كەشە «ريكسوس» قوناقۇيىنىڭ «جەرۇيىق» كونفەرەنتس زالىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان – ەۋروپا: ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەلەرى جانە جاڭا كوكجيەكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولارى باسشىلارى, دەپۋتاتتىق جانە ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى, ەۋروپالىق, قازاقستاندىق ساراپشىلار, ەۋروپا وداعىنا مۇشە ەلدەر, ەقىۇ-دان كەلگەن مەيماندار قاتىستى.
فورۋمدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ اشتى. ول ءوز سوزىندە قازاقستان مەن ەۋروپالىق سىرتقى ساياسات ۆەكتورىنداعى بايلانىستاردى جان-جاقتى سيپاتتاپ بەردى. جاسامپازدىقتىڭ جيىرما جىلىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىنداعى قازاقستان حالقى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردى ورىستەتىپ, جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇردى. ءبۇگىنگى كۇنى حالىقارالىق قوعامداستىق ەلىمىزگە ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىقتىڭ باستى كەپىلى رەتىندە قۇرمەتپەن قارايدى. ەقىۇ-عا, يىۇ-عا, شىۇ-عا توراعالىق ەتۋى, ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى, بۇدان باسقا دا بىرقاتار سىرتقى ساياسي شارالارعا باستاماشى قازاقستاندى سىرتتاي قىزىقتاۋشى ەلدەن ناقتى ۇدەرىستەردىڭ قاتىسۋشىسىنا اينالدىردى.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتا قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىس ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جالعاسىپ كەلەدى. ەۋروپالىق پارلامەنت, پارلامەنتارالىق وداق, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, ەۋروپا كەڭەسى, ناتو باعىتتارى بويىنشا دا ءوزارا سەنىمدىلىك, تۇسىنىك قالىپتاسقان. وسىلاردىڭ ىشىندە ەو-نىڭ ورنى ەرەكشە. ەۋروپا وداعى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2008 جىلى «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, سودان بەرگى مەرزىمدە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق ارىپتەستەرمەن بەلسەندى ساياسي ءۇنقاتىسۋى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
قازاقستاننىڭ جالپى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ جارتىسى جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى ەو ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. 1993 جىلدان 2010 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەو ەلدەرىنەن تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى اعىنى 50 ميلليارد اقش دوللارىنان استى. 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەۋرووداقپەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 25,4 ميلليارد دوللارعا جەتتى. 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 38 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراعان بولاتىن. وپەك ەلدەرىنە كىرمەيتىن ەلدەر قاتارىندا قازاقستان ەو-عا ەنەرگيا تاسىمالداۋدان رەسەي مەن نورۆەگيادان كەيىنگى ءۇشىنشى ەڭ ءىرى جەتكىزۋشى سانالادى.
ءسىم باسشىسى «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق قورىتىندىلارىن بايانداعاننان كەيىن ودان ءارى 2010 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ كوپ بولىگى مۇسىلمان بولىپ تابىلاتىن بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگى مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرى ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا جەمىستى توراعالىق جاساعانىن, نەگىزگى باسىمدىقتار رەتىندە استانا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن ايقىنداعانىن, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جاڭا مىڭجىلدىقتاعى العاشقى ەقىۇ سامميتىن وتكىزۋ بارلىق باعىتتارداعى ۇيىم قىزمەتىن جانداندىرۋعا جانە وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا تۇسىنۋشىلىگىن نىعايتۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوسقانىن اتاپ كورسەتتى.
