تۋلارى ىلىنگەن. سولاردىڭ ىشىنەن قازاقستان تۋىن تابۋ وڭاي بولا قويماس دەپ ويلاپ كەلە جاتساق, ول ءدال قاق­پانىڭ جانىندا, باسقالار­دان ءبىز ءۇشىن ايرىقشا بولىپ كورىنىپ, جەلبىرەپ تۇر ەكەن. كوزى­مىزگە وتتاي باسىلدى. قانات ساۋداباەۆ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارى تۋ­رالى بايانداما جاسادى. وتىرىسقا كەڭەستىڭ بارلىق بەس تۇراقتى ءمۇ­شەسى مەن 10 سايلانبالى مۇشەلەرى­نىڭ وكىلدەرى تەگىس قاتىستى. ءوزىنىڭ ءسوزىن قانات ساۋداباەۆ ءىس باسىنداعى توراعالىقتى قازاقستان جاعى بۇۇ-نىڭ جارعىسى مەن حەلسينكيدەگى قورىتىندى اكتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ ىسكە اسىراتىنىنان باستادى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ۇيىمنىڭ جان-جاقتى نىعايا, وسى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىن مۇمكىنشىلىگىنىڭ ارتا تۇسۋىنە قىزمەت ەتۋگە نيەتتەنىپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ بارلىق سەبەتتەرىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگى ساقتا­لا­تىن بولادى. ۇيىمنىڭ ەۋرو­پالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋرا­سىن­داعى ءرولىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساي وتىرا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىم-شارتتى ازىرلەۋ قاجەتتىگى جونىندەگى باستاماسىن تالقىلاۋدى قولداعان ءجون دەپ سانايمىز. ەقىۇ ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىندە بۇۇ-مەن 1999 جىلعى قاۋىپ­سىزدىك تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە ىنتىماقتاسا تۇسۋگە ءازىر. قا­زاقستان بۇۇ مەن ونىڭ قۇ­رى­لىم­دارىنىڭ وسى ۇدەرىسكە ءوزىن­دىك ۇلەس قوسۋىن قالايدى. قازاق­ستاننىڭ جانە بۇۇ-نىڭ تاراپىنان الەمدىك قاۋىپ­سىز­دىكتى ساقتاۋ, قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ, تەرروريزمگە قا­رسى كۇرەس بويىنشا جاسا­عان يگىلىكتى قادامدارى قا­نا­عاتتانارلىق. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وزىندە بولعان يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەر­كى­مەن باس تارتۋى جانە بۇۇ-نىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجو­نىندەگى جاھاندىق سامميت ءوت­كىزۋدى قولعا الۋى اسا قاجەتتى ۇدەرىس, دەدى ق.ساۋداباەۆ. سوزىلىپ كەتكەن كيكىل­جىڭ­دەر تۋرالى ايتقاندا ءوزىنىڭ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە 15 اقپاننان باستاپ بۇرىنعى كسرو اۋما­عىن­دا بولعان وڭتۇستىك كاۆ­كاز­عا ساپار شەگىپ, ونداعى كيكىل­جىڭ­دەردى بەيبىت جولمەن رەت­تەۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋعا نيەتتە­نىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. جالپى ايتقاندا, سوزىلىپ كەتكەن كيكىل­جىڭدەردى رەتتەۋگە باعىتتالعان كەز كەلگەن مونيتورينگ پەن جا­عىم­دى دابىلدار, ساياسي كونسۋلتا­تسيا­لار ءبىزدىڭ توراعالىق ەتكەن تۇسى­مىز­دا ولاردى شەشۋدىڭ نەگىزگى قۇ­رال­دارىنا اينالاتىن بولادى, دەدى ول. ودان ءارى ءىس باسىنداعى توراعا قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – اۋعانستان ءومىرىنىڭ تۇراقتى­لىققا جەتۋىنە ىقپال ەتۋ ەكەندىگىن ايتتى. وسى قاتاردا قازاقستاننىڭ ونداعى تۇراقتىلىقتى ورناتۋ جولىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرىن دە سانا­مالاپ بەردى. ال ەقىۇ-نىڭ وسى باعىتتاعى بارلىق باستاما­لارى بۇۇ-نىڭ ميسسيالارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقاندا عانا تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋى ىقتيمال. ەكونوميكا-ەكولوگيالىق سەبەت تۋرالى ايتقاندا ەۋرازيالىق تران­زيت-كولىك الەۋەتى مەن قۇر­لىقتاعى كولىك ءدالىزىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. توراعالىق بارىسىندا اسىرەسە وسى ماسەلەگە كوڭىل بولىنە­تىن بولسا, مۇنىڭ ءوزى سايىپ كەل­گەن­دە, الەمدىك ەكونوميكالىق داع­دارىس­تى ەڭسەرۋگە دە ىقپالىن تي­گىزەتىنى ءسوزسىز. ال ەكولوگيا ماسە­لەسىندە ارال ايماعى اپاتىنىڭ زاردابى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. سوندىقتان, ۇيىم الەۋەتىن ونى ەڭسەرۋگە ۇلەس قوسۋعا بۇرۋعا ۇمتى­لىس تانىتىلۋى ءتيىس. ودان ءارى ءىس باسىنداعى توراعا ءۇشىنشى سەبەتتىڭ ۇلەسىندەگى ادامي ولشەمدەر تۋرالى ايتىپ, ولاردىڭ باسقا سەبەتتەرمەن تەڭ دارەجەدە بولىپ, ۇنەمى نازاردا بولاتىن­دىعىن ەسكەرتتى. ءسوزىن قورىتىن­دى­لاي كەلە ق.