قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا ەلباسىنىڭ اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, وسى جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرۋى وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان عالىمدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى قولداۋ بولىپ تابىلادى. سەبەبى, عالىمداردىڭ كوپتەگەن ۇسىنىستارى اراداعى ءار ءتۇرلى كەدەرگىلەر سالدارىنان وندىرىسكە جەتپەي ءوزىنىڭ نەگىزگى ءمانى مەن كۇشىن جويىپ الاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. ەلباسى وسى رەتتە وتاندىق عىلىم جەتىستىكتەرىنىڭ دە از ەمەس ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ, سول جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ۋاقىتىندا ەندىرۋدىڭ جولىن تابۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
ەلباسىمىز ايتسا ايتقانداي, استىقتىڭ بيىلعى رەكوردتىق ءونىمى ەرەڭ ەڭبەكپەن, رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ مەن ىلعالدى ساقتاۋ وزىق تەحنولوگيالارىن وندىرىسكە ەندىرۋ ارقىلى الىنعانى انىق. ال ول تەحنولوگيالار ءوز كەزەگىندە ءونىمنىڭ عانا ەمەس, توپىراقتىڭ قۇنارىن دا دۇرىس ساقتاپ, پايدالانۋعا قىزمەت ەتتى. مىنە, بارلىق گاپ وسىندا تۇر.
قۇنارلى توپىراق – مول جانە ساپالى ءونىم كەپىلى. وسى قاعيدا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى تاڭدا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى (ونداعى قاراشىرىندىنىڭ ۇلەسى) تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرگەن ۋاقىتتان بەرى ۇشتەن ءبىر بولىككە دەيىن ازايىپ كەتتى. سونىڭ ىشىندە سۋارمالى جەرلەردەگى ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى جاعداي توپىراقتانۋ سالاسىنىڭ عالىمدارىن الاڭداتىپ وتىر.
مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى, اۋىسپالى ەگىستىڭ عىلىمي نەگىزدەرگە ءسايكەس تولىعىمەن ورىندالمايتىندىعىمەن بايلانىستى. ەگىستىكتەردەگى قورەكتىك زاتتار كوپ ءمولشەردە ونىممەن بىرگە شىعادى دا, ولاردىڭ ورنىن تولتىراتىن مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرىستەگى ءار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن از مولشەردە ەندىرىلەدى. ال ورگانيكالىق تىڭايتقىشتار بولسا قازىرگى تاڭدا مالدىڭ سانىنا بايلانىستى از جينالادى. سوندىقتان ءتيىمدى قۇنارلىلىقتىڭ ورنى تولماي كەلەدى. ەگىستىكتەن شىققان ءونىمنىڭ سابانىن ۇساقتالعان كۇيدە جەر بەتىندە قالدىرۋ ءتاسىلى جانە عالىمداردىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن تولىقتىرۋ باعىتىنداعى باسقا دا ۇسىنىستارى, كوبىنەسە نازاردان تىسقارى قالىپ جاتادى.
قازىرگى تاڭدا جەردى ءتيىمسىز پايدالانۋ سالدارىنان ونىڭ تۇزدانۋى, سورتاڭدانۋى, لاستانۋى, ەروزيا مەن دەگۋميفيكاتسياعا ۇشىراۋى, ءشول-شولەيتكە اينالۋى كەڭ كولەمدە كورىنىس بەرۋدە. جوعارىداعى جيىندا ەلباسىنىڭ اتاپ ءوتكەنىندەي, پايدالانۋدان شىعىپ قالعان جەر كولەمى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ونداعان ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. بۇل جەرلەردى قالاي قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى؟
وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەمەن ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ توپىراقتانۋ ءجانە اگروحيميا سالاسىنداعى عالىمدارى شۇعىلدانۋدا. ولاردىڭ سۋارمالى جەرلەردەگى تۇزدى جانە قايتا تۇزدانعان, سورتاڭدانعان, مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى, حيميالىق ءجانە راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەرمەن لاستانعان القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, تەحنوگەندىك اسەرلەردەن ءب ۇلىنگەن جەرلەردى رەكۋلتيۆاتسيا جاساۋ, ەگىستىك اينالىمىنان شىعىپ قالعان «تاستاندى» جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرە وتىرىپ, اگرووندىرىستىك تۇرعىدان دۇرىس پايدالانۋ, جالپى, جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرى بارشىلىق. بۇل زەرتتەۋلەر بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا جەتىسۋ, جامبىل, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ توپىراق جامىلعىسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنان مالىمەت بەرەتىن جاڭا ەلەكتروندى توپىراق كارتالارى, توپىراقتاردىڭ دەگراداتسيا جانە بالل بونيتەت كارتالارى جاسالىندى. وسى جاڭا كارتالاردىڭ نەگىزىندە ءتيىستى داقىلداردى ەگۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ولاردان ساپالى ءونىم الۋعا بولاتى ايقىندالدى.
سونداي-اق, سۋارمالى جەرلەردەگى قاتتى تۇزدانعان ءسىلتىلى توپىراقتاردى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى ەگىستىك اينالىمىنا ەنگىزىپ, سول جەردەن مول جانە ساپالى ءونىم الۋعا بولاتىندىعى دالەلدەندى. دەگراداتسياعا ۇشىراعان جەرلەردە نانواگرومەليوراتيۆتىك ادىستەردى پايدالانا وتىرىپ توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى مەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ ءونىمىن كوبەيتۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلدەرى ايقىندالىپ, وسىعان ءسايكەس بىرقاتار ۇسىنىستار جاسالدى.
كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيتىن وسىنداي وزىق تەحنولوگيالار مەن ءادىس-تاسىلدەردى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنە ەنگىزۋ ءۇشىن, ءارينە, ۇكىمەتتىڭ قولداۋى دا قاجەت. سەبەبى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قارقىندى جاڭارتۋ ارقىلى داقىلداردىڭ ءونىمىن جانە ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جەرمەن جۇمىس ىستەۋشىلەردى ىنتالاندىرا تۇسەتىندەي جەكە ءبىر باعدارلامانىڭ بولعاندىعى ابدەن ورىندى سەكىلدى.
جوعارىدا اتالعان فورۋمدا ەلباسىمىز بيىلعىداي قولايلى اۋا رايى جاعدايى جىلما-جىل بولا بەرمەيتىندىگىن ايتىپ, ەگىنشىلىكتەگى وزىق تەحنولوگيالاردى, اگرارلىق سالاداعى عىلىمنىڭ جاڭالىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن جۇيەلى جانە كەشەندى تۇردە پايدالانۋ قاجەتتىگىن تاعى دا ەسكە سالدى. وسىعىن وراي ەلباسىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن «كازاگرويننوۆاتسيا» اق-نا اگرارلىق عىلىمدى ءوندىرىسكە جاقىنداتا تۇسۋگە باعىتتالعان ۇسىنىس ازىرلەۋ ءجونىندە تياناقتى تاپسىرما دا بەردى. اگرارلىق سالانىڭ ىسكە مۇددەلى بارلىق سۋبەكتىلەرىن, سونىڭ ءىشىندە, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ونىڭ توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا ىنتالى عالىمدارىن قاتىستىرا وتىرىپ, جان-جاقتى جانە كەشەندى ءازىرلەنەتىن بۇل باعدارلاما اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا وزىندىك ءبىر نەگىز قالايتىندىعىنا سەنىم بىلدىرەمىز.
ابدۋللا ساپاروۆ, ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر اشعا اكادەميگى.