ەۋروپا ەلدەرىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيىمەن قاتار, نەگىزگى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ءارىپتەس رەتىندەگى تۇراقتىلىعى دا, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنداعى ۇدەرىسى دە قاتتى قىزىقتىرادى. ەلىمىز سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەسىرتكى بيزنەسى قازاقستان جانە ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن ماڭىزدى پروبلەما بولىپ قالا بەرەتىنىن, قاۋىپ-قاتەرلەردى بىرلەسە عانا جەڭەتىنىمىزدى, تابيعاتتىڭ ءزىلزالا اپاتتارى, اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى, ميگراتسيالىق كوشى-قون ماسەلەلەرى بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالار, ناقتى ءىس-قيمىل قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
كونفەرەنتسيا بىرنەشە سەكتسيالار بويىنشا ءوتىپ, وزەكتى ءماسەلەلەر اڭگىمە تاقىرىبىنا اينالدى. ءبىرىنشى سەكتسيا «قازاقستاننىڭ ەۋرووداقپەن جانە ەۋروپا كەڭەسىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى» دەپ اتالدى. وندا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يگور روگوۆ ءسوز الدى. ول تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كۇردەلى كەزەڭدى ەسكە ءتۇسىرىپ, اتا زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە ەۋروپالىق ءىس-ءتاجىريبەلەر جان-جاقتى زەرتتەلىپ, شەتەلدىك ساراپشىلار كوپ جاردەمدەسكەنىن ريزاشىلىق سەزىممەن جەتكىزدى.
فرانتسيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى رولان ديۋما قازاقستاندى جاقسى بىلەتىنىن, رەسمي نەمەسە جۇمىس ساپارلارىمەن كەلگەنىن, سول كەزدەرى-اق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىندە ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, وسى باعىتىنان تايماسا ءالى-اق ەۋروپا تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىنا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىردى. قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپا كوميسسياسى (ۆەنەتسيالىق كوميسسيا) قىزمەتىندەگى قازاقستاننىڭ رولىنە جوعارى باعا بەردى.
باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, قازاقستان – ەۋرووداق ادىلەتتىلىك جانە قۇقىقتىق ءتارتىپ جونىندەگى كىشى كوميتەتتىڭ تەڭ توراعاسى يوگانن مەركەل ءوز ءسوزىن «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنان تۋىندايتىن ەو جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن ساياسي-قۇقىقتىق ارىپتەستىك ماسەلەلەرىنە ارناسا, فرانتسيا جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى ر. گراسس ەۋروپا وداعىنىڭ قالىپتاسقان سوت جۇيەسى, قۇقىقتىق نەگىزدەرى جايلى ءسوز ەتتى. ەو زاڭگەرلەرىنىڭ پرەزيدەنتى ج. لەممەر ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى جاڭا كەلىسىمدەر اياسىندا ورىستەتۋدى ۇسىندى.
فورۋمنىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ قاراۋىنا «قازاقستاننىڭ ەو جانە ەۋروپا كەڭەسىمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى» دەگەن تاقىرىپ ۇسىنىلدى. پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكساندر سۋدين, سەناتور تالعات ءابايدىلدين كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار نازارىن پارلامەنتارالىق ديپلوماتيا الەۋەتىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋدارسا, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قۇسايىنوۆ, مۇناي جانە گاز ۆيتسە-ءمينيسترى بەرىك تولىمباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى مۇرات ورىنحانوۆ, ءسىم ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆا تالقىلانعان ماسەلەلەردى ءوز سالالارىمەن بايلانىستىرا ءوربىتتى.
ءۇشىنشى سەسسيا تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان «ەو-مەن جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ» اتتى تاقىرىپ تا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. وندا ءسوز كەزەگى ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپا وداعى دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى-ەلشى نوربەر جۋستەنگە ءتيدى. ول قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ جولدارىنا, جاڭا كەلىسىمدەر بويىنشا جۇمىس اتقارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا, 20 جىلدىق ىنتىماقتاستىق تاجىريبەلەرىنە, ورتالىق ازياداعى ەو ستراتەگياسىنىڭ ەكىجاقتى, سونداي-اق ءوڭىرلىك بايلانىستاردىڭ ساپالىق جاعىنان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنە توقتالدى.