ساۋداباەۆ ەقىۇ قازاقستان ءتور­اعالىق ەتكەن تۇستا جەرورتا­تەڭىزىندىك جانە ازيالىق ارىپتەستەرى­مەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىراتى­نىن تىلگە تيەك ەتىپ, ولارمەن ءۇن­قاتى­سۋ­لاردى كەڭ كولەم­دە جۇرگىزەتى­نىن جەتكىزدى. وسى قاتار­دا جاپونيا مەن اۆستراليا ارا­سىن­داعى ءوزارا ءتۇسىنىس­تىك ۇدەرىستەرى اۋىزعا الىندى. ودان ءارى ول بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ تولاستاماي وتىر­عاندى­عىن, ال ولاردى ەڭسەرۋ جولىندا بىرلەسكەن ۇنقاتىسۋلار مەن ناقتى ءىس-قيمىل­دار قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­­باەۆ ءدال وسى سەبەپتەرمەن 2010 جىلى ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى بۇل باستاماعا كوپتەگەن ەلدەر مەن ۇيىمدار قولداۋ كورسەتۋدە. ونىڭ بۇۇ تاراپىنان دا قولداۋ تاباتى­نىنا ءۇمىتتىمىز دەدى ول. وسىدان كەيىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەر وكىل­دەرى ءسوز الدى. ولاردىڭ ءبارى دە ءبىر­اۋىزدان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىعى بارىسىندا اتقارماق ىستەرىنە قاناعات ءبىلدىرىپ, ولاردى قولداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتىستى. سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ قازىرگى توراعاسى فرانتسيا مەملەكەتىنىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى جەرار ارو پاريج قازاقستان­نىڭ توراعالىق باعدارلاماسىمەن قاتار, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن دا تولىق قولدايتىنىن مالىمدەدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىنان كەيىن ءىس باسىنداعى توراعا جۋر­ناليستەرگە ارنالعان شاعىن بري­فينگ وتكىزدى. وندا قانات ساۋدا­باەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە بولعان وقي­عالار تۋرالى ايتا كەلىپ, كەڭەس مۇشە­لەرى تاراپىنان ءبىزدىڭ باسىم­دىقتارىمىز بەن باستامالارى­مىز­عا تولىق قولداۋ ءبىلدىرىلدى جانە ەكى ۇيىمنىڭ اراسىنداعى ىنتىماق­تاستىق­تى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ازىرلىك تانى­تىلدى دەدى. وسى­دان كەيىن قانات ساۋداباەۆقا جۋر­ناليستەر تاراپىنان سۇراقتار قويىل­دى. سونىڭ ىشىندە ءىس باسىن­داعى ءتور­اعادان يراننىڭ يادرولىق باعدار­لا­ماسىنا كوزقاراسىن ءبىل­دىرۋ ءوتىنىلدى. بۇعان ق.ساۋداباەۆ كەز كەلگەن ەلدىڭ ماگاتە-ءنىڭ باقى­­لاۋى­مەن, حالىق­ارالىق ستاندارت­تار­دىڭ تالابىنا سايكەس يادرولىق ەنەرگەتيكانى بەيبىت ماقساتتا قول­دانۋعا قاقىسى بار دەگەن مازمۇندا جاۋاپ بەردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنەن سوڭ ءىس باسىنداعى توراعا, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حات­شى­سى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار قازاقستان مەن ۇيىم اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تىڭ ءتيىمدى جولمەن ءجۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىسىپ, بولاشاقتاعى ىنتىماق­تاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى. پان گي مۋن ءوزى تاراپىنان قازاق­ستاندى ەقىۇ توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسۋىمەن قۇتتىقتاپ, مۇنىڭ ۇيىم ءۇشىن دە, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە تاريحي وقيعا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كەشە عانا ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدىڭ ۇيىم تارا­پىنان بەلدى مۇشە رەتىندە تانى­لىپ قانا قوي­ماي, ونىڭ ءتور­اعا­لىعىنا سايلانۋى – ۇلكەن قۇبى­لىس, دەدى ول. ودان ءارى تاراپتار بۇۇ مەن ەقىۇ ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس­تى تەرەڭ­دەتە ءتۇسۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى كوپ ەكەندىگىن, سونىڭ ىشىندە ەۋراتلان­تي­كالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىك­تەردەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا ءتۇسۋدىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇۇ باس حاتشىسى 2010 جىلدى مادەنيەت­تەردىڭ جاقىنداسۋ جىلى جانە 29 تامىزدى بۇكىلالەمدىك يادرولىق سىناقتاردان باس تارتۋ كۇنى بولسىن دەگەن قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاما­لارىنا ۇلكەن باعا بەردى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ەكەۋىنە دە بۇۇ باس اسسامبلەياسى تاراپىنان بۇعان دەيىن قولداۋ بىلدىرىلگەن بولاتىن. سونىمەن بىرگە, الەمدىك ەكى ۇيىم­نىڭ باسشىلارى ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ 2009 جىلى كۇشىنە ەنگەنىن دە قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋ سوڭىنا قاراي تاراپتار بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا جاسايتىن ساپارى­نىڭ كۇن ءتارتىبىن قاراس­تىرىپ, بۇل ساپاردىڭ ءوزارا ىنتى­ماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. جالپى ايتقاندا, ءىس باسىنداعى توراعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋدا­باەۆتىڭ مۇحيتتىڭ ار جاعىنا جاساعان ساپارى بارىنشا ءساتتى ءارى ءتيىمدى اياقتالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جاقسىباي سامرات.