بۇدان كەيىن فرانتسيا, يتاليا, يسپانيا, تۇركيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى ءسوز الىپ, قازاقستاننىڭ ەۋروپا باعىتىنداعى سىرتقى ساياساتى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بەلسەندى ساياسي ۇنقاتىسۋلارعا قۇرىلعانىمەن, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتتاردى جانە ۇكىمەتتىك ەمەس باعدارلامالاردى ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ جونىندەگى ءتاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
كونفەرەنتسيانىڭ تۇستەن كەيىن وتكەن تاقىرىپتىق سەسسيالارىندا ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قوعامداستىق جولىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن بىرلىك, ەقىۇ اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ ءماسەلەلەرى تالقىلاندى. وعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ەكى جاقتى بايلانىس جونىندەگى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشى كونستانتين جيگالوۆ, قورعانىس, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆەدومستۆولارى مەن شەتەلدىك وكىلدەر قاتىسىپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىستى.
مۇندا العاشقى بولىپ ليتۆانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ر.بەرنوتاس, ەقىۇ باس حاتشىسى كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى پ.فريتچە ءسوز الدى. بيىل ليتۆانىڭ ەقىۇ-داعى ءتوراعا ەكەنى بەلگىلى. بۇل ەل ءتوراعالىق ەستافەتاسىن بىلتىر قازاقستاننان الدى. فورۋمدا ەلشى ەلىمىزدىڭ وتكەن جىلعى توراعالىعىنا جوعارى باعا بەرىپ, بيىل ليتۆانىڭ دا ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن ايتتى. وسى جەردە ول قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى جاعداي, تاۋلى قاراباق, مولدوۆاداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە اتسالىسقانىن ايتىپ, ءوز ەلىنىڭ سول كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن كوپ ءنارسەنى ۇيرەنىپ, تاجىريبە جيناعانىن اتاپ كورسەتتى.
پ.فريتچە دە ليتۆالىق ديپلوماتتىڭ سوزىنە قوسىلاتىنىن, قازاقستاننىڭ ازيادان ۇيىمعا توراعالىق جاساعان العاشقى ەل رەتىندە ونىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپانىڭ دامىعان دەگەن ەلدەرى وزدەرى قۇرعان شاڭىراققا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى باستاعانىن كولدەنەڭ تارتتى. قىسقاسى, ول ەلىمىزدىڭ بىلتىر دەر كەزىندە ۇيىمعا توراعالىقتى قولعا العانىن, قازىر بارلىق ەلدەر ەقىۇ-نىڭ مىندەتى مەن قىزمەتىن جەتىلدىرىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا بەرۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
ودان ءارى ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ج.كلەتتسەر ءسوز الىپ, ول دا ەلىمىزدىڭ بىلتىرعى توراعالىعىنا جوعارى باعا بەردى. سونىمەن بىرگە, ەۋروپا وداعى مەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعىنا بايلانىستى كوكەيىندە جۇرگەن ويلارىن ورتاعا سالدى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنە, ۇستانعان ساياساتىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىنىڭ قازاقستاننان ۇيرەنەرى بار ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. كونفەرەنتسيادا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ وكىلدەرى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى دە ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ت.جانجۇمەنوۆ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى كەزىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن ايتسا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ر.بولتىرىكوۆ ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى قىزمەتىنە كەڭىرەك توقتالدى. سول سياقتى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ب.سومجۇرەك, جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ج.بايىشەۆ, ت.ب. ادامنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقى, ەۋروپا وداعى مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيانى ەلىمىز سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ەكى جاقتى بايلانىستار جونىندەگى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشى كونستانتين جيگالوۆ قورىتىندىلادى.
«قازاقستان – ەۋروپا: ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەلەرى مەن جاڭا كوكجيەكتەرى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلار ەركىن وي-پىكىرلەر الىسىپ, وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن جان-جاقتى قاراستىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ءومىر ەسقالي, داستان كەنجالين.-------------------------------------
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
